1.Sasanilər dövlətinin yaranması.
2. Sasanilər dövlətində din. Manilik və Məzdəkilər
3. I Xosraov Ənuşiravanın islahatları
4.Qazan xanın islahatları
5. Böyük Səlcuq dövlətinin xarici siyasəti
6. Böyük Səlcuq dövlətinin daxili vəziyyəti
7. Kiçik Asiya Səlcuq dövləti
8. Ərəblər Cahiliyyə dövründə
9. Ərəb Müsəlman dövlətinin yaranması
10. İslam dini. Məhəmməd Peyğəmbər
11. Raşidiyyə xəlifələri
12. Əməvilər Xilafətində daxili və xarici vəziyyət
13. Abbasilər Xilafətində sosial-iqtisadi münasibətlər.
14.
Fatimilər dövləti
15. Məmlükər Dövləti
16. Əyyubilər dövləti.
17.Bağdad son Abbasi xəlifələri dövründə
18. Elxanilər dövləti
19.
Osmanlı dövlətinin yaranması
20.
Ərəb ölkələri Osmanlı hakimiyyəti altında
21. I Şah Abbasın daxili və xarici siyasəti
22. Mahmud Qəznəvinin daxili və xarici siyasəti
23. İran Teymurilərin hakimiyyəti altında
24. Sərbedarilər üsyanı
25. Nadir şah Əfşar dövləti
26. Kərim xan Zəndin daxili və xarici siyasəti
27.
Qacarların hakimiyyətə gəlməsi
28. Mirzə Tağı xanın İslahatları
29. Babilər hərəkatı
30. Rusiya-İran müharibələri. Türkmənçay müqaviləsi
31. Əfqanların İranı işğal etməsi
32. 1905-1911-ci illər Məşrutə hərəkatı
33. İranda konsessiyalar uğrunda mübarizə
34. İran Birinci dünya müharibəsi illərində
35. Dürranilər dövləti. Əhməd şah
36. Dost Məhəmmədin daxili və xarici siyasəti
37. İngilis-əfqan müharibələri
38.
Əfqanıstan Əmir Həbibullahın hakimiyyəti illərində
39. III Sultan Səlimin islahatları
40. II Sultan Mahmudun islahatları
41. XVIII əsrdə rus-türk müharibələri
42. XIX əsrdə rus-türk müharibələri
43. Osmanlı imperiyasında 1876-cı il Əsas Qanunu
44. Türkiyə
Birinci dünya müharibəsi illərində
45. Tənzimat (I və II mərələ)
46. Gənc Türklər inqilabı
47. Şərq məsələsi
48. Patron Xəlil üsyanı
49. Yunan üsyanı və nəticələri
50 Trablis və Balkan müharibələri
51. Yeni Osmanlılar
52. Misir- Osmanlı münaqişələri
53. Misirdə 1879-1882-ci illər milli azadlıq hərəkatı
54. Napoleonun Suriya və Misir yürüşü
55. Misir Məhəmməd Əlinin hakimiyyəti illərində
56. Misir Birinci dünya müharibəsi illərində
57. Suriyada İbrahim Paşanın islahatları
58.
İraq Davud paşanın hakimiyyəti altında
59. İraq Midhət Paşanın hakimiyyəti altında
60. Vəhabilər hərəkatı
1.Sasanilər
dövlətinin yaranması.
E.ə. II əsrdən başlayaraq Yaxın və Orta
Şərq ərazisində iki böyük dövlət Roma və Parfiya arasında gərgin mübarizə davam
edirdi. Bu mübarizənin əsas səbəbi Parfiya və Romanın yeni ərazilər ələ keçirmək
iddiaları və birincinin Çindən gələn ticarət karvanlarından yüksək gömrük haqqı
almaları səbəbindən davam edirdi.
Uzun müddət davam edən müharibələr, hər
iki tərəfə ağır siyasi və iqtisadi zərbələr vurmuşdu. Bunun nəticəsində III əsrin
əvvəllərində doğru həm Roma, həm də Parfiya (Ərşaqilər) ciddi sıxıntılarla üzləşmişdilər.
Məhz bunun nəticəsində Romada olduğu kimi, Parfiyada da müstəqil siyasi birliklərin
sayı çoxalmış, bir sıra nüfuzlu əyanlar və qüdrətli zadəgan nəsilləri yerlərdə
kiçik şahlara çevrilmişdilər. Mövcud müstəqil hakimliklərə Mesopotomiya ərazisindəki
şahlıqları, o cümlədən Parsani, Xuzestanı, Selevkiyanı, Mərkəzi Asiyadakı bəzi
vilayətləri, Atropatenanı, Albaniyanı və s bu kimi inzibati ərazi vahidləri aid
idi.
Bu o dövr idi ki, Romanın şərqdəki
işğalları davam edirdi. Bununla yanaşı, İran ərazisinin cənubunda yerləşən və
iqtisadi cəhətdən daha inkişaf etmiş bölgə olan Pars vilayətinin hakimləri digər
bölgələri də öz ətrafında birləşdirməyə başlamışdılar. Çünki, başqa cür Roma
işğallarına davam gətirmək mümkün deyildi.
Feodalizmin ilkin mərhələsində Parsa
vilayətini Barzangidilər sülaləsi idarə edirdi. Onun ərazisindəki hakim torpaq
sahiblərindən biri Sasan nəslindən olan Papak idi. O, eyni zamanda İstəxr şəhərinin
hakimi olmaqla yanaşı, həm də burada yerləşən Anahit atəş məbədinin kahini
(maq) titulunu daşayırdı. Papak 208-ci ildən Farsın sonuncu hökmdarı Qoçihriyǝ
qarşı qiyam qaldırmış qalib gəlib hakimiyyəti ələ keçirmişdi. Bu zaman, Papakın
oğlu Ərdəşir isa Darabqird bölgəsinin hakimi vəzifəsini daşıyırdı. Ərdəşir də
atası kimi ətraf əraziləri öz ətrafında birləşdirməyə can atırdı. Bu imkan,
Papakın (208-222) ölümündən sonra yarandı. Ərdəşir, ətrafında digər hakim
torpaq sahiblərini də birləşdirərək, 224-cü ildə Suzian gölü ətrafında baş verən
Hörmüzdəqan döyüşündə sonuncu ərşaqi hökmdan V Artabana (adlar o dövrün dini
inanclarına əsasən qoyulub) qalib gəldi. Bunun nəticəsində Parfiya dövləti ərazilərinin
böyük hissəsi Sasanilərin əlinə keçdi. Bundan sonra, Ərdəşir həm Aparanakın, həm
Mərvin, ham Kermanın, həm də Sakları şahı titullarını da qəbul etdi.
Ərşaqilər isə imperiyanın müxtəlif
istiqamətlərində Sasanilərdən vassal asılılığında qalmaqla, öz hakimiyyətlərini
davam etdirdilər. Buraya Albaniyanı, Sistan və Məkran, o cümlədən Xorasan
hakimlərini də aid etmək olardı. Ərşaqilərin Kiçik Asiya ərazisində hakim
olduqları bir sıra torpaq sahələri isə sonradan Bizans tərəfindən işğal edildi.
Beləliklə işğallar nəticəsində yeni yaranan Sasanilər imperiyasının sərhədləri
Qafqaz, Xarəzm, Mesopotomiya və hətta Kiçik Asiyanın bir hissəsini əhatə etməyə
başladı.
Ərdəşir təqribən 226-cı ildə keçmiş
Selevkiya dövlətinin paytaxtı Ktesifon (sonralar Mədain şəhəri adlanmışdı) şəhərində
özünü Sasanilər dövlətinin şahanşahı elan etdi. Ərdǝşir bundan sonra farsda Ərdəşir
Firuzabad və yaxud Ərdəşir Hörmüzd kimi də adlandırılmağa başlandı.
2.
Sasanilər dövlətində din. Manilik və Məzdəkilər
Sasani imperiyasında fərqli xalqlar
yaşadığı üçün fərqli dini inanclar mövcud idi. Həm politeist, həm monoteist
dinlər var idi. Bunlara Zərdüştlik, Maniçilik, bütpərəstlik, xristianlıq,
tenqriçilik, iudaizm, brahmanizmi aid etmək olar. Bu dinlərin çoxu III-VII əsrlərdə
mövcud idi. İslam dini yayıldıqdan sonra isə bu dinlərin çoxu ya məhdudlaşmış,
ya da sıradan çıxmışdı. Zərdüştlik Midiya dövründən etibarən İranda yayılıb.
Uzun illər həm Əhəmənilər, həm Parfiya, həm də Sasanilərdə inanc obyekti olub.
Adı Zərdüşt peyğəmbərin adından götürülüb.
O insanları Avestada göstərilən qaydada yaşamağa çağırırdı. Avestada
Hörmüz və Əhrimən arasında mübarizə davam edirdi. Biri xeyri, digəri şəri təmsil
edirdi. Xeyir və şər bir-biri İlə mübarizə aparır və sonda xeyir qalib gəlir. Zərdüştlikdə
xeyirxah fikir, söz-xeyirxah əməl hesab olunur. Ali Allah Ahura-Məzdaya inam
mövcuddur. Əsas məbədlərdən biri Adurquşnasp Cənubi Azərbaycanda yerləşir, digər
əsas məbəd isə İstəxrdə yerləşən Anahit idi. Şimali Azərbaycanda isə Xəzər
sahilində od məbədi evləri mövcud idi. Sasani şahları öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirmək
üçün bu dindən istifadə edirdilər. Məsələn II
Şapur. Zərdüştliyin yayılmasında kahinlərin xüsusi rolu var. Zərdüştlikdən
başqa dini təlimlərə qarşı da istifadə olunurdu.
Maniçilik. Baş kahin Maqupatan, kiçik kahin isə
Maq adlanırdı. Kahinlərin həyata keçirdiyi rituallar isə maqiya adlanır. Zərdüştlik
ideyaları məzdəkilərin və babəkilərin ideologiyasına da təsir edib. Onlar evlərində
daimi şəkildə müqəddəslik əlaməti olan od saxlayırdılar.
Maniçilik. Mani Şərqi İran və
Hindistanda fəaliyyət göstərmiş, buddizm , Mərkəzi Asiyanın yerli ayinləri ilə
tanış olaraq xristianlığın, brahmanizmin, zərdüştliyin tərkibində Ön Asiya dinlərinin
elementləri olan çox sinkretik təlimin əsasın qoymağa çalışırdı. Mani təlimində
bütün dinlərin vahid bir dinlə əvəz edilməsi meyli var.243-cu ildə I Şapur tərəfindən
qəbul edilən Mani özünün Şapurakan (Şapurun kitabı) əsərini ona təqdim edib. I
Şapurun dövründə Maniçilik Zərdüştliyin tərkibində bir təlim kimi zəif inkişaf
edir. Mani ideyasının əsasında Zərdüştlikdəki kimi dualist fikirlər tutur. O da
işıq və zülmət, xeyir və şər mübarizəsini əsas götürürdü. Maniçilik
nigahsızlığı, tərkidünyalığı təbliğ edirdi. Maniçilik yüksək zümrələrə qarşı
çevrilib. I Hörmüzdün dövründə maniçilik Zərdüşt kahinləri tərəfindən təqib
olunur. Ona görə də Mani hələ sağlığında ikən Maniçi kitabların üzünün
çıxarılmasını qadağan etmişdi. Mani I Bəhramın əmri ilə 276-cı ildə qətlə
yetirilib. Məzdəkilərdən əsas fərqli xeyrin şər üzərində qələbəsini inkar
edirdilər.
Məzdəkilər hərəkatı. V əsrdə I Qubadın
dövründə 488-531-ci illərdə Məzdəkilər hərəkatı geniş yayılmışdı. Bu hərəkatın
iştirakçısı olan kəndlilər əsas dayaqları idi. Çünki V əsrdə torpaqlarını
itirmişdilər. Şəhərlərdə işsizlər ordusu yaranmışdı. Qulların vəziyyəti daha
ağır idi, ölkədə ağır istismar mövcud idi. Hərəkat məhz bu şəraitdə meydana çıxıb.
Rəhbəri Məzdək Bəmdadoğlu idi. Suriyanin Kərki şəhərində Məzdəkilərin izləri hələ
də qalmaqdadır. Bu hərəkata Maniçilik də təsir edib. Ancaq onlardan fərqli
olaraq son məqamda xeyrin şər üzərində qələbəsinə inanırdılar. Məzdəkilər şəxsi
mülkiyyəti inkar edir, bərabərliyi təbliğ edirdilər. Onlar deyirdi: Allah bütün
nemətləri bərabər şəkildə insanlar arasında bölüşdürüb. Ancaq güclülər zəiflərdən
onları alır. Ona görə də varlıdan alıb kasıba vermək lazımdır.”Həmçinin bu hərəkat
aclıq vaxtı başlayıb. Məzdək və xalq taxıl anbarlarının açılmasını tələb
edirdilər. Qubad həm bunu, həm də Məzdəkin digər tələblərini bəyəndi və yerinə
yetirdi. Qubad isə Məzdəkilərdən istifadə edərək hərbi əyan və feodalları zəiflətməyə
çalışırdı.496-cı ildə I Qubad feodallar tərəfindən devrilir, Eftalitetlərin
yanına qaçır. Onların köməyi ilə 499-cu ildə yenidən taxta çıxdı. Amma artıq Məzdəkiləri
müdafiə etmədi. bu hərəkat 10 illərlə davam etdi . İri torpaq sahibləri
öldürüldü, torpaqları, əmlakları bölüşdürüldü. Hərəkat 529-cu ildə I Xosrov tərəfindən
yatırılır . Məzdək 12 nəfər tərəfdarı ilə qətlə yetirilir. Hərəkat məğlub oldu,
ancaq ideyaları yaşadı. Aşağı sosial təbəqəyə məxsus əhalinin mövqeyini müdafiə
edirdi. Dövlətin daxilindəki zəiflikləri üzə çıxardı və 1ci Xosrov islahatlara
başladı.
3. I
Xosrov Ənuşiravanın islahatları
Məzdək öldürüldü. Məzdəkilər hərəkatı məğlub
oldu. Ancaq onun ideyaları xalq arasında uzun müddət yaşadı. Bu hərəkat 'aşağı
sosial təbəqələrə mənsub əhalinin mənafeyini müdafiə edirdi. Lakin məzdəkilər hərəkatı
dövlətin daxili həyatının zəif tərəflərini də göstərdi. Məhz ona görə I Xosrov
Ənüşirəvan torpaq, vergi, hərbi, inzibati sahələrdə yeni islahatlar keçirməyə məcbur
oldu. I Xosrov Ənüşirəvan 531-579-cu illərdə Sasanilər imperiyasını idarə etdi.
I Xosrovun ilk islahatları ölkədə iqtisadiyyatı qaldırmaqla bağlı oldu.
Buna görə I Xosrov ilkin olaraq torpaq
islahatı keçirdi, bütün boş torpaqların sahibi formal olaraq şahənşah hesab
olundu. Bundan sonra, ölkədəki bütün boş torpaqlar siyahıya alındı. Bu
torpaqların kadastr cədvəli tərtib edildi. I Xosrov ölkədəki boş torpaqları hərbi
sərkərdələr, xırda sahib- karlar və torpaqsız kəndlilər arasında böldü. İslahat
nəticəsində məzdəkilər dövründə torpaqsızlaşmış xırda sahibkarlar və kəndlilər
torpaqla təmin olundular. Torpaq islahatı nəticəsində əvvəllər azad icmaçılar
olan xırda torpaq sahibləri dehqanlar və azadlar xırda feodallara çevrildilər.
I Xosrovun bu islahatı nəticəsində Sasanilər imperiyasında şərti torpaq mülkiyyəti
tam bərqərar oldu. Sasanilər dövlətində boş torpaqların sayı azaldı. Xəzinəyə
vergi gəliriərinin miqdarı artdı.
I Xosrovun vergi islahatı ondan
irəli gəlirdi ki, V əsrdə Sasanilər dövlətində vergi sistemi köhnəlmişdi və xəzinənin
tələbatını ödəmirdi. Ət-Təbərinin məlumatında bildirilir ki, torpaq vergisi
vaxtlı vaxtında toplanmırdı. Onun miqdarı isə suvarma və əkinçiliyin yerlərdəki
vəziyyətindən asılı olaraq məhsulun 3-də birindən, 6-da biri arasında dəyişirdi.
I Xosrovun islahatlarına qədər torpaq vergisi natura ilə ödənirdi. Məhsulun 8-də
birindən 3-də birinə qədərini təşkil edirdi. Yeni şəraitdə isə vergi, həm
natura, həm də pul ilə alınırdı. Bir sıra tarixçilər I Xosrovun vergi
islahatının Roma imperatoru Diokletianın (284-305) islahatlarına oxşarlığını da
müşahidə etmişlər. Sasanilər imperiyasında, I Xosrovun islahatları nəticəsində
bütün torpaqların kadastr cədvəli tutuldu. Zeytun və xurma ağacları siyahıya
alındı. Torpaq vergisi və can vergisi verən insanların sayı dəqiqləşdirildi.
Uşaqlar və qadınlar, 60 yaşına çatmış kişilər can vergisindən azad edildilər.
Bununla yanaşı, bir sıra kahinlər, məmurlar və mirzələr də can vergisindən azad
olundular. Vergilərin miqdarı dəqiqləşdirildi. Bu vergilər hissələrə bölünərək
ildə üç dəfəyə verilməklə qəbul edildi. Vergilər torpağın məhsuldarlığı, bar
verən ağacların sayı, əhalinin sıxlığı nəzərə alınmaqla ərazi vahidləri üzrə
bölünməyə başlandı. Bu dövrdə torpaq vergisi əsasən arpa, buğda, qara yonca, əkinlərindən,
ağaclardan, xurma, zeytun və üzümlüklərdən alınırdı. Bostanlar və tək ağaclar
üzərinə vergi qoyulmurdu. İndi əvvəlki kimi məhsulun həcmi deyil, torpaq sahəsi
əsas götürülürdü. Vergi vahidi 10- da bir hektara əsasən hesablanmağa
başlanılmışdı.
Hərbi-inzibati islahat. I Xosrov torpaq və vergi islahatlari ilə
yanaşı hərbi sahədə də islahatlar keçirdi. Belə ki, əvvəllər mövcud olan daimi
və könüllü süvari dəstələrlə yanaşı, dehqanłardan təşkil edilmiş piyada qoşun
növü də yaradıldı. Bu qoşun yerli mərzbanların əmri ilə orduya qatılır, müharibələr
zamanı qənimətdən pay alırdılar. Digər ordu növü isə elatlardan təşkil edilmiş
süvari dəstələr idi ki, onlar da əsasən sərhədlərin qorunmasına xidmət edirdilər.
Bu hərbi dəstələr Cənubi Qafqazda, Suriyada, Me- sopotomiyada hərbi məskənlərdə
yerləşdirilir və asayişin qorunmasına xidmət edirdilər. Bununla əlaqədar olaraq
I Xosrov ordunu dörd istiqamətdə kompas üzrə -Şimal, Cənub, Şərq, Qərb əyalətlərinə
böldü və hər birinə yeni ordu rəhbərləri təyin etdi. Həmin komandanlar şahdan
sonra, müvafiq olaraq, ikinci, üçüncü, dördüncü və beşinci yerləri tutmağa
başladılar. Buna görə əgər, möbədan-möbəd III əsrdə şahənşahdan sonra, ikinci
yerdə dayanırdısa VI əsrdə şahənşahdan və ordu başçılarından sonra 6-cı yerdə
dayanmağa başladı. Yeni ordu başçıları, təyin olunduqları bölgələrdə ancaq hərbi
hakimiyyətə malik oldular. I Xosrov inzibati cəhətdən ölkəni dörd mərzbanlığa
böldü. Hər mərzbanlığı mərzban idarə etməyə başladı. Dörd mərzbanlıqdan
birincisinə Xorasan, Sistan, Kirman, ikincisinə İsfahan, Qum, Cibəl, Azərbaycan,
üçüncüsünə Fars, Əl-Əhvaz ,Əl Bəhreyn, dördüncüsü İraqdan tutmuş Rum ölkəsinin
sərhədinədək uzanan yerlərdən ibarət idi. Bu dövrdə bütün inzibati və məhkəmə
hakimiyyəti mərzbanların əlində cəmləşmişdi. Onların əhali haqqında ölüm hökmü
çıxarmaq hüququ var idi. Canişinlər vergilərin toplanmasına, Sasani hakimiyyətinə
qarşı olan üsyanları yatırmaqla məşğul idilər.
