Nizami Gəncəvi – Şeir yazan filosof, əsrləri idarə edən mütəfəkkir

 

Nizami Gəncəvinin həyatı və ölməz "Xəmsə"sinə daxil olan beş poema: Sirlər Xəzinəsi, Xosrov və Şirin, Leyli və Məcnun, Yeddi Gözəl, İsgəndərnamə 

     Nizami Gəncəvi yalnız böyük şair deyil, həm də sözlə düşüncə quran, əsrləri idarə edən filosof və Azərbaycan mədəniyyətinin ən böyük simalarından biridir.     

     Tarix bəzi insanları sadəcə xatırlamır — onlarla düşünür. Bəzi adlar zamanın içində itib getmir; əksinə, əsrlər keçdikcə daha da böyüyür, daha da dərinləşir. Belə adlardan biri də Nizami Gəncəvidir.

     O, yalnız bir şair deyildi. O, insan ruhunun memarı, sevginin filosofu, ədalətin müdafiəçisi və sözün hökümdarı idi. Onun qələmi ilə yazılan misralar sadəcə ədəbiyyat yaratmadı — düşüncə formalaşdırdı, mədəniyyət qurdu, imperiyalar qədər güclü təsir buraxdı.

     Bu gün “Nizami Gəncəvi kimdir?”, “Nizami Gəncəvi bioqrafiyası”, “Nizami Gəncəvi əsərləri”, “Xəmsə nədir?” kimi suallar minlərlə insan tərəfindən axtarılır. Lakin Nizamini yalnız tarix kitablarının səhifələrində axtarmaq kifayət deyil. Onu anlamaq üçün onun sözlərinin içinə girmək lazımdır.
     Bu məqalə sadəcə bioqrafiya deyil. Bu, sözlə qurulan bir imperiyanın hekayəsidir.

 

Nizami Gəncəvinin doğumu və Gəncə mühiti

     Nizami Gəncəvi 1141-ci ildə Gəncə şəhərində dünyaya gəlmişdir. Onun əsl adı İlyas Yusif oğlu idi. “Nizami” isə onun ədəbi təxəllüsü olaraq tarixə həkk olundu.
     XII əsrdə Gəncə yalnız bir şəhər deyildi; o, elm, ticarət, fəlsəfə və mədəniyyətin canlı mərkəzlərindən biri idi. Burada Şərqin böyük düşüncələri dolaşır, kitablar sadəcə oxunmur, yaşayırdı.
     Belə bir mühitdə böyüyən Nizami erkən yaşlarından elmə, fəlsəfəyə, astronomiyaya, tarixə və ədəbiyyata böyük maraq göstərdi. O, yalnız şeir yazmaq üçün yox, insanı anlamaq üçün öyrənirdi.
     Bəlkə də bu səbəbdəndir ki, onun əsərlərində sadəcə sevgi yox, insan taleyi danışır.

 

Nizami sadəcə şair idimi?

     Bir çox insan Nizamini yalnız klassik şair kimi tanıyır. Halbuki o, bundan daha böyük idi.
     O, psixoloq idi — insanın içində gizlənən qorxuları, ehtirasları və arzuları görürdü.
     O, filosof idi — həyatın mənasını soruşur, cavabı misralarda gizlədirdi.
     O, dövlət düşünürü idi — hökmdarlara gücün yox, ədalətin vacib olduğunu xatırladırdı.
     O, sevginin tərcüməçisi idi — hissləri sözə çevirirdi.
     Nizami Gəncəvinin böyüklüyü ondadır ki, o, insanı yalnız olduğu kimi yox, ola biləcəyi kimi yazırdı.
     Bu səbəbdən onun əsərləri yalnız keçmişə aid deyil. Onlar bu gün də yaşayır.

 

Xəmsə – sözlə qurulan imperiya

     Xəmsə Şərq ədəbiyyatının ən böyük zirvələrindən biridir. “Beşlik” mənasını verən bu əsərlər toplusu Nizaminin dahiliyinin ən parlaq sübutudur.
     Bu külliyyata daxil olan beş böyük poema bunlardır:
Sirlər Xəzinəsi
Xosrov və Şirin
Leyli və Məcnun
Yeddi Gözəl
İsgəndərnamə
     Bu əsərlər sadəcə poemalar deyil — onlar insanın daxili kainatının xəritəsidir.
     Nizami burada sevgi, hakimiyyət, ədalət, hikmət, təkamül və mənəviyyat haqqında danışır. O, hekayə danışmır; o, insanı öz içində səyahətə aparır.