4.Qazan
xanın islahatları
Dövlətin ağır vəziyyəti Qazan xanı
(1295-1304) daxili siyasəti kəskin dəyişməyə məcbur etdi. O, yenidən müsəlman məmur
və ruhani əyanlara arxalanmağa çalışdı. Bunun üçün o, müsəlmanlığı qəbul etdi və
islam yenidən dövlət dini elan olundu. Qazan xan bəzi islahatlar həyata
keçirdi. Qazan xanın həyata keçirdiyi islahatların əsas təşəbbüskarı və həyata
keçirəni baş vəzir, təbib, dövrün məşhur tarixçisi Fəzlullah Rəşidəddin idi.
İslahat vergi sisteminin sabitləşdirilməsi, vergi zülmünün yumşaldılması,
vergilərin yığılması prosesində mövcud olan sui-istifadə hallarının aradan
qaldırılması vasitəsilə əkinçiliyin və şəhər iqtisadiyyatının yüksəlişini təmin
etmək məqsədi güdürdü. Tədbiri həyata keçirən şəxslərin qənaətinə görə, bu
islahat dövlət xəzinəsinin sabit şəkildə gəlirlərlə təchiz olunmasını təmin etməli
idi.
Vergi islahatı – Vergilərin növü,
miqdarı, toplanması üsulu və vaxtı barədə dəqiq qayda – qanun yaradıldı. Vergi
verənlərin dəqiq siyahısı tutuldu, hər bir kəndin, şəhərin ödəyəcəyi vergi məbləği
və böyük lövhələrdə həkk olunub baxımlı yerlərdə nümayiş etdirilirdi. Vergilərin
nağd pulla və ya natura halında toplanılacağı və ilin hansı vaxtında yığılacağı
müəyənləşdirilirdi. Qeyri – qanuni vergilərin toplanılması qadağan edildi.
Vergilərin yığılması Baş divanın sərəncamına verildi və vilayət hakimlərinin bu
işə qarışması qadağan olundu. Qazan xanın islahatı vergi toplanmasının icarəyə
verilməsi təcrübəsini ləğv etməsə də, bu işdə ciddi qayda – qanun yaratdı;
vergi toplanması 3 il müddətində icarəyə verildi. Toplanmış vergilərin məsrəfi
və dövlət xəzinələrinin fəaliyyəti üzərində ciddi nəzarət qoyuldu. Vergi
islahatı 1297 – 1304-cü illərdə Qazan xanın narazı qüvvələrə qarşı mübarizəsi şəraitində
həyata keçirildi.
Rabitə islahatı – Qazan xanın rabitə sahəsində
həyata keçirdiyi tədbirlər ölkədə vahid rabitə sisteminin yaranmasına səbəb
oldu. Qazan xanın fərmanına əsasən, bütün əsas yollarda hər 3 fərsəxdən bir (21
km) rabitə dayanacaqları – “yam”lar yaradıldı. Yamlara əmirlər təyin olundu və
onlar lazımi qədər qulluqçularla və atlarla təmin olundu. Qazan xan mövcud
yarlıqları və paydzaları (xüsusi lövhələri) ləğv etdi və əvəzinə isə yenilərini
düzəltdirib onlardan istifadə üzərinə nəzarət qoydu. Elçilərin və yam işçilərinin
yerli əhalidən vəsait alması qəti qadağan edildi. Hər bir elçi – müsafir
ezamiyyət xərclərini divandan almalı və yam xidmətindən istifadə edərək lazımi
yerə getməli idi. Mühüm dövlət sənədləri və məktublar da bir yamdan digərinə
ötürülməklə məntəqəyə çatdırılırdı. Yollarda karvansaralar tikildi və müsafirlərin
rəiyyətin evində qalmaları qadağan edildi. Yol gömrüklərinin toplanması sahəsində
də qayda – qanun yaradıldı.
Məhkəmə islahatı – Ölkədə hökm sürən
hüquqi qanunsuzluqları, məhkəmə işinin həddən ziyadə dolaşıq olmasını,
özbaşınalığın və rüşvətxorluğun son həddə çatdığını, “qazı” vəzifəsinin icarəyə
verilməsinin mənfi cəhətlərini nəzərə alan Qazan xan bu islahatı keçirdi. Əsas
diqqət “qazı” vəzifəsinə layiqli din xadimlərinin təyin olunmasına, məhkəmələrdəki
qanunsuzluqlara son qoyulmasına, alqı-satqı işlərində qayda – qanun
yaradılmasına yönəldildi. 30 illik tarixə malik iddiaların öz qanuni qüvvəsini
itirdiyi elan olundu. Məhkəmələrin aparılması üçün toplanan ödəmələrin dəqiq məbləği
müəyənləşdirildi. Şəhər, mahal, kənd qazılarının səlahiyyətləri dəqiqləşdirildi.
Məhkəmə sədri – qazı vəzifəsinə təyin olunanlardan qanuna ciddi əməl edəcəkləri
barədə qəbz alınması qaydası tətbiq olundu. Cinayətkarların cinayətə müvafiq cəzalanmaları
üçün tədbirlər görüldü. Bütün bunlara baxmayaraq, Qazan xanın məhkəmə islahatı
tam şəkildə həyata keçirilmədi
Torpaq islahatı – Qazan xanın torpaq
islahatının əsasını monqolların orta təbəqəsinin və dövlətə xidmət edən yerli əyanların
mənafeyinin qorunması təşkil edirdi. Qazan xanın torpaq islahatına əsasən:
Bayrat torpaqları qeydə alındı və onların sahibkarlığı müəyyənləşdirildi;
Sahibsiz torpaqlar divan sərəncamına verildi; Becərilməyən mülklər satın
alınaraq dövlət torpaqlarına qatıldı; İqta torpaqları alınıb-satıla bilməzdi;
Sahibi öldükdən sonra iqta hərbi xidməti davam etdirən varisə verilirdi; Becərilməyən
torpaqlar yeni sahibkarlara paylandı və onların bu ərazi üzərindəki hüquqları
divan sənədləri ilə qanuniləşdirildi; Orduda xidmət edən monqollara incu,
bayrat və divan torpaqları hesabına iqta verilirdi; Kəndlilər öz torpaqlarını tərk
edə bilməzdi (1303-cü il fərmanına əsasən).
Ticarət islahatı - Qazan xan ticarətin
inkişafını təmin etmək üçün bu sahədə islahat keçirdi. Qazan xanın bu
islahatlarına əsasən: vahid pul sistemi yaradıldı, çəki və ölçü vahidləri
sabitləşdirildi, ticarət yollarında və bazarlarda gömrük toplanması qaydaya
salındı, karvanların, ticarət yollarının qorunması üçün əsaslı tədbirlər görüldü.
Vahid pul sistemi yaradıldı. Çəki və ölçü vahidləri sabitləşdirildi. Ayrı-ayrı
vilayətlərdə işlədilən pullar ləğv edildi. Qazan xan pul sikkələrinin üzərinə «
Allah, Məhəmməd, Əli » sözlərini zərb etdirdi. Qazan xanın islahatları ilk
vaxtlarda təsirli nəticələr verdi. Beləki, əhalinin vəziyyəti nisbətən yüngülləşdi,
iqtisadiyyatda canlanma baş verdi, mərkəzi dövlət müvəqqəti olsa da qüvvətləndi,
Hülakü dövlətinin labüd tənəzzülü bir müddət təxirə salındı. (5.səhifə 292 –
293) Qazan xanın varisi olan Olcaytu xan (1304 – 1316) ölkənin təsərrüfat və mədəni
inkişafını davam etdirirdi. Lakin ondan sonra hakimiyyətə gələn Əbu Səidin
dövründə (1316 – 1335) mərkəzi hakimiyyət zəifləyir, iri feodalların hakimiyyəti
güclənməyə başlayır (1.səhifə 339). Eyni zamanda ölkə Qızıl Orda xanlarının və
Misir sultanlarının bir neçə hücumuna məruz qalır. 1335-ci ildə Qızıl Orda xanı
Özbək, Azərbaycana hücum edir. Əbu Səid müqavimət təşkil etməyə çalışır, lakin
o döyüşdə həlak olur. Onun ölümü ilə Hülakülər dövləti tamamilə tənəzzülə
uğrayır.
5. Böyük Səlcuq dövlətinin xarici siyasəti
1038-ci ildə Xorasanda, Səlcuq dövləti meydana
gəldi. Xorasanın əhəmiyyətli bölgələrinin Toğrulun nəzarətinə keçməsi, Qəznəvi
hökmdarı Məsudun yenidən Səlcuqların üzərinə hücum etməsinə səbəb oldu. Bunun nəticəsində
1040-cı ilin may ayının 24- də Qəznəvilərlə-Səlcuqlar arasında Dəndənəkan ərazisində
döyüş baş verdi. Qalib gələn Səlcuqlar Xorasan bölgəsində daha da möhkəmləndilər.
Bu qələbədən sonra, Səlcuqlar, Mərv şəhərində toplanan böyük qurultayda Şərqdə
və Qərbdə yeni fəthlərə başlamağı qərarlaşdırdılar. Səlcuqlar 1043-cü ildə
xilafətin tənəzülündən sonra, siyasi dağınıqlıq dövrü keçirən İran, Azərbaycan,
Qafqaz və Bizans istiqamətində hərəkət etməyi məqsədə uyğun hesab etdilər. Səlcuq
qoşunları üç istiqamətdə yürüşə başladılar. Həmədan və İsfahan da daxil olmaqla
Qərbi İran ərazisi, Dəclə çayı sahillərinə qədər olan bölgə, İbrahim Yınalın nəzarətinə
keçdi. Bununla əlaqədar 1043-cü ildə dövlətin paytaxtı Nişapurdan Rey şəhərinə
köçürüldü. Gilan da daxil olmaqla Xəzərin cənubundakı torpaqlar isə digər Səlcuq
sərkərdəsi Kutalmışın nəzarətinə keçdi. Azərbaycanın cənub əyalətləri isə Səlcuq
sərkərdəsi Həsənin nüfuz dairəsinə keçdi. Bundan sonra, Şərqi Anadoluda hərbi əməliyyata
başlayan Səlcuq orduları 1048-ci il sentyabrın 18-də İbrahim Yınal və
Kutalmışın birləşmiş qüvvələrinin hücumları nəticəsində Bizans qüvvələrini məğlub
etdilər. Beləliklə Sultan Toğrulun hakimiyyətinin ilk illərində bütün Xorasan
(1038-1044) Xarəzm 1043, Qarbi İran (1042- 1051) Səlcuqların nəzarətinə keçdi.
1054-cü ildə Şəddadilər və Rəvvadilər Səlcuq dövlətinin himayəsinə qəbul
olundu. Səlcuqlar Bağdad Yaxın və Orta Şərq ölkələri xilafətinə doğru hərəkətə
başladılar. Bu zaman xəlifə Buveyhilərin təzyiqi ilə üzləşmişdi. Sultan Toğrul
1055-ci ilin dekabr ayında Buveyhi ordularını məğlub edərək, Bağdada daxil
oldu. Buveyhi dövlətinə son qoyuldu. Xəlifə sultanın bu fəaliyyətini yüksək dəyərləndirərək,
Toğrulu şərqin və qərbin hökmdarı elan etdi.
Alp Arslan (1063-1072) Qəzvində Sultan
elan olundu. Alp Arslan daxili iğtişaşları yatırdıqdan sonra, 1064-cü ildə Rey
şəhərinə gəldi. O, Nizami ül Mülkü vəzir təyin etdi. Bundan sonra, Alp Arslan
1064-cü ildə qərb istiqamətinə səfər etmək üçün hazırlıqlara başladı. Bu səfərin
məqsədi, Qafqazda və İran ərazisində yaşayan oturaq oğuzları, Səlcuq dövlətinin
tərkibində birləşdirmək, qorunmalarını təmin etmək, onları xarici müdaxilədən
hifz etməkdən ibarət idi. İlk öncə Alp Arslan, İran ərazisinin müxtəlif bölgələrində
daxili iğtişaşları yatırdı və sabitliyi təmin etdi. 1066-cı ildə Şirvanşahlar Səlcuqların
himayəsini qəbul etdilər.
1070-ci ildə Bizans imperatoru Roman
Diogen oğuzların üzərinə yenidən yürüşə başladı. Roman Diogenin orduları
Ərzurum istiqamətində hərəkət edərək bir sıra qalaları ələ keçirdilər.
Bizanslıların hücum xəbərini eşidən Alp Arslan, 1071-ci il aprelin 27-də Xoy şəhərinə
gəldi. 1071-ci il avqustun 26- da, XI əsrin ən böyük meydan savaşı Malazgirtdə
bizanslılarla Səlcuqlar arasında baş verdi. Döyüşün gedişi zamanı Uzlar və Peçeneqlər,
Qıpçaqlar Səlcuqlar tərəfə keçdilər. Bizans orduları məğlub edildi. Roman
Diogen qərargahı ilə birlikdə əsir düşdü. (Ancaq Alp Arslan tərəfindən əhv
edildi). Bu zaman, Alp Arslan Suriyada Fatimi xəlifələrinin hakimiyyətinə son
qoyaraq bu bölgəni də nəzarətə götürdü. Buradan Xarəzmə doğru hərəkətə keçdi.
Sultan Alp Arslan Qaraxanlı hökmdarı Şəms-al-mülk ilə Xarəzmdə Məlik İlyas
arasındakı savaşı aradan qaldırmaq məqsədilə Mavərənəhr səfərinə başladı. Bu səfər
zamanı əsir alınmış Yusif adlı sərkərdə tərəfindən xəncərlə yaralandı və
1072-ci il noyabrın 25-də vəfat etdi və Mərvdə dəfn edildi. Alp Arslandan
sonra, Səlcuq taxtı onun 18 yaşlı oğlu Məlikşaha (1072-1092) keçdi. Yeni sultan
atasının başladığı yürüşləri müvəfəqiyyətlə başa çatdırıb, onun uğurlarını möhkəmlətdi.
Məlikşah sultanlığının ilk ilini şərq sərhədlərini qorumaq və daxili üsyanları
yatırmaqla keçirdi. Məlikşah, Səlcuq dövlətinin sərhədlərinin təhlükəsizliyini
təmin etmək məqsədilə Qaraxan və Qəznəvilərin üzərinə hücuma hazırlaşmağa başladı.
Nəticədə iki tərəf arasında razılaşma əldə edildi. Məlikşah bundan sonra,
1073-cü ildə Səlcuq dövlətinin paytaxtını Isfahana köçürdü. Sultan Məlikşahın
dövründə ən mühüm hadisələrdən biri də sərkərdələrin müstəqilləşməsi oldu. Belə
ki, Məlik şahın dövründə bir sıra Səlcuq sərkərdələri Yaxın və Orta Şərq ərazisində
mühüm məntəqələri ələ keçirdilər. Bu zaman Alp Arslanın Suriyaya təyin etdiyi
vali Atsız qəfil hücum nəticəsində Qüdsü və Dəməşqi 1076-cı ildə fəth etdi.
Ancaq 1077-ci il Qahirə önündə Fatimi ordusuna məğlub oldu. Köməyə gələn Məlikşahın
qardaşı, Tac-üd-dövlə Fatimiləri məğlub etdi və Suriya Səlcuq dövlətini qurmaq
yolunda 1079- cu ildə ilk addımı atdı. Nəticədə bir neçə məntəqə ələ keçirildi
döyüş müvəqqəti dayandırıldı. Bu dövrdə Kutalmışın oğlanları Süleyman şah, Mənsur,
Alp İlıq Anadolunun içərilərinə doğru irəlilədilər. Anadoluda Süleyman şahın rəhbərliyi
ilə türk dövlətinin əsası qoyuldu. Böyük Xaqan Malikşah ona “Anadolu hökmdar mənsuru,
Anadolu (Şərq ölkəsi mənasını ifadə edir) Sultanı, Bağdad xəlifəsi isə
Süleymana qazi rütbəsi verdi. Süleyman şah 1076-1078-ci ilə qədər Mərkəzi
Anadolunun böyük hissəsini fəth etdi. 1077-ci ildə Konyanı iqamətgah etdi. Səlcuq
orduları 1080-ci ildə Nikeyanı (İzniki) Səlcuqların iqamətgahına çevirdilər. Qorxuya
düşən Bizans imperatoru Süleyman şaha sülh Yaxın və Orta Şərq ölkələri
feodalizm dövründə (III-XVII asrlər) bağlamağı təklif etdi. 1082-ci ildə Bizans
imperatoru Aleksis ilə Süleyman şah arasında barışıq imzalandı. Müqaviləyə əsasən
Draqos çayı hər iki dövlət arasında sərhəd hesab edildi. 1084-cü ildə Səlcuqlar
Qaziəntəp, İsgəndərun, Suveydiyyə, Maraş, Əlbistan kimi yaşayış məntəqələrini Səlcuq
dövlətinin tərkibinə daxil etdilər. 1088- 1089-cu illərdə Buxara və Səmərqənd şəhərləri
Səlcuqların nəzarətinə keçdi. 1090-cı ildə Qaraxanilər dövləti Səlcuqlardan
asılılığı qəbul etdi. 1092-ci ilin noyabr ayının 20-də Məlikşah vəfat etdi. Məlikşah
1092-ci ildə vəfat etdikdən sonra, Səlcuq şahzadələri arasında hakimiyyət
uğrunda mübarizə başladı.
6.
Böyük Səlcuq dövlətinin daxili vəziyyəti
Səlcuq dövlətinin siyasi qüdrətinin çiçəklənməsi
dövrü Alp Arslanın oğlu Məlikşahın(1072-1092) hakimiyyəti dövrünə təsadüf
edir.O Məvarənnəhrdə Qaraxanlıları asılı vəziyyətə saldı və onlardan xərac
alınmasına nail oldu.Onun hakimiyyətinin son illərinə doğru Səlcuqlar dövlətinin
sərhədləri qərbdə Aralıq və Mərmərə dənizlərindən,şərqdə Aral dənizinin
yaxınlığındakı Qaşqardan,şimalda Qafqaz sıra dağlarından və Qara dənizdən cənubda
isə ərəb körfəzindən və Suriya səhrasından keçirdi.Səlcuq sultanlarının böyük və
yüksək mədəniyyətə malik dövlətləri idarə etmək üçün bu ərazilərdə öncə mövcud olmuş Qəznəvi və Buveyhi dövlətlərinin əsasən fars əsilli məmurlarından
istifadə edirdilər.Onlar da öz növbəsində
Səlcuq sultanlarının hökmranlığı ilə tez zamanda barışdılar.Oğuz hərbi əyanları
iqta torpaqlarına sahib olandan sonra mərkəzi hakimiyyətdən müstəqil olmağa can
atırdılar,buna görə də sultanlar mərkəzi dövlət aparatı ilə bağlı və güclü
hakimiyyətdə maraqlı olan yerli məmur əyanlarına arxalanmağa başladılar.Onlar
arasında ən nüfuzlu şəxs Alp Arslan və Məlikşahın vəziri olmuş Nizamülmülk
titulunu daşıyan Əbu Əli Həsən Tusi idi.O həm Alp Arslan və Məlikşahın xarici
siyasətini formalaşdıran,həm də dövlətin inzibati və maliyyə idarəçiliyinin təşkilatçısi
idi.Daxili siyasətinin xarakteri haqqında
ən mükəmməl bilgini müəllifi olduğu məşhur Siyasətnamə siyasi traktatı xəbər
verir. Traktatda Nizamülmülk mərkəzləşdirilmiş dövlətin Sasani ənənəsi üzərində
qurulması tərəfdarı kimi çıxış edir,Samani Qəznəvi Buveyhi dövlətlərini bu ənənənin
nümunəsi sayır.O,bu dövlətin daxili siyasətini ideallaşdırır və feodal hərcmərcliyini
tənqid edirdi.Onun mərkəzləşdirmə siyasəti feodal inkişaf prosesinə zidd
olduğundan uğursuz oldu.Oğuz hərbi əyanlarının ən yüksək təbəqəsi iqta
torpaqlarını müstəqil əmirliklərə çevirməyə çalışırdılar.Bu təbəqələrin təzyiqi
nəticəsində Nizamülmulk ölümündən əvvəl hakimiyyətdən uzaqlaşdırildı.Səlcuqlar
etnik cəhətdən mürəkkəb və iqtisadi əlaqələri zəif olan ölkələri qısa müddət ərzində
vahid dövlət şəklində birləşdirməyə nail oldular.Toğruun hakimiyyəti illərində,Kaverdin
varisləri-Toğrul bəyin qardaşının övladlarının hakimi olduqları Kerman Səlcuq
Sultanlığı yarandı(1041-1187).Kiçik Asiyada xüsusi Rum Səlcuq
sultanlığı(1077-1307) meydana gəldi.Burda Toğrulun əmisi oğulları-Kutalmışın
varisleri hakimiyyəti əldə saxlamışdılar.Məlikşah şərqdə olduğu kimi qərbdə də
islam ölkələrini nüfuzu altına almaq siyasətini davam etdirirdi. Onun 1091ci
ildə vəfatı sülalənin nümayəndələri arasında hakimiyyət uğrunda daxili çəkişmələrə
təkan verdi.Səncər öz sultanlığında(Xorasan,Sistan,Xarəzm,Mərv)1118ci ildən
1157ə kimi hakimiyyətdə oldu.Onun hakimiyyətini Mavarənnəhrddə də qəbul.edirdilər.Burada
Səncərin vassalı olan Qaraxanilər hakimiyyətdə idilər.Buna gorə Səncər Mavarənnəhr
bölgəsinin və Qaraxanlılar sülaləsinin daxili işlərinə müdaxilə edə bilirdi.Nəticə
isə faciəli oldu.Səlcuqlar Mərkəzi Asiyaya yeni gəlmiş köçəri xalq olan qarakitaylar yaxud kidanilər adlanan
xalqla toqquşmalı oldular.Onlar 10cu əsrin əvvəlindən 12ci əsrin əvvəlinə qədər
Şimali Çində hakimiyyətdə idilər.Ardınca Mərkəzi Asiyaya köç etdilər.1128ci ildə
onlar Qaraxanlılardan Şərqi Türküstanı,Yeddisuyu aldılar,bu ərazidə böyük dövlət
yaratdılar.Səmərqəndin Qaraxanlı xanı Səncərdən kömək üçün ordu istədi.Katvan
çölündəki həlledici döyüşdə Qaraxanlı və Səlcuq qoşunları qarakitaylar tərəfindən
məğlub edildi.Səlcuqlar Mavarennehri tərk etməyə məcbur oldular.Səncərin məğlubiyyəti
onu müsəlman təbəələrin gözündən saldı.Qarakitaylar qeyri müsəlman idilər.Səlcuq
daxikindəki vassallar vəziyyətdən istifadə etməyə çalışırdılar.1141ci ildə Xarəzmin
irsi hakimi Atsız Mərv və Nişapura hücum
edərək oranı ələ keçirdi.Bəlx canişininin məmur aparatı oturaq əhali yaşayan
bölgələrdə istifadə edilən vergi sistemini bir neçə dəfə oğuzlara şamil etməyə
çalışdı.Cəhdlər köçəri oğuzların silahlı müqavimətinə səbəb oldu.Məmurların
özbaşnalığı 1153cü ildə Bəlxdə yaşayan bütün oğuzların mərkəzi hakimiyyətə
qarşı üsyanı ilə nəticələndi.Sultan qoşunu baş verən döyüşdə oğuzlar tərəfindən
darmadağın edildi.Oğuzlar Xorasanda dəhşətli qarət törətdilər.Xarəzmşah Atsız vəziyyətdən
istifadə edib özünü müstəqil elan etdi.1157ci ildə Səncərin vəfatı ilə
Xorasanda Böyük Səlcuq sultanlığı süqut etdi.
7.
Kiçik Asiya Səlcuq dövləti
İnkişaf etmiş feodalizm dövründə qurulan
əksər türk dövlətləri, Səlcuqlar da daxil olmaqla sülalə dövlətləri idi. Bu
döv- lətlərin xarakterik cəhətləri onların uzun ömürlü olmamasında özünü büruzə
verirdi. Bunun da əsas səbəbi IX-XI əsrlərdə baş veran feodal dağınıqlığı ilə əlaqədar
idi. Bu dövlətlər içərisində an uzun ömürlüsü Kiçik Asiya Solcuq dövləti
olmuşdur.
Malazgird savaşından sonra imperator IV
Roman Dio-genin rəhbərlik etdiyi Bizans ordusu Səlcuqlar tərəfindən dar-
madağın edildi. Bundan sonra, Süleyman ibn Kutalmuş, Anadolu bölgasinda Kiçik
Asiya Səlcuq dövlətinin asasını qoydu.(1078-1307).
Türklərin Anadoluda yenidən birləşməsini
Süleymanın oğlu Qilinc Arslan (1092-1107-ci illərdə) həyata keçirdi.I Qilinc
Arslan daxildə fəaliyyət göstə- rən qüvvələri müvəqqəti olaraq öz ətrafında
birləşdirə bildi. Ancaq, Kiçik Asiya Solcuq dövlətində daxili ziddiyyat- lərin
artdığı şəraitdə, 1096-1099-cu illərdə, I solib yürüşü baş verdi. Qilinc Arslan
səlibçiləri dayandıra bilmədi. 1097-ci ildə İznik alındı. Ardınca Antakya bölgəsi
ələ keçirildi. 1099-cu ildə Urfa va Qüds tabe edildi.
Bu vəziyyətdə daxildəki separatçı qüvvələr
fəallaşdılar və Qiline Arslana qarşı ittifaq yaratdılar. Bu çarpışmada I Q-
linc Arslan məğlub oldu. Qilinc Arslanın yerinə oğlu Şahanşah, Malatyada taxta
çıxdı. Ancaq tezliklə qardaşı Masudla (1107- 1155-ci illər) aralarında saltanat
qovğasa başladı. Masud Danış- mandilarin köməyi ilə taxtı ala keçirdi. O,
paytaxtı 1116-cı ildə Bizansdan geri alınan Konyaya köçürdü. Bu zaman, daxili
iğtişaşlar və səlibçilərlə mübarizə Səlcuq dövlətini çox zaiflətmişdi. Bu amil
Bizansın maraqlarına cavab verirdi.
İkinci səlib yürüşü baş verdi .Ancaq səlibçilər
məğlub oldular və tezliklə Avropaya dön dülar. Bundan istifadə edən Bizans
Solcuq sultanlığının Kiçik Asiyanın şimal qərbində olan ərazilərini Anadolunun
markazi hissəsində yerləşən bir sıra məntəqələrini ələ keçirdi. XII əsrin II
yarısında Solcuqlar Bizansın hücumununqarşısını kəsməyə nail oldular Sultanın
böyük oğlu II Qiline Arslan (1155-1192) hakimiyyətinin ilk illərini qardaşları
Dövlət və Şahanşah tarafin dan baş verən daxili iğtişaşları yatırmaqla keçirdi.
Bundan sonra, Qərb sərhədlərində, təhlükəsizliyi
təmin edan II Qilinc Arslan, Olbistan, Qayseri və Malatya bölgəsini 1174-cü ildən
sonra isə Sivas və Tokadı Səlcuq dövlətinə birləsdirdi
II Qline Arslanın Anadoluda qüvvətlənməsi
imperator Manueli narahat etmaya başladı. Imperator Manuel II Qilinc Arslana
qarş, Macar, Serb, Italiya, Fransa və Peçeneqlardan iba- rat ordu hissələri
göndərdi. II Qline Arslanla Bizans imperatoru Manuel Komnin arasında 1176-cı il
sentyabrın 12-14-nə qədər da- vam edən döyüşdə Bizans qüvvələri məğlub oldular.
Üçüncü xaç yürüşü zamanı Xaçlılar Səlcuqlara
qalib gələrək Konyani zəbt etdilər
Yaranmış vəziyyətdən istifadə edən
Bizans imperatoru III Aleksey Komnin Səlcuq dövlətinə qarşı hərəkətə başladı.
Bir tərəfdən səlibçilərlə digər tarafdan Bizans qüvvələri ilə mübarizə aparan
sultan Qiyasaddin Keyxosrov (1192-1211)
xaçlılara qalib gələrək Konyanı geri
qaytardı. 1204- cü ildə 4-cü xaç yürüşü nəticəsində konstantinopol tutuldu elə
həmin ildə Səlcuq sultanı Süleyman öldü yerinə oğlu III Qiline Arslan sultan
oldu. III Qilinc Arslan azyaşlı ol duğundan ölkəni idarə edə bilmədi və ayanlar
yenidən I Qiye- saddin Keyxosrovu (1204-1211) sultan taxtına otuzdurdular.
Sultan Keyxosrov Trabzona hücum edərək Pont Rum dövlətini yaradan Bizans
imperatoru III Aleksey Komnini məğlub edərək 1207-ci ildə Qara dəniz ticarət
yolunu nəza- rətə götürdü. III Aleksey Komnin Səlcuq dövlətinin himayəsini qəbul
etdi.
Tezliklə Bizans imperatoru Komnin
1211-ci ildə İzniki zabt etmiş, Laskarisin hücumuna məruz qaldı. Bu zaman
Bizans im- peratoru III Alekseyi himayə edən Keyxosrov Laskarisin hücu munun
qarşısını almağa cəhd edərkən döyüşdə şəhid oldu.
I Qiyasəddin Keyxosrov vəfat etdikdən
sonra, oğlu İzaddin I Keykavus (1211-1220-ci illərdə) sultan elan edildi.
Hakimiyyətinin ilk illərində İzəddin I Keykavus Komnini 1214-cü il- də məğlub
etdi və Sinop bölgəsini Səlcuq dövlətinə birləşdirdi. Izniki zəbt etmiş,
Laskarisla sülh müqaviləsi imzaladıq- dan sonra, 1220-ci ildə Əyyubilərə qarşı
səfər hazırlıqlarına başlasada, bunu hayata keçirə bilmədi. Həmin il Malatyada
xəstələnərək vəfat etdi.
Keykavusdan sonra, qardaşı Olaaddin I
Keyqubad (1220-1237-ci illərda) sultan oldu. Onun dövründə Səlcuq dövləti
parlaq dövrünü yaşadı.monqol ordusunun Solcuqlu torpaqlarına hücumları da baş
verdi. Solcuqlarla Monqol qoşunları (Baycu Noyonun rǝh- bərliyi ilə) arasında ən
mühüm döyüş, 1243-cü ilin iyulunda Kosadağ sahilində baş verdi. Döyüş zamanı Səlcuq
qoşunları məğlub oldular. Sultan Səlcuq dövlətinin daxili muxtariyyatı- nu
saxlamaqla monqolların hakimiyyətini qəbul etdi.
1256-ci ildən Səlcuq dövləti Hülakülər
(Elxanilər 1256- 1357) dövlətinin tərkibinə qatıldı.
XIII əsrin sonunda Səlcuq dövlətində baş
verən daxi- li iğtişaşlar, kənar qüvvələrlə aparılan mübarizə, o cümlə dan
monqolların ağır vergi siyasəti dövlətin tamamilə zəif ləməsinə şərait yaratdı.
Sonuncu Səlcuq sultanı Qiyasaddin II Masud isa monqollar tərəfindən 1307-ci ildə
asılaraq qətlə yetirildi. Bununla da Anadoluda Solcuq dövlətinin hakimiy- yətinə
son qoyuldu.
Səlcuq sultanlığında dövlət quruluşu.
Sosial-iqtisadi vəziyyat: Səlcuq
sultanlığı orta asrlarin digər feodal dövlətləri kimi siyasi, iqtisadi və hərbi
birliyə əsaslanan dövlət idi. Dövlətin başçısı sultan hesab olunurdu.Sultanın
asas hərbi qüvvələri piyada və süvari alayları idi. Bu növ qoşun hissəsi adətən
müharibə vaxtı səfərbərliyə alınırdı və daimi qoşun hissəsinə aid edilmirdi.
Qoşun hissə- ləri onluqlara, yüzlüklərə və minliklərə bölünürdü Səlcuq dövlətində
iqtadarlar faktiki olaraq torpaqdan vergi almaqla kifayətlənirdilər. Vəqf (dini
torpaq) va kiçik rütbəli hərbçilərə verilən timarlar- (hərbi xidmət müqabilində
verilir- di) isə divan (dövlət) torpaqlarından ayrılaraq verilirdi.
Səlcuqlar dövründə meydana gələn yeni
torpaq mülkiy- yət formasi uc torpaqları idi. Uc torpaqları imperiyanın sər- hədlərini
qoruyan sərkərdələrə verilirdi. Səlcuqlar dövründə əhali adətən, onanavi vergilər
üşr,zakat, nal bahası, alaf və başqa vergilər ödəyirdilər. Digər təkallahlı
dinlərin nümayəndələri isə əlavə olaraq cizyə vergisi verirdilər. Başqa müsəlman
ölkələrində olduğu kimi, Səlcuqlarda əsas qanun kodeksi şəriətə əsaslanırdı.
Ancaq monqol işğallarından sonra, bu sistemdə dəyişiklik baş verdi. Bununla bərabər
monqollar vergi sistemində də yeni qaydalar tətbiq etdilər
8. Ərəblər
Cahiliyyə dövründə
Ərəbistan - cəzirət əl-ərəb (ərəblərin
adası) anlamındadır.İslamdan əvvəl Ərəbistan əhalisinin böyük əksəriyyəti köçəri-maldarlardan
ibarət idi. Onlar ərəb çöllərinin və yarım səhraların geniş ərazilərində məskunlaşmışdılar.
Beləliklə Ərəb köçərilərinin – bədəvi
adı (çölçü, köçəri) buradan
götürülmüşdür.Bədəvilər heyvandarlıqla, əsasən dəvəçiliklə məşğul olurdular, atçılıq
və qoyunçuluq ümumiyyətlə ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edirdi və keçi bəslənməsi
çox kiçik ölçülərlə məhdudlaşırdı.Bədəvi tamamilə ətrafındakı təbiətdən asılı
idi. Qış yağışlarından sonra bədəvilər və onların sürüləri üçün firavanlıq
mövsümü olan bahar - "rabi" gəlirdi. Qısa bir yazdan sonra bədəvilər ərəb
yayının istisinə düşürdülər. Tropik günəş yerin bahar xalçasını tez yandırırdı,
quyular quruyurdu. Sonra bədəvilər yeni otlaqlar axtarmağa məcbur
olurdular.Qışın gəlişilə bədəvilər yaxınlaşan yağış əlamətlərini aşkar etmək
ümidi ilə üfüqlərə daha diqqətlə baxırdılar, daha çox şimaldan gələn hər kəsdən
orada göyün hansı vəziyyətdə olduğunu soruşurdular. Əlverişli xəbərlər alan və
ya sadəcə şayiələrin təsiri altında olan bədəvilər dərhal bir yerdən
uzaqlaşaraq sürülərini qovaraq otlaq axtararaq başqa yerlərə köçürdülər. Bu məqsədlə
ərəb heyvandarları bəzən yarımadanın mərkəzindən Suriya səhrasına gedərək Rub əl-Xali
ətrafında böyük məsafələr qət edirdilər. Belə ki, coğrafi mühit və hər şeydən əvvəl
yağış və bitki örtüyü, bir sıra meteoroloji hadisələrdən asılı olaraq, ərəb
çöllərinin və yarımsəhra sakinlərinin yalnız heyvandarlıqla və yalnız köçərilik
formasında məşğul olmasına imkan yaratdı. Köçəri maldarlıq Ərəbistan səhrası əhalisinin
böyük əksəriyyəti üçün köçərilik istehsalın əsas sahəsi, əsas yaşayış mənbəyi
idi.Eyni coğrafi mühit bədəviləri dəvədən tamamilə asılı etdi. Çox az tələbatı
olan dəvə bədəvilərə çox şey verdi, çölün çətin şəraitində ona xidmət etdi və
yedizdirdi: yemək, geyim, ayaqqabı, mənzil, yanacaq, və bir çox digər şeyləri
Ərəbistan səhrasının sakinləri yalnız dəvədən ala bilərdilər (süd, ət, yun, dəri).
Nəhayət, dəvə peyinindən yanacaq kimi istifadə edirdilər, dəvə sidiyi isə
kosmetik vasitə və ya dərman kimi istifadə olunurdu.
Ərəbistanda bizim günlərədək yalnız təkhürgüclü
dəvə və ya donqar dəvə yayılmışdır.V-VI əsrlərdə Ərəbistanda oturaq əhali bədəvilərlə
müqayisədə azlıq təşkil edirdilər.O dövrdə Ərəbistanın oturaq əhalisi əsasən əkinçiliklə
- taxılçılıq, xurma, üzümçülüklə məşğul idi. Ərəbistanın əksəriyyətində bitkilərin
becərilməsi yalnız süni suvarma ilə mümkün idi. Ərəbistanın daha inkişaf etmiş əkinçilik
bölgəsi, uzun müddət oturaq həyat tərzi keçirən Yəmən idi.Məlum olduğu kimi,
Bab əl-Mandəb boğazı ilə Afrikadan ayrılan cənub-qərbi Ərəbistan əl-Yəmən adı
ilə tanınır. Bura çox məhsuldar bir dağlıq ölkədir, qədim zamanlarda yüksək mədəniyyəti
ilə məşhur idi. Yəmən adətən qədim Yunan və Latın yazıçıları tərəfindən
"Xoşbəxt Ərəbistan" ilə eyniləşdirilir. Belə bir eyniləşdirmə indi
anlaşılmazlıq kimi qiymətləndirilə bilər. Ərəb kökləri y-m-n "sağda
qalmaq", "sağ tərəfdə" deməkdir.
Bir vaxtlar, günəşə ibadət edən bütün
xalqlar kimi ərəblər, günəşin doğuşuna tərəf, yəni. şərqə doğru üz tuturdular.
Buna görə cənub sağ tərəf, şimal isə sol tərəf idi. Bu coğrafi adlarda öz ifadəsini
tapdı: cənub ölkəsi sağ, yəni Yəmən adlandırıldı, şimal ölkəsi, yəni Ərəbistandan
şimala doğru yerləşən tərəf - sol, ərəbcə Şam (Suriya) adlandırıldı. İbtidai
inanclara görə sağ tərəf xoşbəxt sayılırdı, sol isə bədbəxtlik, fəlakət təsəvvürləri
ilə ilə əlaqələndirilirdi. Qədim dövrlərdə Yəmən kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, sənətkarlıq
istehsalı və ticarəti də inkişaf etmiş çiçəklənən bir mədəni ölkə idi.
Qədim Yəmən əhalisi öz orijinal mədəniyyətini,
o cümlədən özünəməxsus yazı əlifbasını yaratdı: onun abidələri daş və metal üzərində
kitabələr şəklində bu günə qədər gəlib çatmışdır. Möhtəşəm saray və məbədlərin
xarabalıqları və möhtəşəm suvarma qurğularının qalıqları da qorunub
saxlanılmışdır.Bir sıra səbəblərə görə, Cənubi Ərəbistan Himyarilər dövlətinin
hökmdarlarının hakimiyyəti dövründə (300-525) bu dövlətin tərkibinə təkcə Yəmən
deyil, həm də Hadramaut daxil idi. Ancaq Yəmən köçəri tayfalarının şimala köçü
və efiopiyalıların Aksum şahlığını istilası Himyari şahlığının tənəzzülünə səbəb
oldu. Efiopiya işğalları II əsrdə başladı və nəhayət, 525-ci ildə Yəmən tamamilə
Efiopiyalılar tərəfindən fəth edildi.575-ci ildə Şahənşah I Xosrovun hərbi-dəniz
ekspedisiyası Yəmən sahillərində göründü və həmin ildə bu ekspedisiyanın
silahlı qüvvələri Yəməndə Sasanilərin hakimiyyətini qurdular. Əkinçilik həmçinin
Yəmənə qonşu Hadramaut, Oman, Yemamda inkişaf etmişdi.Geniş əkinçilik sahələri
ilə yanaşı, vahələr də Ərəbistan iqtisadiyyatında əhəmiyyətə malik idi. Vahə - əkin
sahələrinin, bağların və xurma sahələrinin suyu tükənməyən quyulardan bol su ilə
suvarıldığı, oturaq əhalisinin bazarları, karvan dayanacaqları və yerli
tanrıların ziyarətgahları olan kəndlərdə yaşadığı əhəmiyyətli bir sahə idi. Bu
yaşayış məntəqələrindən bəziləri şəhərlərə çevrildi.Ən böyük vahə Hicazdakı Yəsrib
idi. İslamın gəlişindən əvvəl də Yasrib şəhər adlandırılırdı. Başqa bir böyük
yaşayış məntəqəsi Taif şəhəri idi. Onun bacarıqlı bağbanları və bostançıları Məkkə
sakinlərini meyvə və tərəvəzlə təmin edirdilər.