 

Leyli və Məcnun – sevginin fəlsəfəsi

     Leyli və Məcnun sadəcə bir sevgi dastanı deyil. Bu əsər sevginin ağrıya, ağrının isə kamilliyə çevrilməsinin hekayəsidir.
     Məcnun sevdiyi qadına çatmayan insan deyil; o, sevgi vasitəsilə özünü tapan ruhdur.
     Nizami burada eşqi hiss kimi yox, bir yüksəliş kimi təqdim edir. Sevgi onun üçün zəiflik deyil — insanı saflaşdıran bir yanğındır.
     Bu əsərin gücü ondadır ki, oxucu Leyli ilə Məcnunun hekayəsini oxumur — öz içindəki boşluğu hiss edir.
     Əsl böyük ədəbiyyat da budur.

 

Xosrov və Şirin – hakimiyyət, ehtiras və seçim

     Xosrov və Şirin sevgi ilə hakimiyyətin toqquşduğu yerdir.
     Burada sadəcə iki insanın münasibəti yox, xarakterlərin savaşı var. Xosrov gücü təmsil edir, Şirin isə ləyaqəti.
     Nizami göstərir ki, sevgi yalnız istək deyil; məsuliyyətdir. Həqiqi sevgi sahib olmaq yox, layiq olmaq tələb edir.
     Bu əsərdə qadın obrazı xüsusilə güclüdür. Şirin passiv qəhrəman deyil — o, seçim edən, qərar verən və öz dəyərini qoruyan şəxsiyyətdir.
     Bu, XII əsr üçün belə heyrətamiz düşüncə idi.

 

Yeddi Gözəl – insanın daxili kainatı

     Yeddi Gözəl insan ruhunun poetik xəritəsidir.
     Burada yeddi gözəl sadəcə qadın obrazı deyil; onlar insanın fərqli daxili aləmlərini simvolizə edir.
     Nizami bu əsərlə göstərir ki, insanın ən böyük səfəri uzaq diyarlara yox, öz daxilinədir.
     Bu əsər həm fəlsəfədir, həm psixologiya, həm də həyat dərsi.
     Bəlkə də buna görə “Yeddi Gözəl” əsrlər keçsə də köhnəlmir.

 

Nizami Gəncəvinin hikmətli fikirləri

     Nizami Gəncəvinin əsərləri hikmət xəzinəsidir. Onun fikirləri zaman keçdikcə köhnəlmir, əksinə daha da aydın görünür.
     O, insanın dəyərini var-dövlətdə yox, əxlaqda görürdü.
     Ona görə hökmdar olmaq taxtda oturmaq deyil, ədaləti qorumaq idi.
     Ona görə sevgi sahiblik yox, anlayış idi.
     Ona görə elm sadəcə bilik deyil, insanı insan edən işıq idi.
     Bu düşüncələr Nizamini sadəcə şair yox, mənəvi müəllimə çevirir.

 

Dünya ədəbiyyatına təsiri

     Nizami Gəncəvi yalnız Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatının deyil, dünya klassikasının böyük adlarından biridir.
     Onun əsərləri əsrlər boyu yüzlərlə şairə, yazıçıya və filosofa təsir göstərmişdir. Şərqdə Əmir Xosrov Dəhləvi, Əlişir Nəvai kimi dahilər onun təsir dairəsində formalaşmışdır.
     Nizaminin poetik sistemi yalnız ədəbiyyat yaratmadı — bir məktəb yaratdı.
     Onun adı bu gün də dünya universitetlərində öyrənilir, əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunur və araşdırılır.
     Bu, sadəcə məşhurluq deyil. Bu, ölümsüzlükdür.

 
Azərbaycan üçün Nizami nədir?
     Azərbaycan üçün Nizami Gəncəvi sadəcə böyük şair deyil — milli yaddaşın sütunlarından biridir.
     O, Gəncədən çıxaraq bütün dünyaya yayılan bir mədəniyyət işığıdır.
     Onun adı yalnız kitabxanalarda yox, xalqın düşüncəsində yaşayır.
     Nizami Azərbaycan dilinin, düşüncə tarixinin və ədəbi kimliyinin böyük simvollarından biridir.
     Bu gün onun adı məktəblərdə, universitetlərdə, elmi konfranslarda və beynəlxalq mədəniyyət layihələrində yaşayır.
     Çünki bəzi insanlar tarix yazmır — tarix onların adı ilə yazılır.

 
Nəticə
     Nizami Gəncəvi sadəcə şeir yazan bir insan deyildi. O, sözlə düşüncə quran, misralarla insanı dəyişən, əsrlərlə danışmağa davam edən bir mütəfəkkir idi.
     Onun əsərləri sevgi haqqında yazılmış kimi görünür, amma əslində insan olmaq haqqında danışır.
     Bu gün “Nizami Gəncəvi kimdir?” sualının cavabı bir bioqrafiyadan daha böyükdür.

O, bir şair deyil.
O, bir məktəbdir.
O, bir düşüncədir.
O, bir epoxadır.