9. Ərəb
Müsəlman dövlətinin yaranması
Bu dövrdə ərəb tayfaları içərisində
siyasi pərakandəliyin olması, Ərəb tayfalarının müxtəlif, çoxsaylı bütlərə
etiqad etməsi, onların birləşməsinə mane olurdu. Buna görə də Ərəbistanda VII əsrin
əvvəllərində monoteist İslam dininin yayılması mütərəqqi hadisə idi. İslam dini insanlara Məhəmməd peyğəmbərin
vasitəsilə çatdırılmışdır.
Məhəmməd peyğəmbər 570-ci ildə aprel
ayının 20-də dünyaya gəlmişdir. Haşimi qəbiləsinə mənsubdur. Məhəmməd peyğəmbər, kiçik yaşlarından əmisi
Əbu Taliblə Suriyaya ticarət səfərləri etmişdir. O, müxtəlif ölkələrə ticarət səfərləri
zaman yeni mədəniyyətlərlə tanış olmuşdur ki, bu da Məhəmməd peyğəmbərin
sonralar daha mükəmməl olan, İslam dinini təşviq etməsinə təkan vermişdir.
Qırx yaşında ikən 610-cu ildən o yeni dini təbliğ etməyə
başlamışdır. İslamı ilk qəbul edənlər peyğəmbərin tərəfdaşlarından tacirlər,
Əbu Bəkr, Osman, əmisi oğlu Əli və Öməri göstərmək olar. Lakin buna baxmayaraq,
ilk on il müddətində İslam dini Ərəb tayfaları içərisində geniş yayılmadı.
Çünki, VII əsrin əvvəllərində Kəbə məbədi çoxallahlılığın mərkəzi hesab
olunurdu. Bu dövrdə monoteizmin qəbulunu, bəzi Ərəb tayfa başçıları Kəbə məbədinin
nüfuzunun aşağı düşməsi və ticarətin inkişafının zəifləməsi kimi dəyərləndirirlər.
Məhz ona görə də 622-ci ildə, Məhəmməd
peyğəmbər öz tərəfdarları ilə birlikdə sentyabrın 20-də Məkkədən Yasribə köçdü.
Bundan sonra, bu şəhər Mədinətül-nəbi, yəni peyğəmbər şəhəri, qısaca Mədinə
adlanmağa başladı. Bu köçmə hadisəsi tarixdə hicr- ǝrǝbcə "köç" mənasını
ifadə edir. Məhz buradan da Hicri və Qəməri təqvimi meydana gəlmişdir ki, bəzi
müsəlman dövlətləri, hazırda öz təqvimlərini
bu cədvəllə hesablayırlar.
Mədinədə islamı qəbul etmiş Yəsriblilər ənsar-
köməkçilər, adlanmağa başladılar. Məkkədən gəlmiş müsəlmanlar isə
"mühacirun" hicrət edənlər
adlanmağa başladılar. Məhəmməd və tərəfdarları Mədinəyə köçdükdən sonra, burada
özlərinin qanunlarını işləyib hazırladılar. VII əsrin 20-ci illərində etibarən
isə Mədinədə yaşayan müsəlmanlar Məkkə ticarətinə mane olmağa başladılar.
Müsalmanların Məkkədə əleyhdarları əsasən, Əbu Sufyan və onun qəbiləsi idi.
Onlar həm də Kəbənin sahibi hesab olunurdular. Bununla əlaqədar olaraq məkkəlilərlə-mədinəlilər
arasında bir neçə toqquşma baş verdi. Bu toqquşmaların içərisində 624-cü il Bədr
savaşı, 625-ci il Uhud savaşı, 627-ci il Mədinə ətrafında döyüş, 627-ci il
Xandǝk savaşı və s, göstərmək olardı. Baş verən bu savaşlar Məkkəlilərlə-Mədinə
sakinləri arasında uçurumun dərinləşməsinə şərait yaratdı. Nəhayət 628-ci ildə
Hudaybiyyə adlanan yerin yaxınlığında, Mədinə və Məkkə qoşunu üz-üzə gəldilər.
Uzun danışıqlardan sonra, qarşılıqlı güzəşt əsasında razılıq əldə edildi
Razılığa əsasən;
1. On illik barışıq.
2. Müsəlmanların Kəbəya ziyarətinə icazə
verilirdi.
3. Məhəmməd Məkkə karvanlarına hücumdan
imtina edirdi. Bu müqavilə müsəlmanların ilk diplomatik müvəffəqiyyəti
olmuşdur.
Məkkəlilərlə bağlanmış müqavilənin əsas
maddələrindən biri məkkəlilərin mühacir və ənsarların malik olduqları hüquq və
səlahiyyətləri çərçivəsində müsəlman icmasına qəbul edilmələri oldu. Bundan
sonra İslam dininin Ərəbistan yarımadası və qonşu ərazilərdə yayılması sürətləndi.
Məhəmmədin siyasi nüfuzunun artması nəticəsində, Məkkə sakinləri tamamilə Məhəmmədin
tərəfinə keçdilər. Məhəmməd Məkkə əyanı Əbu Sufyanın (Əməvi sülaləsinin birinci
qolu Sufyanın adı ila adlandırılmışdır) qızı ilə də evlənərək burada İslamı
daha da möhkəmləndi. Bundan sonra, İslam Cənubi və Qərbi Ərəbistana da yayıldı
və Məkkə müsəlmanların müqəddəs şəhəri, Kəbə isə əsas inanc yeri elan olundu.
630-cu ildə Məhəmməd peyğəmbər Məkkəyə daxil olduqdan sonra, yeni dövlətin Ərəb
xilafətinin yaranmasının asası qoyuldu. Lakin O, tezliklə Mədinəyə qayıtdı. Belə
ki, Məhəmməd peyğəmbər Mədinədə müsəlman icmasının rəhbəri olaraq, müxtəlif Ərəb
tayfalarını Islama dəvət edir, onların nümayəndələrini qəbul edirdi.
Ona görə də Ərəb tarixçiləri hicrətin
9-cu ilini "nümayəndəliklər ili" adlandırırlar. Bundan sonra, Məhəmməd,
Bizansa, Sasanilərə, digər köçəri Ərəb tayfalarına, İslamı qəbul etmək üçün, öz
elçilərini göndərdi.
Bundan sora Bizans Suriyasına qarşı,
bir-birinin ardınca yürüşlər hazırlandı. Ancaq, 631-ci ildə baş verən ilk
hücumlar zamanı, müsəlmanlar ciddi uğur qazana bilmədilər. 631-ci ildə Mütə
yaxınlığında Ərəb orduları məğlub olsalar da, Bizans va Sasani istiqamətində
yeni yürüşlər planlaşdırıldı. Bu planın həyata keçirilməsi nəticəsində Yaxın Şərqin
mədəni və siyasi ənənələrini özündə əks etdirən ərəb müsəlman imperiyası
meydana gəldi. Demək olar ki, 631- ci ilin axırında Yamamə ilə Fərat və Dəclə
çaylarının mənsəbi arasında şimal-şərq hissəsini çıxmaqla, bütün Ərəbistan
Islam dinini qəbul etdi. 632- ci ildə Məhəmməd
özü də Kəbəyə vida ziyarəti etdi. Geri qayıtdıq- dan sonra, Məhəmməd Mədinədə vəfat
elədi. Ondan sonra, ərəblər qonşu ərazilərdə də İslam dinini yaymağa
başladılar.
10.
İslam dini. Məhəmməd Peyğəmbər
Erkən orta əsrlər dövründə ərəbistan cəmiyyətində
siyasi ictimai münasibətlərinin inkişafı politeizmin mövcudluğunu sual altında
qoyurdu. Bele ki bu dövrdə ərəbistan yarımadasında monoteist dinlərin yayılması
(e.ə minillikdə misirdə ilk tək allahlı din musəvilik meydana gəlmişdir, 1 əsrdə
isə fələstində xristianlıq yaranmışdır.) politeizmin məhvini sürətləndirdi. Bu
dövrdə monoteist yəhudiliyin mərkəzi ərəbistanda yəmən şəhərləri və şimalı
hicazın vahələri ( xusuilə Yasrib idi) xristian dini isə Suriya Qasanilərindən ərəbistana
keçmiş həmçinin qonşu həbəşistan vasitəsilə yayılmışdır. Ərəbistanda adı çəkilən
təkallahlı dinlərlə yanaşı sırf ərəb mədəniyyətinin monoteist təlimi hənəfilik
də geniş yayılmışdır.lakin bu dövrdə ərəb tayfaları içərisində siyasi pərakəndəliyin
olması ərəb tayfalarının müxtəlif bütlərə etiqad etməsi onların birləşməsinə
mane olurdu. Buna görə də ərəbistanda vıı əsrin əvvəllərində monoteist islam
dininin yayılması mütərəqqi hadisə idi. İslam dini əksər dünya xalqlarının qəbul
etdiyi 4-cü monoteist din olmuşdur.islamın mənası allaha itaət edən deməkdir.
İslam dini və mədəniyyəti bır sıra xalqların mədəniyyətində mühüm rol
oynamışdır.islam dini Məhəmməd peyğəmbər vasitəsilə çatdırılıb. Məhəmməd peyğəmbər
570 ci ildə dünyaya gəlmişdir haşimi qəbiləsinə mənsubdur.atası Əbdül mütalibin
oğlu Abdulla və anası Əminədir Abdulla ticarət üçün getdiyi Suriyada peyğəmbər
doğmadır bir neçe ay əvvəl xəstələnərək vəfat etmişdir. Onu babası və anası
böyümüşdür. Babası isə onu əmisi Əbu Talibə əmanət etmişdir. Məhəmməd peyğəmbər
kiçik yaşlarından əmisi Əbu Taliblə Suriyaya ticarət səfərləri etmişdi. Xədicə
adlı dul qadınla ailə həyatı qurmuş adəti üzrə Xədicə vəfat etdikdən sonra
yenidən nigaha daxil olmuşdur. 40 yaşında onun mənəvi həyatında yeni dönüş baş
vermişdir. 610 cu ildən yeni dini təbliğ etməyə başlamışdır.o, islama qədər hənəfilik
olmuşdur. İslamı ilk qəbul edənlər tərəfdaşlarından Əbu bəkr,Osman ,Əli ,Öməri
göstərmək olar.lakin buna baxmayaraq ilk on il müddətində İslam dini ərəb
tayfaları içərisində geniş yayılmadı buna səbəb kəbə məbədi 7 əsrin əvvəllərində
çoxallahlığın mərkəzi hesap olunurdu. Bu dövrdə monoteizmin qəbulunu bəzi ərəb
tayfa başçıları kəbə məbədinin nüfuzunun aşağı düşməsi və ticarətin inkişafının
zəifləməsi kimi dəyərləndirirdilər.məhz ona görədə Məhəmməd peyğəmbər və tərəfdaşları
622 ci il Məkkədən yasribə köçdü. Bundan sonra bu şəhər bu şəhər peyğəmbər şəhəri
qısaca Mədinə adlanmağa başladı.nbu köçmə hadisəsi tarixdə hicr ərəbcə köç mənasını
ifadə edir. Məhz buradan da Hicri Qəməri təqvimi meydana gəlmişdir. Mədinədə
islamı qəbul etmiş Yəsriblilər ənsar köməkçilər adlanmağa başladılar. Məkkədən
gəlmiş müsəlmanlar isə mühacirun hicrət adlanmağa başladılar VII əsrin 20ci illərindən
etibarən mədinədə yaşayan müsəlmanlar məkkə ticarətinə mane olmağa başladılar.
Müsəlmanların məkkədə əleyhdarları əsasən Əbu Süfyan və onun qəbiləsi idi.
Onlar həmdə Kəbənin sahibi hesap olunurdular bununla əlaqədar olaraq məkkəlilər
və mədinəlilər arasında birneçe toqquşma baş verdi. Bunlar içərisində 624 bədr,
625 Uhud , 627 Mədinə ətrafında döyüş ,627 Xəndək savaşı və.s göstərmək olar. Nəhayət
628 Hudabiyyə adlanan yerin yaxınlığında mədinə və məkkə qoşunu üz üzə gəldilər.
Razılıq əldə olundu. Razılığa əsasən 1 ) 10 illik barışıq 2) müsəlmanların kəbəyə
ziyarətinə icazə verilirdi 3) Məhəmməd məkkə karvanlarına hücumdan imtina
etdi.bu müqavilənin əsas maddələrindən biri məkkəlilərin mühacir və ənsarların
malik olduqları hüquq və səlahiyyətləri çərçivəsində Müsəlman icmasına qəbul
edilmələri oldu. Məkkənin müsəlman icmasına verilməsindən sonra müsəlman icması
genişlənərək mədinə və məkkə icması adlanmağa başladı.bundan sonra islam
dininin ərəbistan yarımadası və qonşu ərazilərdə yayılması sürətləndi.630 Məhəmməd
Məkkəyə daxil olur ancaq o tezliklə Mədinəyə qayıtdı.Beıəki o müsəlman
icmasının rəhbəri olaraq müxtəlif ərəb tayfalarını islama dəvət edir,onların
nümayəndələrini qəbul edirdi.ona görədə ərəb tarixçiləri hicrətin 9 cu ilini
nümayəndəliklər ili adlandırırdılar. 7 ci əsrdən başlayaraq bizans və sasani
istiqamətində yeni yürüşlər həyata keçirərək yaxın Şərqin mədəni və siyasi ənənələrini
özündə əks etdirən ərəb müsəlman imperiyası meydana gəldi.bundan sonra 631 Taif
Yəmən mərkəzi ərəbistan Bəhreyn ərazilərində yaşayan ərəb tayfalarının nümayəndələri
islamı qəbul etdilər bunun ardınca sasanilərin nəzarətində olan Səna Və Şimalı
yəmənin bir sıra. Tayfaları islamı qəbul etdilər.demək olar ki 631 ci ilin
axırında Yəmamə və Fərat dəclə çaylarının mənsəbi arasında şimal-şərq hissəsini
çıxmaqla bütün ərəbistan islam dinini qəbul etdi.631 ci il Məhəmməd Əbu bəri
ilk hacı olaraq mədinədən Məkkəyə yolladı 632 ci ildə o özüdə kəbəyə vida ziyarəti
etdi və geri qayıtdıqdan sonra Mədinədə vəfat etdi.
11. Raşidiyyə xəlifələri
Peyğəmbərin ölümündən sonra haki
miyyətə kimin gəlməsi uğrunda qalxan mübahisələr Ömərin vasitəçiliyi ilə həll
edildi. Əbu Bəkr (632-634) icmanın başçısı oldu və Peyğəmbərin davamçısı kimi xəlifə
titulunu qəbul etdi. Ondan sonra icmaya Ömər (634-644), Osman (644-656) və Əli
(656-661) rəhbərlik etmişlər. Bu xəlifələr «xülafə ər-raşidin» («dürüst-doğru xəlifə»>lər)
adlanırlar.Onların dövründə, Ərəbistanın tam tutulmasına qədər, ərəb lər qonşu dövlətlərə
- Sasani va Bizans ərazilərinə soxulmağa başladılar. Bütövlükdə, ərəb işğalları
633-751-ci illəri əhatə edir. Bu işğalların birinci mərhələsi isə üç xəlifə Əbu
Bəkr, Ömər və Osmanın hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir.633-cü ilin payızında üç
ərəb dəstəsi (hərəsində 7500 nəfər olmaqla) Suriya səhrasını keçərək Fələstin və
Suriyaya daxil ol dular. Bizans qüvvələri ərəb dəstələrinə lazımi müqavimət
göstə rə bilmədi və bir il müddətində ərəblər Bizansın Suriyadakı ərazi lərinin
çox hissəsini tutdular.Ərəb müdaxiləsinin böyük işğala çevrilməsini anlayan
Bizans hərbi rəhbərliyi imperator Irakli başda olmaqla Şimali Suriyaya böyük hərbi
qüvvə cəmləşdirdi. Yunanlardan başqa onun tərki bində suriyalılar, əl-Cəzirə
(Mesopotamiya) əhalisinin və erməni lərin dəstələri də daxil idi. Bu ordunun
sayı ərəb tarixçilərinin ver diyi məlumata görə 200 minə, ərəblərin dəstələrində
olan döyü şçülərin sayı isə 24 minə çatırdı. Ərəblər, bizanslılar yaxınlaşdıq
ca Dəməşq və bir sıra şəhərləri terk edib Yarmuk çayına qədər geri çəkildilər.
Burada 636-ci ilin 20 avqustunda ərəb və Bizans ordularının həlledici döyüşləri
baş verdi. Bu zaman Bizans 70 min döyüşçü itirdi. Döyüşün nəticəsinə bu fakt da
təsir etdi ki, yunan və erməni hissələri arasında silahlı mübahisələr olmuş,
Suriya ərəbləri isə ərəblərin tərəfinə keçmişdilər. Bu hadisədən sonra ərəblər
Suriyanın tam sahibi oldular.Ərəblərin Cənubi İraqa, Hira padşahlığına müdaxilələri
də əvvəl yürüş xarakteri daşımış, Yəmama hənifilərinin müqavimətini qırandan
sonra ərəb sərkərdəsi
Xalid ibn Valid 633-cü ildə
Hiranı tutmuş, ancaq sonra Sasanilərlə toqquşmalarda uduzub geri çə kilməyə məcbur
olmuşdu. Lakin 635-ci ildən ərəblər yenidən qə ləbələrə nail oldular və yenidən
Hirani alıb, 638-ci ildə Sasanilərin paytaxtı Ktesifona daxil oldular. Şahənşah
III Yezdəgerdin şəhərdən qaçmasından sonra onun sakinləri ərəblərə təslim
oldular.Ərəb hərbi rəhbərliyi və Sasanilər arasında bağlanan barışıq ərəblərin
iddia etmələrinə görə, tezliklə pozulmuş və ərəblər ye nidən hücuma keçmişdilər.
641-ci ildə onlar Mosulu,644-645-ci illərdə Bəlucistanı işğal edərək Hind sərhədlərinə
çıxmışlar. 649 cu ildə İstəxr ələ keçirilmiş, 651-ci ildə isə Mərv şəhəri
yaxınlığın da III Yezdəgerd öldürülmüşdü. Bu tarix ərəblərin Sasani torpaq
larını tutmalarının sona çatmastarixi sayılır. Həmin il onlar Amu Dərya çayına
çatmışdılar.640-cı ildə ərəblər Dvin şəhərini almış, 654-cü ildə isə Tbilisini
tutmuşlar.Afrikada işğallar isə ərəblərin Suriyanı tam fəth etməsindən sonra
başlandı. Misirə ilk müdaxilə 639-cu ildə Əmr ibn Asin rəh bərlik etdiyi kiçik ərəb
dəstəsi tərəfindən olmuşdur.640-ci ilin yanvarında Əmr ibn Asin dəstəsi Fərama
şəhərini tutaraq, oradan Fəyyuma hücum etmişdir. Qısa müddətdə Misirin iri şəhərləri
ərəblər tərəfindən tutulmuş və onlar Libiya ərazisinə basqınlara başlamışlar.
643-cü ildə Trablis şəhəri işğal edilmişdi, 647-ci ilə qədər ərəblər Şimali
Afrikada öz əməliyyatlarını davam etdirmişdilər.Beləliklə, iki onillik müddət ərzində
ərəblər Bizans imperiya sının tərkibində olan Asiya və Afrikanın geniş ərazilərini
və bütün Sasanilər dövlətini fəth etmiş, onun siyasi varlığina son qoymuş
dular. Ərəblərin belə asanlıqla və tezliklə hərbi uğurlar qazanma larının əsas
səbəblərini Bizans və Sasani dövlətlərinin iqtisadi zəifləməsində və bu dövlətlərdə
sosial ziddiyyətlərin son dərəcə kəskinləşməsində görmək lazımdır. Daha da
artan zülm və istis mar şəraitində ərəb işğalçıları ilə rastlaşan ölkələrin və əyalətlərin
əhalisi ərəblərin simasında onları hökmdarlarının ağalığından qur taran bir
qüvvə görürdülər.Bu baxımdan ərəblər onlara tabe olanlar üçün daha münasib
yaşayış şəraiti təklif edirdilər. Həmin səbəbdən də işğal olunmuş ölkələrin əksər
əhalisi nəinki ərəblərə müqavimət göstərmir,hətta bir çox hallarda onların müttəfiqi
kimi çıxış edirdilər.Ərəblər İşğal olunmuş ölkələrdə elə bir sosial-iqtisadi
müna sibətlər və mülkiyyət formalarına rast gəlmişdilər ki, onlar Ərəbi standa
hələ məlum deyildi. Erkən feodal münasibətlərinin hakim olduğu ölkələrdə ərəblər
torpağa istehsal vasitəsi kimi maraq gös tərmirdilər. Onların tabeçiliyinə keçən
becərilən torpaqlara müsəl man icmasının ümumi malı kimi baxırdılar. Ərəblər əsasən
qəni mat və vergi yığmaqla məşğul idilər. Ona görə də onlar işğal edilmiş ölkələrdə
olan ictimai münasibətlərə nə müdaxilə edir, nə də onu dəyişməyə cəhd göstərirdilər.
Torpaqlar yerli feodalların, ruhanilərin və digərlərin sahibliyində qalırdı.
Yerli feodal və əyan lar öz hüquqları və imtiyazlarını qoruyub saxlayırdılar.
Bunun müqabilində onlar müsəlman icmasının xəzinəsinə ancaq torpaq vergisi verməli
idilər.Bizans imperatorunun, yunan əyanlarının,Sasani şahənşahlarının və şah nəslindən
olanların, müharibədə həlak olan və qaçan feodalların malikanələri müsəlman
icmasının mülkiyyəti olur du və bilavasitə xəzinənin nəzarəti altına keçirdi.
Ümumiyyətlə, işğal edilmiş ölkə xalqlarının səviyyəsindən aşağıda duran ərəblər
mürəkkəb istismar və idarəetmə üsullarını birdən-birə mənimsəyə bilmədilər və
buna heç ehtiyac da duy murdular. Çünki onlar öz tələbatlarını əhalidən
yığdıqları qənimət və töycülər hesabına ödəyirdilər. İşğalçılar tutulmuş ölkələrdə
mövcud olan sosial-iqtisadi, inzibati münasibətləri toxunulmaz saxladılar,
lakin ən yüksək hakim təbəqə kimi yerli feodallardan üstün oldular. Bütün işğal
edilmiş ölkələrdə əhali
can vergisi - cizyə və torpaq
vergisi - xərac ödəyirdi. Qadınlar, həddi-buluğa çatmayanlar, dilənçilər, ruhi
xəstələr və öz əməyi hesabına ya şayan rahiblər vergidən azad olunurdu. İlk
vaxtlar vergilər kişi əhalisinin sayı nisbətində yığılırdı, çünki becərilən
torpaq sahələ rinin həcmi dəqiqləşdirilməmişdi.Verginin yığımı ilə yerli torpaq
sahibləri, yerli inzibati hakimiyyət orqanları ve ruhanilər məşğul idilər.
Onlar vaxtında verginin ödənilməsinə və əhali üzərinə qoyulan mükəlləfiyyətlərin
yerinə yetirilməsinə təminat verirdilər.İctimai istehsala müdaxilə etməyən ərəblər
yerli idarəetmə orqanlarını, o cümlədən məhkəmə və polis təsisatlarını da toxu
nulmaz saxladılar. Onlar yaşayış məntəqələrinin abadlığını, yolla rın, su
quyularının və körpülərin səhmanlı vəziyyətdə saxlanılma sını yerli əhaliyə həvalə
etmişdilər.Vergi verənlərin siyahısının tərtibi və vergilərə nəzarət keç miş
yerli məmurlara tapşırılmışdı. Onlar nəinki alınan vergiləri qeydiyyatdan
keçirir, hətta onları ərəblər arasında paylaşdırırdılar. Bütün dəftərxana işləri
işğallara qədərki kimi İraqda və keçmiş Sasani ərazilərində fars dilində,
Suriyada yunan dilində,Misirdə qibti və yunan dilində aparılırdı.Ərəb işğalları
və inkişaf etmiş ölkələrdə ərəb hakimiyyətinin bərqərar olması ərəb cəmiyyətində
gedən iqtisadi və siyasi pro seslərə təkan verdi və həm də onu bir qədər mürəkkəbləşdirdi.
Bu cəmiyyətin hərbi və siyasi hakimiyyətə malik olan yuxarı təbə qəsi hərbi qənimətin
və vergilərin böyük hissəsini mənimsəyir və zənginləşir, sıravi döyüşçülərə isə
ancaq çətinliklər və yürüşlərin əziyyəti qalırdı. Ərəb zadəganlarının
varlanmağının bir vasitəsi də əsirlərin qullara çevrilməsi
olmuşdu. 644-cü ildə fars qulun əli
ilə xəlifə Ömər qətlə yetirildi. Bun dan sonra Əməvi nəslindən olan xəlifə
Osman ibn Əffan haki miyyətə gəldi. Onun dövründə (644-656) qohumları, Məkkə za
dəganlarının nümayəndələri işğal olunmuş ölkələrdə dövlət vəzi fələrini və
torpaqları ələ keçirməyə başladılar. Bu da öz növbə sində ölkədə getdikcə artan
narazılığa səbəb oldu. Narazılıq açıq etiraza çevrildi və Kufə, Bəsrə və Misirdən
Məkkəyə zəvvar kimi gəlmiş nümayəndələr onu büruzə verdilər. Mədinə əhalisinin
dəs təklədiyi bu etiraz qisa müddətdə üsyana çevrildi. Üsyançılar xəli fənin
evini mühasirəyə aldılar, sonra isə onu öldürdülər.Bundan sonra xəlifəliyə Əli
keçdi (656-661).O,müsəlman icmasında Peyğəmbərin əmisi oğlu və kürəkəni kimi də
tanınırdı.Ancaq üsyançıların dəstəklədiyi bu xəlifə, artiq xeyli varlanmış və
nüfuz sahibi olmuş həmkarları və əlbəttə, öldürülmüş xəlifənin qohumları tərəfindən
güclü müqavimətə rast gəldi. Osman dövründə hakimiyyətə yiyələnmiş və zəngin
varlanma mənbələri na malik olan Əməvilər ailəsinin müqaviməti də güclü
olmuşdur. Onların başında böyük imkanları və maddi vəsaiti olan Suriya canişini
Müaviye dayanmışdı.Ərəbistanda lazımi qədər qüvvə və vəsait tapmayan xəlifə əli
İraqda özünə yeni hərbi və sosial baza tapmaq üçün iqamət gahını Kufə şəhərinə
köçürdü. 657-ci ildə Fəratın sahilində Siffin yaxınlığında (Mesopotamiyada)
Müaviyə və Əlinin qüvvələri arasinda mühüm döyüş oldu. Burada heç bir tərəf
üstünlük qazana bilmədi. Ərəb tarixçiləri göstərir ki, Müaviyənin dəstəsində
olan Əmr ibn əl-Asın fəndgirliyi Əli ordusnu tam qələbə çalmaqdan məhrum etdi.
Belə ki, «Misir fatehi» görəndə ki, Suriya ordusu məğlub olmaqdadır, Müaviyənin
əsgərlərinə Quran vərəqələrini öz silahlari üstündə qaldırmağı təklif etmiş və
rəqibləri qardaş qanı tökməməyə çağırmışdı. Mübahisəni dinc yolla, müqəddəs
kita bin əsasında həll etmək təklif olunmuşdu. Xəlifə Əli nüfuzlu həm
karlarının təkidləri ilə bu təklifi qəbul etmişdi. Bundan sonra Əlinin düşərgəsindən,
onun siyasəti ilə razı olmayan bir dəstə çıxmışdır ki, bunlar xaricilər adı ilə
tanınan (xərace -ərəbcə «çıxmaq», xa ric olmaq» deməkdir) və müsəlman
dünyasında meydana gələn ilk təriqətin nümayəndələri olmuşlar. Xaricilər hərəkatı
ərəb cəmiyyətində inkişaf etməkdə olan ziddiyyətlərin təzahürü idi. Bu hərəkat
meydana gələrkən xəlifə Osmanın ölümünə gətirib çıxaran üsyanın davamı olsa da,
indi o, bilavasitə xəlifə Əliyə qarşı yönəlmişdi. Xaricilərin təhdidləri xəlifə
Əliyə Müaviyəyə qarşı hərbi əməliyyatlara başlamaq imkanı ver mirdi. 658-ci ilə
qədər davam edən mübahisə heç bir nəticə ver mədi. Həmin ildə xəlifə Əli ordu
ilə xaricilər məskunlaşan əyalət lərə daxil oldu, onların dəstələrini dağıdıb təhlükəni
aradan götürdü. Ancaq xaricilərə qalib gələn xəlifə Əli, 661-ci ildə Kufə məscidində
onların bir nümayəndəsi tərəfindən qətlə yetirildi. Suriya və Misirdə məskunlaşan
ərəb əyanları Müaviyəni (661-680) xəlifə elan etdilər. Əlinin tərəfdarları bunu
qəbul etməyib, bir dəs tədə birləşmiş və "Şiət Əli"«Əli tərəfdarı»
adlı ilə islamın an böyük məsləkini yaratmışlar.
12. Əməvilər
Xilafətində daxili və xarici vəziyyət
Xəlifə Əlinin qətlə yetirilməsindən sonar Suriya və Misirdə məskunlaşan ərəblərin
zadəgan elitası Müaviyəni xəlifə (661-680) elan etdi. Hakimiyyətin Əməvilər
sülaləsinə (661-750) keçməsi ərəb zadəganlarının xalqın aşağı təbəqələr üzərində
qələbəsi demək idi. Əməvilər dövründə Dəməşq paytaxt oldu. Əməvi xəlifələri adətən
iki qohum qola bölünür: onlardan biri Süfyanilər idi ki, onlar I Müaviyənin
atasının adına görə belə adlanırdılar. Bu Müaviyə (661-680), onun oğlu I Yezid
(680 -683), nəvəsi II Müaviyə (683-cü ildə vəba xəstəliyindən vəfat etdi) idi.
Sufyanilərdən sonra xəlifə olan ikinci qol Əməvi sülaləsinin dördüncü xəlifəsi
Mərvandan sonra Mərvanilər olaraq tanınır.
Daxili siyasət. I Müaviyənin dövründə
xilafət mərkəzi idarəçiliyə malik olan vahid bir dövlət deyildi. Hərbi başçılar
tam nəzarətsiz hərəkət edirdilər. Xəlifə, İraqla mübarizə aparırdı.. Orada fəaliyyət
göstərən şiələr və xaricilər onun hakimiyyətini tanımırdılar. I Müaviyə 680-ci
ildə vəfat etdi və onun oğlu Yezid xəlifə oldu. Yezidin hakimiyyətə gəlməsi müsəlmanların
narazılığına səbəb oldu.Çünki, Əməvilərin hakimiyyəti illərində artıq peyğəmbər
nəsli yüksək vəzifələr və böyük gəlirlər əldə etmək ümidlərini itirdilər. Ona
görə də ilk çıxış edən Əlinin ikinci oğlu Hüseyn oldu. 680-ci ildə Kərbəla
çölündə qətlə yetirdilər. Xilafətdə vətəndaş müharibəsi Əməvi xəlifələri II
Müaviyə və Mərvan (683-685) dövründə də davam etdi. Mərvandan sonra xəlifə
Əbdül Məlik (685-705) və I Valid (705-715) hökmranlıq etdilər. Onların dövründə
böyük fəthlər baş verdi və mühüm islahatlar aparıldı, vətəndaş müharibəsi
dayandırıldı. Xilafətin bütün əraziləri nəhayət Əməvi xəlifəsinə tabe edildi.
Əbdül Məlikin adı adətən ərəb dilinin dəftərxana işində tətbiqi və ərəb
yazıları olan sikkələrin zərb edilməsi ilə ifadə olunan “islahatların” həyata
keçirilməsi ilə əlaqələndirilir. Ərəb dilinin inzibati və maliyyə idarəçiliyi
aləti kimi tətbiqi ərəb aristokratiyasının dövlət idarəetmə aparatına başçılıq
etmək istəyindən xəbər verirdi. Başqa bir tədbir isə geniş Xilafət ərazisində
vahid pul sisteminin (dinar-dirhəm) tətbiqi idi. Yeni pul sisteminin tətbiqi
xilafətin ayrı-ayrı ölkələri arasında ticarət-iqtisadi əlaqələrin inkişafından
xəbər verirdi. Yadetiqadlılar xilafətdə əhalinin zimmilər adlanan xüsusi kateqoriyasını təşkil edirdilər.
Onlar şəxsən azad, lakin siyasi cəhətdən hüquqsuz, bəzi vətəndaş hüquqları isə
məhdud olan təbəqə idilər. Xilafətdə dövlət aparatının və maliyyənin güclənməsinə
baxmayaraq, Əməvilərin sosial bazası dar, sülalənin hakimiyyəti qeyri-sabit
idi. Xəlifə II Ömər (717-720) hakimiyyətini gücləndirmək üçün şiə və xaricilərin
başçıları ilə danışıqlar aparmağa çalışsa da, bu heç bir nəticə vermədi. O, bir
daha yeni müsəlmanları xərəc ödəməkdən azad etdi, lakin onun ölümündən sonra bu
müavinət yenidən ləğv edildi. Xəlifə Hişamın (725-743) dövründə vergilər
artırıldı və onları ödəməyənlərə qarşı işgəncələr və həbs tətbiq edilməklə
vergilər tutulurdu. Son xəlifə II Mərvanın (744-750) dövründə hətta Suriyanın kənd
və şəhər əhalisi də bu xəlifəyə qarşı bir sıra üsyanlar qaldırmışdılar. 747-ci
ildə Mərv vahasında üsyan başladı. Üsyançılar II Mərvanın qoşunlarını məğlub
etdilər. Zimmilər öz ibadətlərini yerinə yetirmək, öz dini icmaları daxilində
müəyyən bir özünüidarəetmə hüququna malik idilər və bunun üçün onlar xüsusi bir
can vergisi - cizyə ödəməli idilər. Əmlak vəziyyətindən asılı olaraq hər bir
yaşlı kişidən müvafiq olaraq 12, 24 və ya 45 dirhəm alınırdı. Sənətkarlıqdan,
ticarətdən və maldarlıqdan zəkat toplanır.Xərac əvvəlcə yalnız qeyri-müsəlmanlardan
natura şəklində (məhsulun 10%-dən 50%-ə qədər) və ya pul şəklində toplanırdı.
Xarici siyasət. Əbdül Məlik dövründə ərəb istilalarının
ikinci böyük mərhələsi başladı. 8-ci əsrin sonlarında ərəb qoşunları İfriqiyada
göründülər və artıq 709-cu ildə Atlantik okeanının sahillərinə çıxdılar. 711-ci
ilin yazında Tarikin komandanlığı ilə ərəb ordusu Pireney yarımadasına doğru
yola çıxdı. Eyni zamanda ərəblər Orta Asiya və Yaxın Şərqdə fəal hərbi əməliyyatlar
aparırdılar. 705 və 715-ci illərdə Amu-Dəryanın (Mavərrannəhr) o biri tayındakı
vilayətlər, həmçinin Xarəzm və Fərqanə ərəblər tərəfindən fəth edildi. Eyni
zamanda, Orta Asiyanın bir sıra hökmdarları - dehqanlar xəlifəyə itaət edir və
vergi ödəyəcəklərini öhdələrinə götürürdülər. 751-ci
ildə
ərəblərin çinlilər üzərində qəti qələbəsi
Xilafətin Orta Asiyada hökmranlığını möhkəmləndirdi. 712-ci ildə ərəblər
Hindistana soxuldular, Sind əyalətini, yəni şimalda Multana qədər olan Hind
vadisini fəth etdilər. Fəthlərdən sonra həm oturaq, həm də köçəri həyat tərzi
keçirən bir çox ərəb yeni torpaqlara köçdülər. Yeni şəhər-düşərgələrin əsası
qoyuldu. Üümumi müsəlman tipli mədəniyyətinin inkişaf etdiyi düşərgələr
salındı: İranda Şiraz, İraqda Kufə və Bəsrə, Fələstində Rəmla, Misirdə Fustat,
Afrikada Tunis. Şimali Afrika və İspaniya sonralar ərəbləşdi, Cənubi Qafqaz,
İran və Orta Asiya ərəbləşdirilmədi. Ərəblər öz dillərini dinin ədəbi dili kimi
fəth etdikləri ölkələrə gətirdilər. Yerli mədəniyyətlər ölmədi, əksinə ərəblərin
özlərinə təsir etdi.
13.
Abbasilər Xilafətində sosial-iqtisadi münasibətlər.
Abbasilər xilafətinin əsası Əbül-Abbas-əs
Səffah (750-754-cü illər) tərəfindən qoyulmuşdur. Xilafətin adı peyğəmbərin əmisi
Abbas bin Əbdülmütalib bin Haşimiyyənin adından götürülmüşdür. Ona görə, bir
sıra tarixçilər Abbasiləri Haşimilər nəslindən olduqları üçün, Haşimi dövləti,
paytaxtı Bağdad olduğu üçün, Bağdad xilafəti də adlandırırlar. Abbasilər xilafəti
Siciliya, Malta, Krit adalarının fəthini və 751-ci il hadisələrini çıxmaq şərti
ilə demək olar ki, uzun müddətli müharibələr aparmadılar. Belə ki, 751-ci ildə
Talas çayı sahilində baş verən döyüşdə ərəblər çinlilər üzərində qələbə
qazandılar və nəticədə Mərkəzi Asiyada öz mövqelərini daha da möhkəmləndirdilər.
Bundan sonra xilafətin sərhədləri Şərqdə Çin sərhədlərindən, İspaniyaya qədər
geniş əraziləri əhatə etdi. Abbasilər 750-1258-ci illərdə ərəb xilafətini idarə
etdilər. 945-1132-ci illər çərçivəsində isə siyasi idarəetmədən əl çəkǝrək,
ancaq dini hakimiyyətlərini saxladılar. İlk Abbasi xəlifəsi Əbül Abbas Suriya
yerinə İraqı mərkəz seçdi. Xilafət mərkəzini Kufədən Ənbara köçürdü. Burada
Faratın şərq sahilində Həşimiyyə adlı xəlifə sarayı inşa etdirdi. Xəlifə Əbül
Abbas əs Səffah 754-cü ilin iyun ayında vəfat etdi. Onun xələfi olaraq taxta
çıxan qardaşı Əbu Cəfər Abdulla əl-Mənsur (754-775-ci illərdə) xəlifə oldu. O,
hakimiyyətinin ilk illərində Abdulla bin Əlinin, Həzrəti Həsənin nəvələri
İbrahim və Məhəmmədin daha sonra isə Əbu Müslümün qiyamlarını yatırdı. Əksər ərəb
tarixçiləri Əl Mənsurun dövrünü xilafətin yenidən qurulması kimi səciyyələndirməyə
başladılar. Belə ki, onun dövründə xilafətdə səmərəli idarəetmə quruldu. Xəlifə
hər əyalətə yeni valilər təyin etdi. Bərid idarəsini xüsusilə inkişaf etdirdi.
Vilayətlərin mərkəzində valilərin yanında bəridlərin imtiyazlarını daha da genişləndirdi.
Əl Mənsurun dövründə əvvəlki vergi cədvəllərində dəyişiklik olduğu kimi
saxlanıldı. Ancaq, əgər Əməvilərin dövründə vergilər bütünlüklə pulla
toplanırdısa, Abbasilərin dövründə ancaq verginin bir hissəsi pulla ödənilirdi.
Bu sistemdən xüsusi ilə ikinci Abbasi xəlifəsi Əl Mənsurun dövründə geniş
istifadə edilirdi. Onun dövründə torpaq sahəsinin əkilib-əkilməməsindən asılı
olmayaraq, xərac pulla alınır, xilafət büdcəsinin inkişaf etməsi nəticəsində
yeni ticarət məskənləri inşa edilirdi. Əbu Cəfər Əl Mənsurdan sonra, xəlifə əl
Mehdi (775-785-ci illərdə) seçildi. Xəlifə Mehdinin dövründə həm xarici, həm də
daxili məsələlərdə dəyişikliklər baş verdi. Bu dövrdə xilafət Bizansla müharibədə
müəyyən üstünlük qazansa da, döyüşləri davam etdirmədi. Qısa müddətli sülh əldə
olundu. Ancaq, çox keçmədən iki tərəf arasında yenidən qarşıdurma baş verdi ki,
bu da xəlifə Harun ər Rəşidin dövründə (789-809-cu illər) də davam elədi. Xəlifə
Mehdi daxili məsələlərə xüsusi diqqət ayırdı. Onun dövründə yeni yollar çəkildi,
karvansaraylar tikildi, su kanalları inşa edildi, bəridlərin sayı artırıldı,
ticarət mərkəzləri salındı, gediş-gəliş asanlaşdı. Xəlifə Mehdi 785-ci ildə vəfat
etdikdən sonra isə yerinə oğlu Əl-Hadi təxəllüsünü daşıyan Musa keçdi. Ancaq,
786-cı ildə sui-qəsd nəticəsində qətl olundu. Ondan sonra Mehdinin digər oğlu
Harun-ər-Rəşid xəlifə oldu. Yeni xəlifənin dövründə Bizansla qarşıdurma davam
elədi. Ancaq 807-ci ildə tərəflər arasında razılıq əldə edildi. Harun ər Rəşidin
dövründə xilafətin müxtəlif bölgələrində Suriyada, Afrikada, Xorasanda, İran ərazilərində,
Azərbaycanda və.s ərazilərdə üsyanlar baş verdi. Ancaq bütün üsyanlar xəlifə
orduları tərəfindən yatırıldı. Harun-ər Rəşidin dövründə xilafət inkişaf etdi.
Xəlifə böyük vəzirin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırdı və digər vəzirlərin
hüquqlarını artırdı. Harun ər Rəşid, oğlu Məhəmməd əl Əmini varis olaraq xəlifə,
eyni zamanda Suriya valisi təyin etdi. (809-813-cü illər). Digər oğlu Abdullah əl-Məmuna
isə Şərq əyalətlərini tapşırdı. Üçüncü oğlu Qasımı isə Mesopotomiyaya vali təyin
etdi. Harun ər Rəşidin ölümündən sonra, xilafət bölünmə təhlükəsi ilə
qarşılaşdı. Lakin xəlifəlik uğrunda mübarizə 813-cü ildə Məmunun xəlifə elan
olunması ilə nəticələndi. Məmun (813-833-cü illərdə) xəlifə seçildi. Xəlifə Məmun
Abbasilərin qara bayrağının əvəzinə, yaşıl rəngli bayrağı qəbul etdi. Xilafəti
mərkəzləşdirmək üçün müxtəlif bölgələrdə baş verən Məzdəkilərin, Xaricilərin və
Zərdüştlərin qiyamlarını yatırdı. Xürrəmilər hərəkatına qarşı ardıcıl olaraq,
ordu birləşmələri göndərdi.
Abbasilər xilafəti feodalizm istehsal
üsulunun hökm sürdüyü teokratik dövlət idi. Xəlifə mərkəzi hakimiyyətin,
başçısı hesab olunurdu. Onun səlahiyyətlərinə həm dini, həm də dünyəvi hakimiyyət
daxil idi. Xəlifə vəzirləri və valiləri təyin edir, dövlət icra orqanlarının
işlərinə nəzarət edirdi. Xilafətdə icra orqanlarının fəaliyyətləri divanlar
vasitəsilə tənzimlənirdi. Buraya, maliyyə, rabitə, hərbi, daxili və xarici
divanlar daxil idi. Bu divanlar içərisində divan un nazar (vergi işlərinə nəzarət
edir), divan un bərid (poçt işlərinə baxar), divan un zimam (dəftərxana işlərini
həyata keçirirdi) xüsusi əhəmiyyətə malik idi. Abbasilər xilafəti dövründə, xəlifədən
sonra, ikinci şəxs hesab olunan baş vəzir vəzifəsi təsis olunmuşdu. O, digər vəzirlərin
vəzifələrini müəyyənləşdirirdi. Xilafətdə baş vəzirin səlahiyyətləri çox şaxəli
hesab olunurdu. Belə ki, dövlətdə mövcud olan, hökümət divanları baş vəzirə
tabe idi. Vəzirin fəaliyyətləri geniş olduğundan onun katib-ür- resail (məktub
katibi), katib-ül-xərac (xərac işləri katibi), katib-ül-kada (qazilik katibi)
kimi köməkçiləri var idi. Ancaq, xəlifə Harun-ər-Rəşidin dövründən etibarən baş
vəzirin səlahiyyətləri məhdudlaşdırıldı. Abbasilər xilafəti meydana çıxan
zaman, xəlifə həm siyasi hakimiyyətə malik idi, həm də müsəlman icmasının
başçısı hesab olunurdu. Ancaq X əsrdən başlayaraq, xəlifələr siyasi hakimiyyətdən
əl çəkib ancaq dini hüquqlarını saxladılar. (Buveyhilər dövlətindən asılı hala
düşdülər) Abbasi ordusunun əsasını nizami və daimi ordu təşkil edirdi. Bununla
yanaşı, xilafətdə könüllü əsgərlər də mövcud idi ki, onlar zəkat və qənimətdən
pay alırdılar. Hərbi sərkərdələrə isə iqta torpaqları verilirdi. Abbasi ordusu
beş qrupa bölünürdü. 1)Mərkəzdə yerləşən və xəlifənin mühafizəsini həyata keçirən
qoruyucu birliklər. 2)Dövlət adamlarının əmrində olan birliklər. 3)Vilayətlərdə
yerləşən qüvvələr. 4)Qarnizonlarda yerləşən birliklər. 5)Yardımçı qüvvələr.
Abbasi xilafətində 100 min nəfərdən ibarət daimi ordu var idi. Bu ordu xilafət
torpaqlarının qorunmasında əhəmiyyətli rola malik idi. Abbasi xilafəti dövründə,
torpaq növlərində ciddi dəyişikliklər olmadı. Yenə də xilafətin əsas torpaqları
divan-dövlət, səfəvi-abbasi xəlifələrinə məxsus torpaqlar, icma-əhalinin ümumi
torpağı, mülk-şəxsi torpaq, vəqf-dini torpaq və iqta-şərti torpağı idi. Abbasi
xəlifələrinin hakimiyyəti zamanı vergi münasibətlərində də ciddi dəyişikliklər
baş vermədi. Bu dövrdə kəndlilər ümumi torpaqlara görə xərac, şəxsi torpaq
mülklərindən əldə etdikləri gəlirə görə isə üşr vergisi ödəyirdilər. Zimmilər və
digər dinlərin nümayəndələri isə əlavə olaraq cizyə vergisi ödəyirdilər.
Abbasilər dövründə xilafətdə xəracın iki növü daha geniş şəkildə yayılmışdı: Xərac
müqasəmə və xərac misaha. Müqasəmə məhsulun müəyyən hissəsindən natural vergi şəklində
alınan xərac forması idi. Abbasilər dövründə kəndlilər dövlətə xərac müqasəmə şəklində
əldə edilən kənd təsərrüfatı məhsulunun beşdə birindən, ikidə birinədək
verirdilər. Xərac misaha isə xüsusi siyahıya düşmüş ölçülmüş torpaqlardan
yığılırdı. O, torpağın keyfiyyətindən, burada becərilən bitkinin məhsuldarlığından
asılı olurdu və qarışıq şəkildə (həm pulla, həm da məhsulla) hər qərib
torpaqdan yığılırdı. Xərac misahanın miqdarı məhsuldarlıqdan asılı olaraq dəyişmirdi.
Xəracın yığılmasında çoxlu əyintilərə yol verilirdi. Bunun nəticəsində torpaq
sahibləri, faktiki olaraq öz torpaqlarından tələb olunandan çox vergi verməyə məcbur
olurdular. Kənd icmasının ağır vəziyyəti hər əyalət üçün, xəracın müəyyən məbləğdə
qoyulması ilə daha da ağırlaşdı. Bu o demək idi ki, kəndlilərin qaçması və
yaxud əyalət torpaqlarının bir qisminin boşalması ilə əlaqədar, müəyyən olunmuş
məbləğin yığımı mümkün olmurdusa, çatmayan hissə qalan kəndlilərin üzərinə əlavə
vergi şəklində bölüşdürülürdü. Kəndli hərəkatlarının təsiri altında hökumət xəlifə
Mehdinin (775-785) dövründə bu sistemi ləğv etdi. Xəlifə Məmun dövründə isə xərac-müqasəmənin
yuxarı miqdarı məhsulun beşdə birindən, üçdə ikisi hissəsinə qədər azaldı.
Ancaq bu tədbirlər kəndlilərin vəziyyətinə o qədər də dəyişiklik gətirmədi.
14. Fatimilər dövləti
910-1171 ci illər.əsası ubeydullah əl
mehdi tərəfindən qoyulub. Mehdiyev şəhəri paytax olur. Abbasi xəlifələrini
tanımaqdan imtina edir. Əsas rəqib
əndəlüs əməviləri idi. Misir ərazisində möhkəmlənməsi Mübizin dövründə baş verir. Onda əvvəl Misirdə tulunilər sülaləsi
869-905, sonra qısa müddətdə abbasi xəlifəsinin varisi idarə etmiş 935 969 fərqanə əsilli ixşidilər sülaləsi tərəfindən
idarə olunmağa başlamışdı.969 Mubiz misiri zəbt edir paytaxt fustadın yaxınlığında
Qahirə adlı yeni şəhər tikdirir. Həmin şəhər həm onların mərkəzinə həmdə ən böyük ticarət
mərkəzinə çevrilir. Fatimilərin dəməşqə
hücumu qərmətilərin ciddi
qarşıdurmasına səbəb olsada 993 şam şəhərinə daxil olaraq oront çayına qədər irəlilədilər.
Əziz billahın dövründə qərbdə Mərakeş şərqdə Suriya sərhədlərinə qədər
geniş ərazilərə sahib oldular. Ondan
sonra əmrillah keçir az yaşlı
olduğu üçün üsyanlar baş verir ancaq
yatırır. Əl hakimin dövründə əhməd tərəfindən sufizmin qolu olan dərəzilik məzhəbi yayıldı .sufi dərəzilər islamdakı qaydaları qəbul
etmir və başqa dini etiqad edənləri təqib edir. Məbədləri uçurdurdular. Əl hakimi sui qəsd edərək
öldürürlər. Onun varisi zahir dini
azadlıq haqqında fərman verdikdən sonra münasibətlər nizama salınır. Ondan sonra mütansir gəlir. Onun dövründə hərbiçilər üsyan qaldırır. Köməyə bədr əl camalini
çağırdı 1073 qiyam yatırılır.Müstəlinin dövründə səlib yürüşləri 1 ci yürüşü zamanı
suriyə və Fələstin işğal olunur. Burada Qüds,
krallığı trablis qraflığı
antakiya knyazlığı edessa
qraflığı adlı dövlət yaranır . 12
ortaları əsrin səlibçilər qəzza və
aksalonu tutur misirə hucum üçün əlverişli
şərait qazanırlar.1163 Qüds kralı amalrix misirə daxil olur Fatimilərin
illik xərac verəcəkləri müqabilində misiri tərk etsədə 1167 qahirəyə qədər gəldi.
Fatimilər illik xərac verməyə razı oldular. Amir dövründə qarşıdurmalar. Hafiz və
Zahir dövründə bu qarşıdurmalar davam
edir faizin dövründə səlibçilər
siciliyaya hucum edirlər normanlar tərəfindən
tutulur və nəticədə Fatimilərin aralıq
dənizində üstünlükləri zəifləyir
15. Məmlükər
Dövləti
Əyyubilərin sonuncu hökmdarı Müzəfərrədin Əşrəfin
(1250-1252- ci illər) dövründə Məmlük birlikləri 1250 – ci ildə Əyyubi dövlətinin
varlığına son qoydu. Müzəfərrədin Əşrəfin sərkərdəsi İzəddin Aybek ordu tərəfindən
sultan elan olundu.Aybəkin yaratdığı yeni türk dövləti məmlük adlanmağa
başlandı.məmlük dövlətinin tarixi 1250 –1390 cı illər və 1390-1517 – ci illər
olmaqlaiki dovrə bölünür.Birinci dövr
ordu rəhbərlərinin hərbi düşərgələri Nil çayı
ətrafında yerləşdiyi üçün onlar Bəhri yəni çay boyu məmlükləri adlandırıldı. İkinci
dövr hərbiçilərini isə Qahirə qalasında
yerləşdikləri üçün bürcı qalalı məmlükləri
deyilirdi.Məmlüklər şərqdən monqol hücmlarına qərbdən isə Qərbi Avropa feodallarının genişlənən hərəkatlarının
hücmlarına məruz qalmışdılar. Bağdadın alınmasında xilafətin süqutundan sonra Suriya Fələstinlə yanaşı Misiri də
monqol hücmları təhdid etmeye başladı. Memlüklər və Hülakilər arasında əsas
döyüş meydani Qafqazdan sonra Suriya ərazisi oldu.1260 cı ildə sultan
Kutuzun rəhbərliyi ilə Misirə doğru irəliləyən
Hülakilər Fələstin ərazisində baş verən Ayna Calud döyüşündə məmlüklərə
məğlub olmuşdu.Sultan Baybarsın dövründə (1260-1277) dövrüundə Məmlüklər ən
qüdrətli dövrünə catmışdi. Baybarsın dövründə Afrikada Nubiya və Bəqrə ərzisidə
məmluklərə qatildi. Sultan Baybars 1268-ci ildə Əntakyanı tutaraq xaçlı
knyazlığının varlığına son qoydu.1277-ci ildə monqol orduları Əlbistan döyüşündə
Baybarsın orduları tərəfindən məğlub edildi.Onu Sultan Seyfəddin Kalaun
(1279-1290) əvəz etdi. Kalaun dövründə Məmlüklər bu bölgələrdə daha da möhkəmlənmək üçün kiçik
birləşmələrin də daxil olduğu ordu birlikləri yaratdı.Bunun nəticəsində məmlüklər
Suriya və Fələstini monqol yürüşlərindən qoruya bildilər. Seyfəddin sultan seçilən Xəlil üç il
hökmranlığı dövündə Əkkə SUR Sayda şəhərlərini alaraq səlibçilərin Yaxin və
Orta SŞərqdə hakimiyyətlərinə son qoydu.Ancaq Xəlilin ölümundün sonra ölkədə
qarışiqlıq və geriləmə baş verdi.Valilər sərkərdələr baş qaldıraraq umüstəqillik
elan etdiler.Sultan Əl-Nasirin dövründə Məmlük daha da zəiflədi və 1299 cu ildə
Qazan xan tərəfindən məğlub edildi. [18:42,
2025-05-03] ~Gülmirə: Türk Məmlüklər bundan sonra, bir daha dirçələ bilmə-dilər
və zəifləyərək digər qəl tərəfindən devrildilər.Onların yerləşdikləri bölgə
Qahirə qalasında yerləşdiyi üçün hərbçilərin bu qolunu Bürc məmlükləri
(1390-1517) də adlandırırlar.Məmlüklərdə dövlət quruluşu. Məmlük dövləti hərb-çilər
tərəfindən idarə olunan, feodalizm istehsal üsulunun hökm sürdüyü teokratik cəmiyyət
hesab olunurdu.
Bu
dövlətdə hərbçilər hakimiyyətdə olsalar da teolratik qanunlar üstünlük təşkil
edirdi. Bu qanunlara əsasən cəmiyyət-də baş verən bütün proseslər dini qərarlar
əsasında tənzimlə-nirdi. Buraya, siyasi, iqtisadi, mədəni sahələrdə həyata
keçiri-lən tədbirləri aid etmək olardı.
Məmlük
dövlətində məhkəmələr də şəriət qanunları əsa-sında fəaliyyət göstərir, burada
din xadimlərinin subyektivliyi əsas götürülürdü. Bu qanunlara əsasən dar
ağacından asmaq, mil çəkmək, əl kəsmək kimi qanunlar daha geniş yayılmışdı.
Məmlüklərdə
bir çox müsəlman dövlətlərində olduğu kimi, ölkəni sultan idarə edirdi. Sultan
məmlük dövlətində qeyri məhdud hakimiyyətə malik idi. Məmlük sultani döv-lətdə
digər əyan qruplarını təyin edirdi. Bu əyanlar içərisin-də əsasən hərbçilər
üstün mövqeyə sahib idilər. Ona görə də Məmlük dövlətində bütün təsərrüfat
sistemi hərbi vəziyyətin qanunları əsasında fəaliyyət göstərirdi.Məmlük dövlətində
əhalinin böyük hissəsinin hüququ demək olar ki, yox dərəcəsində idi. Onların
çox az hissəsi elm-lə məşğul ola bilirdilər. Xüsusi ilə qadınların hüquqi vəziyyəti
yox dərəcəsində idi.Məmlük qanunlarına əsasən qadırılar dövlət işlərində, mədrəsələrdə
və məktəblərdə çalışa bilməzdilər. Ona görə də onların böyük hissəsi təhsilsiz
idilər.
Məmlük
qadınlarının böyük hissəsi çadra adlı örtükdən istifadə edirdilər ki, müəyyən
din xadimləri bu qanunların şə-riət qanunları əsasında tənzimləndiyini
bildirirdilər. Bu amil-lər də qadın azadlıqlarının məhdudlaşdırılmasına şərait
yara-dan amillərdən hesab olunurdu.
Məmlüklərdə
torpaq formaları. Məmlük dövlətində feo-dal torpaq mülkiyyətinin müxtəlif növləri
mövcud idi. Bunla-rın içərisində divan-dövlət, xass-sülalə, mülk-şəxsi, iqta-şərti,
vəqf-dini və məvati- suvarılmayan torpaq növləri mövcud idi. Bu torpaqların əksəriyyəti
xass torpaqlarına aid idi.Bu torpaqlarda kəndlilərlə yanaşı qullar da fəaliyyət
gös-tərirdilər. Onlar əkilən məhsula az diqqət edir, mülkədara zi-yan
vururdular.Məmlük dövlətində kəndlilərin yoxsulluğunun artması na səbəb
rentanın artması ilə əlaqədar idi. Ona görə də, fəl-lahlar özlərinin torpaq sahələrinə
az vaxt ayırır, əsasən feodal mülkündə çalışırdılar ki, bu da nəticədə məhsuldarlığın
zəif-ləməsinə səbəb olurdu.Bu kimi amillərin təsiri nəticəsində Məmlüklər
dövrün-də tez-tez üsyanlar baş verirdi.
Misal
üçün 1253-cü ildə bədəvilərin üsyanı, XIV əsrin or-talarında isə Yuxarı Misirdə
qiyamlar baş vermişdi.
16.
Əyyubilər dövləti.
Birinci xaç yürüşündən sonra, Yaxın və
Orta Şərqdə yeni dövlətlər yarandı. Bu amil xilafətə daxil olan əksər ölkələr tərəfindən
laqeydliklə qarşılansa da, əraziləri zəbt edilmiş müsəlman hökmdarların ciddi
qarşıdurması ilə nəticələndi. Bu qüvvələr içərisində, Mosul atabayi
(1127-1146), Fatimilər və Səlcuqlar əsas mübarizə aparan tərəflər hesab
olunurdu. Bunlardan Mosul atabayi Imadəddin Zəngi xüsusi ilə fərqlənirdi. O, dini yox, siyasi məqsədləri
rəhbər tuturdu. O, 1128-ci ildə Hələbi tutmuş, Hums və Dəməşqə hücumları isə
uğursuz olmuşdur. Onun hücumları sayəsində Edessa qraflığı, (1144- 1146-cı illər)
döyüşlər nəticəsində alınmış və qarət edilmişdi. Bu da II Səlib yürüşünə səbəb
olmuşdur. 1146-cı il Zənginin ölümündən
sonra dövlət oğlanları arasında bölündü. Mosul atabayinin oğlu Nurəddin isə
Suriyanın böyük hissəsinə sahib olmuş, Hələbi və Dəməşqi(1154) geri ala bilmişdi. Bu zaman Səlahəddin Əyyubi
1138-ci ildə Zəngi bin Aksunqurun yanında xidmətə başlamış qardaşı, Şirkux isə
Zənginin oğlu Nurəddinin yanında xidmət etmişdi. O, boş tor- paqlarda yenidən
insanların məskunlaşdırması fəaliyyətlərini həyata keçirmişdi. Nurəddin onları
Misirə Fatimilər xilafətinə baş verən qiyamları yatırmağa və Qüds krali
Amalrixlə döyüşlər aparmağa göndərmişdi.
1169-cu ildə Şirkux vəfat etdi və onun yerinə
Səlahəddin keçdi. Səlahəddin Əyyubinin hücumları nəticəsində, 1171-ci ildə Fatimilər dövləti süqut etdi. Nurəddinin
ölümündən sonra isə o Dəməşqi Mosul və Hələbi də özünə tabe etdi. 1173-cü ildə
Səlahəddin Məkkə və Mədinə şəhərlərində Əyyubilərin hakimiyyətini bərqərar
etdi. Səlahəddin dövlətinin mərkəzi Misir hesab edilirdi, o, Suriyanı öz
torpaqlarına qatmaq va xaçlıları Qüdsdən qovmaq niyyətindən bir an da
uzaqlaşmamışdı. Səlahəddin yürüşün müvəffəqiyyətinin təminatı üçün assasinlərlə
müqavilə bağladı. Assasinlarin Suriyada möhkəmlənmiş məntəqələri var idi ki,
onlar ham səlibçilərə, həm də müsəlmanlara qarşı yürüşlər təşkil edirdilər, bəzən
də elə olurdu ki, şəraitdən asılı olaraq digər tərəflə bu tərəfə qarşı və ya əksinə
müqavilə bağlayırdılar. Zəngi əmirlərinə və səlibçilərə qarşı mübarizə aparmaq
üçün bu təhlükəli düşməni zərərsizləşdirmək zərurəti yaranırdı. XII əsrin 80-ci
illərində Səlahəddin Nurəddinin ölümündən sonra yaranmış xırda əmirlikləri ləğv
etdi və Suriyanı birləşdirdi. 1886-cı ildə bütün Misirin, xaçlıların tutduğu əyalətləri
çıxmaqla Suriyanın digər ərazilərini və xırda Mesopotamiya əmirliklərini vahid
dövlətdə birləşdirdi. Mosul hakimi isə Səlahəddinin ali hakimiyyətini
tanıdığını bildirdi, xaçlılara qarşı müharibədə isə ona hərbi qüvvə və ərzaq
göndərəcəyini vəd etdi. Sultan Səlahəddin Suriya və Misiri öz hakimiyyəti
altında birləşdirdikdən sonra artıq o, osas vəzifəsini xaçlılara qarşı «müqəddəs
müharibəyə başlaya bilərdi. Bir il ərzində Səlahəddinin ordusu xaçlılar üzərində
parlaq qələbələr qazandı və xaçlılardan Təbəriyyə, Sezariyya, Xeyvə, Yaffa,
Sayda, Beyrut və digər ərazilər alındı. 1187-ci ilin yayında Hittin
yaxınlığında Səlahəddin xaçlıların ordularını darmadağın etdi və Qüds kralı
Qvido Luzinyan da daxil olmaqla onların başçılarını da əsir aldı. Həmin il müsəlmanların
əlinə Əkkə, Askalon və Qüds keçdi. 1187-ci il sentyabrın 2-də bir aylıq mühasirədən
sonra Qüdsün itirilməsi «müqəddəs şəhər uğrunda mübarizəni əsas məqsəd götürən
xaçlıların onu itirməsi xristian dünyasına güclü zərbə oldu. Beləliklə Qüds
krallığının fəaliyyətinə son qoyuldu. 1187-ci ilin sonu üçün Tirdən başqa Qüds
krallığının digər bütün ərazisi Səlahəddinin əlində cəmləşdi. Səlahəddinin
Qüdsü tutması ilə xaç yürüşləri tarixində dönüş nöqtəsinin başlanğıcı qoyuldu.
Qeyd edək ki, Qüdsün süqutu Avropa hakimlərini möhkəm əndişələndirmiş və III
Xaç yürüşünün (1189- 1192) başlanmasına əsas vermişdir. 1191-ci ildə Səlahəddin
əsas qalalardan biri olan Əkkani itirsə də, sonrakı xaç yurtlari Avropa hakimlərinə
iri qələbələr qazandırmadı. Xaçlılar yalnız Fələstinin Əkkə, Sayda, Beyrut şəhərləri
ilə dəniz boyu ərazisini geri qaytardılar. Fələstinin qalan hissəsi isə Qüdslə
birlikdə müsəlmanların əlində qaldı. Ərazinin bu cür bölünmə şərtilə I Riçard Səlahəddinlə
barışıq bağlayıb ondan Qərbi Avropa ziyarətçilərinin Qüdsə və Virleyemə
xristian müqəddəs yerlərinə gəlmələrinə icazə də ala bildi. 1193-cü ildə Səlahəddin
vəfat etdi və onun Misirin, Hicazın, Fələstinin, Suriyanın, Yuxar:
Mesopotamiyanın ərazilərini əhatə edən dövləti övladları arasında bölündü. Hələ
sağlığında ikən böyük oğlunu sultan təyin etdi və ona Dəməşq və Cənubi Suriyanı
hədiyyə. Etdi, İkinci oğluna Misiri, üçüncü oğluna Hələb və Şimali Suriya,
dördüncü qardaşı Adilo iso Mesopotamiya torpaqlarını verdi. Lakin bu bölgü heç
də onları daha ali hakimiyat uğrunda mübarizədən çəkindirmədi. İmadəddin Əziz
(1193-1198 ci illər) və Nəsrəddin Mənsurun (1198-1200-cü illər) dövründə Misir
işğal olunmuş digər əyalətlərdən yenidən təcrid olundu. Ancaq, Əyyubilərin
Misir qolu güclü olduğundan Səlibçilərin hücumlarına müqavimət göstərə bildilər. Səlahəddinin qardaşı Adil Misirin hakimi
qardaşı oğlu Əzizlə birləşərək 1196-cı ildə Dəməşqi tutdu. 1200-ci isə qardaşı
oğlu Əziz öldükdən sonra Adil onun varislərini Nil vadisi üzərindəki hüququndan
məhrum edrək həmin əraziləri də özünə birləşdirdi. 1218-ci ilə qədər ölkəni
idarə edən Adil Səlahəddinin oğlan və nəvələrini özündən asılı vəziyyətə sala
bildi. Adlin dövründə Əyyubilər 1208-ci il- də Əhləti, 1215-ci ildə Yəməni
işğal etdilər. Ancaq Qüdsda möhkəmlənə bilmədilər. 1218-ci ildə xaçlılar əsas zərbəni
Misirə yönəltdilər və Damietta qalası və limanını mühasirəyə aldılar. Bir ildən
sonra Damietta süqut etdi, lakin 1221-ci ildə Adilin oğlu Malik al-Kamil
(1218-1238) Damiettanı geri aldı və Misiri səlibçilərdən təmizlədi. 1229-cu ildə
Kamil qarşılıqlı razılaşma əsasında Qüdslə şəhərlər arasında dar uzun zolağı və
Yǝffanı səlibçilərə verdi. Kamil Kiçik Asiayanın şimalında Səlcuq hakimləri ilə
mübarizə aparırdı. 1237-ci ildə əvvəllər onun qardaşına mənsub olan Dəməşq və
Şimali Suriyanı tutdu. Beləliklə Əyyubi mülklərinin sərhədləri yenidən bərpa
edildi. Lakin 1238-ci ildə Kamil vəfat etdi. Malik əl-Kamilin ölümündn sonra
onun oğlu Salih Əyyubi dövlətini dağılmaqdan xilas etmək üçün orduya daha geniş
səlahiyyət verməyə başlamış, Orta Asiyadan, monqollar tərəfindən dağıdılmış Xarəzmşah
ordusundan Əyyubilər ərazisinə düşmüş türk muzdlu əsgərlərini öz ordusuna
götürmüşdü. Ordu dövlətin idarəetmə strukturalarına müdaxilə etməkdən çəkinmirdi.
Onun daxilində türklərdən ibarət “səlahiyyə” adlanana xüsusi qruplarla o biri əsgərlərin
geniş rəqabəti başlamışdı. Ümumiyyətlə sonralar ordu türkləşmiş, onun əsasını məmlüklər
təşkil etmişdi. 1249-cu ildə əs-Salih vəfat etdi və bundan istifadə edan
xaçhlar Dumyatı tutmuşlar. Lakin qeyd edildiyi kimi 1250-ci ildə onların
ordulan Misirdən qovulmuş və Fransa kralı, xaçlıların başçısı IX Lüdovik əsir
düşmüş, sonra pul alıb, onu buraxmışlar. Əs- Salihin arvadı Şəcər ǝd-Dür oğlu
Turan şahı bu vaxt Suriyada olan sonuncu Əyyubi sultanına xəbər göndərmiş və təcili
Misirə qayıtmasını istəmişdir. Lakin xəbər gecikmiş və o, ordu tərəfindən
öldürülmüşdür. Türk-məmlüklər Misirdə Şəcər ǝd-Dürü hökmdar elan etdilər və o,
Aybǝk adlı bir türk amiri ilə izdivaca girdi. Aybək atabay titulunu qəbul etdi.
1250-ci ildə onlar ikisi də qətlə yetirildi və hakimiyyətə hərbçilər-məmlüklər
yiyələndilər..
17.Bağdad
son Abbasi xəlifələri dövründə
833-cü ildə xəlifə Məmun vəfat etdi.
Ancaq xəlifəliyinin son illərində türklərdən ibarət ordu qura bildi. Məmunun
qardaşı Mötəsim də türk ordularının dəstəyi sayəsində xilafətin başına keçdi.
O, 836-cı ildə Samirə şəhərini tikdirdi və xilafət mərkəzini oraya köçürdü.
Bununla da xilafətin 892-ci ilə qədər davam edən Samira dövrü başladı. Xəlifə
Mötəsimin dövründə uzun müddət davam edən Xürrəmilər üsyanı yatırıldı. Bizans
üzərinə uğurlu səfərlərə davam olundu. Dəclə çayında yeni su hövzələri, su xətləri
quruldu. Müəyyən vaxtlarda daxili ziddiyyətlərin artması əyalət- lərin öz
iqtisadi mənfəətlərini ön planda tutmaları, mərkəzə göndərilən gəlirlərin
azalmasına yol açdı. Bu vəziyyət mərkəzi idarənin zəifləməsinə şərait yaratdı.
On beşinci xəlifə Mütə midin vəkili və qardaşı Muvaffaqın tədbirli siyasəti nəticəsində
xilafətin iqtisadi zəifliyinin qarşısı alındı. Ancaq Muvaffaq tezliklə vəfat
etdi. Onun yerinə keçən oğlu Mutədid atasının işlərini təqib etməyə başladı.
Daxildə və xaricdə bir sıra yeni müfovvəqiyyətlər əldə etdi. Ancaq, bu müvəqqəti
xarakter daşıyırdı. Belə ki, sonralar daxili ziddiyyətlər çoxaldı və feodal
dağınıqlığı baş verdi. Bunun nəticəsində xilafətdə müstəqil və yarımmüstəqil
dövlətlər yarandı. Bu vəziyyət qısa müddətdə, xilafətin bütün bölgələrini əhatə
elədi. Bu dövlətlərdən 925-ci ildə İran ərazisində meydana gələn Buveyhilar
945-ci ildə xilafətin paytaxtı Bağdadı işğal etdilər.Bundan sonra, xilafətdə
yeni dövr başlandı. Buveyhilərin hakimiyyəti dövrü xilafətdə bir əsr davam
eladi. Bu dövr ərzində siyasi və hərbi fəaliyyətlər Buveyhilərin nəzarətində
qaldı. Digər tərəfdən Şimali Afrikada meydana gələn Fatimilar dövləti 969-cu
ildə Qahirəni işğal etdi və Abbasi xəlifələrini qəbul etmədi. On birinci əsrin
ortalarında Buveyhi hakimiyyəti zəifləyincə vəziyyət daha da çətinləşdi. Belə
ki, Buveyhilər Bağdatda, Fatimilərin adına xütbə oxutdurdular. Bu Buveyhilərin
Misir xa- lifələrini qəbul etmələri hesab oluna bilərdi ki, bu da xilafət üçün
qorxulu hesab olunurdu. Bu zaman yeni meydana gələn böyük Səlcuqlu dövlətinin
hökmdarı Toğrul, Bizansa qarşı döyüşlərinin ardından, 1055-ci ildə Bağdada
daxil oldu və Abbasi xilafətinin qorunmasını təmin etdi. Xəlifə Əhməd bin Qaim,
Toğrulu "Rukniddin" Şərqin və Qərbin hökmdarı adlandırdı. Səlcuq qüvvələri
Buveyhi dövlətinə son qoydular. Fatimilərə qarşı mübarizəyə başladılar. Səlcuqlular
Fatimiləri aradan qaldırmaq uğrunda mübarizə fəaliyyətlərində çalışarkən, Səlahəddin
Əyyubi Misirə daxil olaraq, Fatimiləri tamamən ortadan qaldırdı. Bu dövrdə
xaçlı dövlətlərinin Yaxın və Orta Şərq ərazisinə hücumları başladı. Səlcuqlar səlibçilərə
qarşı mübarizə aparan ilk qüvvəyə çevrildilər. 1097-ci ildə Səlcuq dövləti ərazilərinə
aid olan İzniki, Urfa bölgəsini zəbt etdilər, Yaxın və Orta Şərqda geniş
işğallar həyata keçirdilər. Bununla da Səlcuqların səlibçilərə qarşı uzunmüddətli
mübarizə dövrü başladı.Bu dövrdə eyni zamanda Səlcuq nəslinin nümayəndələ ri içərisində
də qarşıdurma davam edirdi.Son nəticədə səlcuq nəslinin ayrı-ayrı nümayəndələri
arasında gedən mübarizə, onunla nəticələndi ki, 1120-ci ilin aprelində Bağdatda
sultan Səncərin və sultanlar ağası Mah- mudun adına xütbə oxunmağa başlandı. Bu
dövrdə Xilafət, Azərbaycan Atabəyləri və İraq sal- cuqları arasında münasibət
son dərəcə sıx olmuşdu. Səlcuqlardan asılı vəziyyətdə olan xəlifə isə
sultanlığın zəifləməsindən istifadə etməyə çalışırdı.
1126-cı ilin avqustunda xəlifə Əl-Müştərşid
Mahmudun qardaşları ilə mübarizəyə başının qarışmasından istifadə edərək, vəziri
ibn Saadak və başqa yaxın adamlarının məsləhəti ilə sultanın canişinini
Bağdaddan kənarlaşdırdı. Bundan hiddətlənən sultan Mahmud Bağdada qarşı hücuma
keçdi. Lakin xəlifənin hər hansı müqaviməti ilə qarşılaşmadı. Bu vəziyyət və xəlifənin
diplomatik gedişi, nəticə etibarı ilə sultanla xəlifə arasında sultan Səncərə
qarşı ittifaqa gətirib çıxardı. Ancaq buna baxmayaraq, xəlifə Müştərid Səlcuq
sultanlarının başlarının qarışmasından istifadə edib, özlərinin dini hakimiyyətləri
ilə yanaşı, dünyəvi idarəçiliklərini də qaytarmaq istayirdi. Əl- Müşləridin
ziddiyyətli siyasət aparması, Ismaililər tərəfindən dayandırıldı. 1135-ci ildə
Ismaililər xəlifə Əl- Müştəridə hücum edib onu öldürdülər. Müştəriddən sonra, 7
sentyabr 1135-ci ildə oğlu Ər Rəşid Bağdatda xəlifə seçildi. Lakin o da
atasının talehini yaşadı. 6 iyun 1138-ci ildə Xəlifə ər Rəşid də İsfahanda
ismaililər tərəfindən öldürüldü. Beləliklə 18 avqust 1136-ci ildə əl-Müqtəfi xəlifə
seçildi. Xəlifə Əl-Müqtəfinin dövründə daxili ziddiyyətlər daha da çoxaldı. Səlcuq
şahzadələri arasında yenidən mübarizə qızışdı. Bu zaman, 1161-ci ildə xəlifə ǝl
Müqtəfi vəfat etdi. Müqtəfinin oğlu əl Müstancid yeni xəlifə seçildi. Yeni xəlifə
Səlcuqlara qarşı etimadsızlıq göstərdi. Ancaq Səlcuq sultanı Süleyman şah xəlifənin
bu addımını diqqətə almadı. Bu vəziyyət Süleymana qarşı qəsdin hazırlanmasına gətirib
çıxardı. 1160-cı ildə onu Həmədan qalasına həbs etdilər və 1161-ci ildə qətlə
yetirdilər. Bu zaman. Abbasilər xilafətinin Səlcuqlar tərəfindən himayə
olunmasına, xəlifə an Nasirin dövründə, yani 1194-cü ildə III Toğrulun öldürülməsindən
sonra son qoyuldu. Xəlifə Ən Nasir yalnız Ərəb İraqından va Xuzestandan ibarət
olan torpaqlarını genişlətmək və xilafətin beynəlxalq təsirini gücləndirməkdə
xüsusi fəallıq göstərirdi. O, Xarəzmşah Tekeşə Əcam Iraqi uğrunda Səlcuq
sultanı ilə müharibəyə girməyi məsləhət edirdi. Ancaq, bu ərazi Xarəzmşah
qoşunları (1194-cü ildə) tərəfindən zəbt ediləndə məlum oldu ki, sultan Tekeş
işğal olunmuş əraziləri xəlifəyə vermək niyyətində deyil. O, da onun varisi
olan Xarəzmşah Məhəmməd də (1200- 1220) ərəb Iraqi ərazisini tutmaq arzusunda
olmuş, xəlifəni siyasi hakimiyyətdən məhrum etməyə və onu yenə də dini hakimiyyətdə
saxlamaq qərarına gəlmişdilər. Xarəzmşah 1217-ci ildə xəlifəyə qarşı ordu göndərməyi
planlaşdırsada, qış şərtləri ona imkan verməmişdi. Bundan sonrakı dövrdə isə
Monqol hücumları nəticəsində 1218-1231- ci illərdə Xarəzmşahlar süquta
uğramışdı. Xarəzmşahların ərazisi monqollar tərəfindən işğal edildikdən sonra,
1220-1222-ci illərdə onlar İran ərazisinə daxil oldular. 1231-1239-cu illərdə
İran arazisi, monqollar tərəfindən zəbt edildi. Xəlifə əl-Müstansir
(1226-1242-ci illər) dövründə monqollar Yaxın və Orta Şərq ərazilərinin böyük
hissəsini işğal etdilər. Xəlifə Mustasimin (1242-1258-ci illər) dövründə
monqollar Bağdad xilafətinə hücuma başladılar. Bu zaman, xəlifə Mustasimin iki
məsləhətçisi, vəzir ibn Alkami və sərkərdə Aybəy, bununla bərabər hərbçi sərkərdələr
bu vəziyyəti müzakirə edirdilər. Vəzir məsləhət bilirdi ki, xəlifə Hülakü xana
kontribusiya göndərməklə, onun ali hakimiyyətini qəbul etsin, hərbçilər isə
döyüş təklif edirdilər. Bu vəziyyətdə Bağdatda iğtişaş baş verdi. Aybəy bu vəziyyətdən istifadə edib, xəlifəni devirmək
istədi. Onun yerine Abbasilarin digər nümayəndəsini hakimiyyətə gətirmək niyyətinə
düşdü. Lakin, Xəlifə Mustasim Aybəylə barışdıqdan sonra, silahlı müqavimət göstərməyi
qəbul etdi. 1258-ci ilin yanvarında Hülakü xan və onun ordusu Bağdada
yaxınlaşdılar. Fevralın 4-də monqollar şəhərin şərq divarlarını ələ keçirir,
fevralın 10-da şəhərə daxil oldular və xəlifə Mustasim qeyd şərtsiz təslim
oldu. Onu gizli xəlifə xəzinəsinin yerini göstərməyə məcbur etdilər. Sonra isə
o, bütün Abbasilar sülaləsinin kişiləri ilə birgə edam olundu. Aybəyi və xəlifəyə
müqaviməti məsləhət bilən digər məmurlar da qətlə yetirildilər. Vəzir ibn-al
Alkam Nestorian patriarxi və monqollara tabe olmağın başqa tərəfdarları Hüla-
kü xan tərəfindən mükafatlandırıldılar. Bağdadla bərabər monqollar Vasiq şəhərini
tutdular. Bəsrə şəhəri könüllü təslim oldu. Beləliklə Ərəb Iraqi Bağdad- la
birlikdə Elxani Hülakülər dövlətinin tərkibinə daxil oldu.
18. Elxanilər
dövləti
Hülakülər dövləti (1258-1357): Hülakünün
1256-1258-ci illər işğalları nəticəsində Yaxın və Orta Şərq ərazisində yeni
dövlət birliyi quruldu.
Bu dövlətin sərhədləri Misirdən Amudəryaya,
Hörmüz körfəzindən Dərbəndə, Qızıl Ordu dövlətinin sərhədlərinə qədər əraziləri
əhatə edirdi. 1258-ci ildə Hülakü tərəfindən qurulan bu dövlətin paytaxtı
Marağa, Abaqa xanın zamanın- da (1265-1282) Təbriz, Olcaytunun (1314-1316)
dövründə isə Sultaniyyə şəhəri oldu. Hülakünün dövründə, Çingiz xanın bölgüsündə
Cuci ulusuna birləşdirilməli olan Qafqaz ölkələri də yeni qurulan ulusa tabe
edildi.
Siyasi xəritədə baş verən bu dəyişikliklər
Cuci və Hülakü ulusları arasında qarşıdurmaya səbəb oldu. Bunun nəticəsində
Hülakülər dövləti, XIII əsrdə bir neçə dəfə 1263, 1288, 1290-cı il- lərdə Qızıl
Ordanın hücumlarına məruz qaldı. Ancaq bütün hü- cumların qarşısı alındı.
Bununla eyni dövrdə Hülakü ordusu Yaxın
və Orta Şərq ölkələrində hücumlarını davam etdirdi. Bunun nəticəsində 1260-cı
ildə Hələb və Dəməşq bölgǝləri istila edildi. Ancaq, Hülakülər Suriyada tamamilə
irəliləyə bilmədilər. Misir məmlükləri, Hülakülərin irəliləməsinin qarşısını
aldılar. Eyni zamanda, İran və İraq ərazisində, Suriyada, müstə- qil fəaliyyət
göstərən hakimlərin Hülakü xana (1256-1265) qarşı üsyanları baş verdi. Misal
üçün Mosul ataboyi Bədrəddin Lu- lu (1233-1259) Hülakünün işğalları dövründə
onun etimadını qazana bildi. Ancaq o, vəfat etdikdən sonra, oğlanları Məmlük
sultanlığının tərəfini tutdular. Ona görə Hülakü Mosula hü- cum etdi və 1262-ci
ildə buranı işğal etdi.
Digər hakim, Fars ataboyi Kazuran üsyan
qaldırdığına göra mongol orduları tərəfindən 1264-də qətlə yetirildi və s.
Hülakü xan güclü hərbi hissələrin köməyi ilə vilayətlər- də bir çox hakimləri mərkəzi
hakimiyyətə tabe etdi. O, tezliklə iqtisadi cəhətdən qüvvətlənmiş və mərkəzləşdirilmiş
dövlət yarada bildi. Onun hakimiyyəti dövründə Hülakülər dövləti öz qüdrətinin ən
yüksək səviyyəsinə çatdı.
1265-ci ildə Hülakünün elxan titulu qəbul
etməsi ilə bu dövlət Elxanilər də adlanmağa başladı. Hülakünün vəfatından sonra
yerinə oğlu Abaqa xan (1265-1282) keçdi. Abaqa xan atasının işlərini davam
etdir- di. Onun dövründə tək allahlı dinlərin nümayəndələri olan xristian və
müsəlmanlarla əlaqələr genişləndirildi. Digər dinlərin nümayəndələri də dinclik
şəraitində fəaliyyət gös tərməyə başladılar.
Abaqa Elxanilər dövlətinin şərqində yerləşən
Mərv və Nişapuru 1269-1270-ci illərdə istila etdi. 1271-ci ildə Hələb El- xanilər
dövlətinin nəzarətinə keçdi. O, qərb istiqamətində də hücumlarını davam etdirdi.
Bu bölgədə onun əsas rəqibi Məmlük sultaru, Baybars hesab olunurdu. Baybars
1277-ci ildə Hülakülərin nəzarətində olan Səlcuq torpaqlarına hücum edərək,
burada olan monqol ordu- sunu məğlub etmişdi. Ona görə Abaqa Avropa hökmdarları
ilo Baybarsa qarşı ittifaq müqaviləsi imzalamağa qərar verdi. Bununla əlaqədar
olaraq ingilis kralı I Edvarda, Aralıq dəni- zi ətrafında yerləşən bir neçə ölkələrin
hökmdarlarına, ittifaq müqaviləsi imzalamaq barədə məktublar yazsada ciddi uğur
əldə edə bilmədi. Ona görə 1281-ci ildə Abaqa Suriya üzərinə yenidən yürüş təşkil
etdi. Ancaq ciddi uğur əldə edə bilmədi və geri çəkilməyə məcbur oldu. Bu məğlubiyyətdən
az sonra, 1 iyun 1282-ci ildə Abaqa xan vəfat etdi. Onu qardaşı Əhməd xan
(1282-1284) əvəz etdi. Əhməd xanın daxili siyasətində ən uğurlu iş İslam dinini
qəbul etməsi oldu. Belə ki, yerli əhali- nin böyük hissasi müsəlman olduğundan
İslam dininin qəbul olunması onun nüfuzunun artmasına şərait yaratdı.
Əhməd hələ kiçik yaşlarından hakimiyyətə
gəldikdə İslam dinini qəbul edəcəyini bildirmişdi. Həqiqətən də Əhməd ilk
Elxani hökmdarı olaraq, qəbilə dinlərindən imtina edib İslam dinini qəbul etdi.
Onun bu ad- dimi monqol feodalları tərəfindən etirazla qarşılandı. Bu zaman əksər
feodallar Abaqarın oğlu Xorasan haki- mi Arqunun ətrafında toplaşdılar. Bu şəraitdə
10 avqust 1284- cü ildə Əhməd xana sui qasd edildi. Ertəsi gün Arqun (1284-
1291) yeni xan seçildi. Arqun Hülakülər dövlətində İslamın yayılmasını
dayandırdı..Onun dövründə feodal çəkişmələri genişləndi. Bununla yanaşı xarici
hücumlar daha da çoxaldı. Arqun xanın dövründə 1288, 1290-cı illərdə Qızıl Orda
xanları Hülakü dövlətinə yeni- dan yürüşlər etdilər.Arqun xanın ölümündən
sonra, isə 1291-ci ildə yeni el- xanın seçilməsi uğrunda çəkişmə başlandı.
Abaqa xanın oğlu Keyxatu xan (1291-1295) feodal müharibələrindən qalib çıxdı və
elxan oldu. O, xan olana qədər Səlcuqlu torpaqlarında va- lilik etmişdi.
Ancaq, o vaxtının çox hissəsini ziyadə kənar
əyləncəyə sərf edirdi. Ona görə də dövlət işləri ilə az maraqlanırdı. Bu amildən
bəzi feodallar faydalanmağa can atdılar.
Keyxatu xan hakimiyyətə gəldiyi ilk
anlardan feodal qruplarının əlində oyuncağa çevrildi. Mərkəzi dövlət aparatı zəiflədi
və kənar qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq iqtidarını itirdi. Keyxatu xanın
hakimiyyəti dövründə Hülakü dövlətin- də pul böhranı baş verdi. Böhranı aradan
qaldırmaq üçün, Hü- lakü Çində hakimiyyətdə olan Xubilay xaqanın nümunəsində
gördüyü, "Çao" adlı kağız pul buraxdı. İlk kağız pul buraxılışı 12
sentyabr Təbrizdə çap edildi. Ancaq tacirlərin və əsnafların etirazı nəticəsində
çao-nun tədavülü dayandırıldı.
Keyxatu bir qrup Moğol ǝyanları tərəfindən
21 iyun 1295- ci ildə Muğandakı çadırında qətlə yetirildi. "Qanı yerə
axma- sın deyə yay kirişi ilə boğuldu. Onun yerinə Hülakünün digər nəvəsi, onun
qardaşı oğlu Baydu keçdi. Baydu xan (1295-ci il) bir neçə ay hökmranlıq etdikdən
sonra, taxt-tacdan məhrum edildi. Bundan sonra Hülakülər dövlətinin ən qüdrətli
hökm- darı Qazan xan (1295-1304) hakimiyyət səltənətinə sahib oldu. 1295-ci ildə
Qarabağda padşah elan olunmuş, Qazan xan mül- kü feodallarla əlaqəni möhkəmləndirmək
üçün İslam dinini qəbul etdi. Onun bu addımı köçəri əyanları Qazan xana qarşı
sui-qəsd və qiyama sövq etdi. Qazan xan əvvəlcə Aranda Ars- lanoğlunun, sonra
isə Azərbaycanın şimalında Taycuoğlunun qiyamlarını yatırdı və mərkəzi hakimiyyəti
gücləndirdi.
İslam dinini qəbul etməklə yerli əhalinin
dəstəyini qaza- nan Qazan xan hakimiyyətinin ilk illərində ətrafındakı feodal-
ların istəklərinə uyğun şəkildə davransada sonradan, əhalinindəstəyini
qazanaraq bir sıra islahatlar keçirdi. Bu islahatların asas məqsədi dövlət xəzinəsinə
gəlirlərin mütəmadi axınını tə- min etmək, bu sahədə monqol əyanlarının
özbaşınalığına son qoymaq və sıravi monqollara torpaq sahələri verməklə onların
yaşayışı üçün şorait yaratmaq məqsədi güdürdü. Qazan xanın islahatlarımın həyata
keçirilməsində vəzir, tarixçi alim, həkim Fəzlullah Rəşidəddinin rolu böyük
olmuşdu.
19. Osmanlı dövlətinin yaranması
Osmanlı imperatorluğunun qurucusu
oğuzların qayı boyundan olan Osman bəy idi. Çingiz xanın Mərkəzi Asiyaya yürüşü
ilə əlaqədar 70 min nəfərə yaxın oğuz türkü Anadoluya köçmüşdü. Ərtorğrul
1231-ci ildə qayı tayfasını Ankara sərhədlərinə gətirmiş və səlcuq sultanından
Söydlü qəsəbəsini və Domançı yaylağını iqta olaraq almışdı. Bunun müqabilində
qayılar Bizansla olan sərhədləri qorumalı idilər. Ərtoğrul bəy 1289-cu ildə vəfat
etdikdən sonra, oğlu Osman bəy qayıların başçısı oldu. Əmisi Dündar bəy ona
qarşı çıxsa da, Osman Qazi qalib gəldi və öz sərhədlərini genişləndirməyə
başladı.Əskişəhər-İraq yolunu ələ keçirməklə osmanlılar Konya sultanlığının
varlığına son qoydular və 1299-cu ildə öz dövlətlərini yaratdılar. Osman bəy
türk qəbilə başçısı Şeyx Ədəbalının qızı ilə evlənərək, türk bəyləri içərisində
öz nüfuzunu daha da möhkəmləndirdi. Türk qoşunları 1314-cü ildə Bursanı mühasirəyə
aldılar. Orxan Qazinin başçılıq etdiyi 12 illik mühasirədən sonra, qalanı
1326-cı ildə tutmaq mümkün oldu. Bu şəhər 1329-cu ildə Osmanlı dövlətinin
paytaxtı oldu. Osman Qazidən sonra hakimiyyətə gələn Orxan Qazi (1326-1362)
dövlət quruculuğu işləri ilə də məşğul olmağa başladı, hakimiyyət orqanlarını və
onların vəzifələrini müəyyənləşdirdi. Ölkə vilayətlərə və dairələr bölündü.
Orxan Qazinin ən böyük arzularından biri də mühüm iqtisadi və strateji əhəmiyyətli
Konstantinopolu ələ keçirmək idi. Bunun üçün ilk növbədə Nikeya şəhərini tutmaq
lazım gəlirdi. 1329-cu ildə baş vermiş Maltəpə döyüşündə Bizans ordusu
darmadağın edildi. Nikeya şəhəri təslim oldu. Orxan Qazinin əmri ilə burada bərpa
işləri aparıldı, kilsələr məscidlərə çevrildi, saraylar və mədrəsələr inşa
olundu. Şəhərin adı dəyişdirilərək İznik adlandırıldı. Bununla da Bizans
Anadoludakı güclü dayaqlarından birini itirdi. İznikin idarəsi şahzadə Süleyman
paşaya tapşırıldı. 1337-ci ildə Nikomediya şəhəri də Osmanlı dövlətinin tərkibinə
qatıldı. Orxan qazi Nikomediyaya çoxlu türk ailələri köçürtdü. Bu şəhər isə
İzmit adlandırıldı. Osmanı dövlətinin sərhədləri Konstantinopola qədər genişləndi
və Egey dənizi sahillərinə qədər olan əraziosmanlıların nəzarəti altına keçdi.
XIV əsrin 30-cu illərində Bizansda güclü daxili çəkişmələr başladı. İmperator
kömək üçün osmanlılara müraciət etməyə məcbur oldu. Şahzadə Süleyman paşa
qiyamçı serbləri darmadağın etdi və əlverişli şəraitdən istifadə edərək 1354-cü
ildə Gelibolunu və ətrafdakı Bizans qalalarını ələ keçirtdi. Türklər fəth
etdikləri yerlərin əhalisi ilə yaxşı rəftar edir, eyni zamanda buraya çoxlu
türk ailəsi də köçürürdülər. Süleyman paşanın bu qələbəsi nəticəsində türklər
Balkanlarda əlverişli strateji mövqe qazandılar.
Osmanlının qısa bir müddətdə ərazilərini genişlədib qüdrətli
bir dövlətə çevrilməsinin təmin edən amillər: Mərkəzçi bir dövlət anlayışına
anlayışa sahib olması
(digər Türk dövlətlərindən
fərqli olaraq, ölkə sülalə üzvləri arasında bölünməmişdir) Bir uc bəyliyi
olması O dövürdə Bizansın, Balkanların və
Anadolunun qarışıqlıq içində olması, Avropada feoadal dağınıqlığın hökm sürməsi,
İngiltərə və Fransa arasında sürən yüz illik müharibə ( 1337-1453) və s. Şərqdən
davamlı şəkildə gələn türkmən köçləri sayəsində həm nüfus sayını , həm də hərbi
gücünü artırması Osmanlıda dövlət adamlarının bacarıqlı olması Fəth edilen
topraklarda iskan siyasətini həyata keçirmələri. Bu iskan siyasəti nəticəsində
çox sayda türkmən ailələri bu ərazilərə yerleştirilmiş ve fəth edilən torpaqlar Türkləşdirilməyə
çalışılmışdır.
Anadoludakı diyər türk bəyliklərinə görə
Osmanlının ən böyük üstünlüyü onun Bizans torpaqlarına sərhəd ərazilərdə yerləşməsi
idi. Rumelinin və Trakyanın zənginliklərinə sahib olmaq, Osmanlıya imperatorluq yolunu da açmışdır. Təbii ki,
burada Bizansda taxt-tac uğrunda gedən daxili mübarizəni də göz ardı etməmək
lazımdır. Emre Konqara görə, Osmanlının
Trakya bölgəsinə yerləşməsinə Bizans özü katkıda bulunmuşdur. Bizansda o dövürdə
Yuannis Paleoloq və Yuannis Kantakuzen
adlı iki əsilzadə arasında imperatoqluq taxtı uğrunda mübarizə gedirdi.
Kantakuzen , Orxan Qazidən yardım istəyir.Orxan bəy də qızı Theodora ilə evlənmək
müqabilində Kantakuzenə yardım edir. ( 1346)
Ümumiyyətlə Orxan Qazi , “ xənədanlıqlar
arasında evlilik siyasəti”ndən daha əvvəldə istifadə etmiş, xristitan olan
Yarhisar tekfurunun ( vali ) qızı Holofira ( Nilufər Hatun ) ilə izdivac quraraq
, nüfuzunu xristiyan ərazilərində artırmaya Çalışmışdı. Orxanın sayəsində
imperatorluq taxtına əyləşən Kantakuzen, serb və bolqar hücumlarına qarşı da
kürəkəninin yardımından istifadə etmişdi. Orxan bəy, bu yardım qarşılığında isə,
Geliboludakı Çimpe qalasına sahib olmuş və Rumelinin fəthinə gedən yol
açılmışdır.( 1352)
Orxan qazinin dövründə dövlət idarəsində,hərbi,ticarət,iqtisadiyyat
sahələrində islahatlar həyata
keçirmişdi.İlk dəfə vəzirlik təşkilatı qurulmuşdu.Qardaşı Əliəddin bəy
Osmanlı bəy Osmanlı tarixində ilk vəzirlik
vəzifəsini yerine yetiren şəxs olaraq
tarixə keçmişdir.Divan təşkilatı,vəqf sistemi və ədliyyə təşkilatı
qurulmuşdur.Sancaqlara qazılar təyin olunmuşdur.Donanma yaradılmağa
başlamışdır.Ordunu ilk dəfə nizami şəkildə yenidən qurmuşdu.Orxan qazi 1324 də
öz adına gümüş sikkə kəsdirib.Osmanlıların ən qədim ticarət qanunu olan 21 maddəlik
ilk İhtisab Qanununu qəbul etdi.
20. Ərəb ölkələri Osmanlı hakimiyyəti altında
1504- cü ildə II Bəyazid Şah İsmayılı
dövlət başçısı olaraq tanımışdır. Ancaq, çox tezliklə Osmanlı və Səfəvi dövlətləri
arasında ziddiyyətlər meydana çıxdı. Buna da səbəb Səfəvi şeyxlərinin Anadoluda
təriqətçilik təbliğatına başlaması idi. Bu zaman Şiǝlik Osmanlı dövləti üçün
daxili təhlükəyə çevrilmişdi. Çünki, şiəlik Anadolunun Səfəvi mülklərilə sərhəd
olan Şərq vilayətlərində geniş inkişaf zəmini tapmışdı.
Sultan I Səlim (1512-1520) taxta çıxan
zaman I Şah İsmayılın göstərişi ilə sərkərdə Məhəmməd xan Ustaclı, I Səlimə təhqiramiz
məktub yazdı. Sultan I Səlim taxta çıxan kimi qonşu, Avropa və Asiya dövlətlərinin
başçıları onu tanımaq üçün öz səfirlərini göndərəndə bu qonaqlar içərisində
qızılbaş nümayəndələrinin olmaması da Sultan I Səlimə çox pis təsir etdi. I Səlim
Səfəvi dövlətinə qarşı hücumunu qətiləşdirdi. Onun əmri ilə 1512-ci ildə
Anadoluda yaşayan şiələrə divan tutuldu. Osmanlı ordusu 1514-cü ilin martında Səfəvilərə
qarşı hərəkətə başladı. Nəhayət 1514-cü il Çaldıran düzündə bir kökdən olub,
bir dildə danışan ordular qarşılaşdı. Dövrünün odlu silahına və ağır
artileriyasına malik olan Osmanlı ordusunun üstünlüyü ilə başlanan bu döyüşdə Səfəvi
qoşunları ağır məğlubiyyətə uğradılar. Osmanlılar Ərzurum şəhəri ilə birlikdə Cənub
şərqi Anadolu və Şimali Mesopotomiyanı, Ərzincanı ələ keçirdilər, Diyarbəkir təslim
oldu. 1516’cı ilin əvvəli osmanlılar Qoçhisar döyüşündə Səfəviləri məğlub etdilər.
Nəticədə Xarput və Bitlisdən Rakkiyə qədər, cənubda isə Mosul Osmanlıların əlinə
keçdi.
XVI əsrin əvvəllərində Məmlük hakimlərinin
Osmanlı – Səfəvi münasibətlərinin korlanmasında maraqlı olmaları yenidən məmlüklərlə
sultan hakimiyyətinin qarşıdurmasına səbəb oldu. Çaldıran döyüşündən təxminən
7-8 ay sonra 1515-də Qahirəyə osmanlıların məmlüklər üzərinə yürüşə hazırlaşması
xəbəri gəldi. Osmanlılar bu yürüşün məqsədinin yerli əhalini zülmkarlardan azad
etmək və həmçinin müsəlmanları xarici düşmənlərdən qorumaq olduğunu bildirirdilər.
1516-cı ildə türklər və məmlüklər arasında döyüş baş verdi. Döyüşdə türklər qələbə
qazandılar. I Səlim alqış sədaları altında digər Suriya şəhərləri də daxil
olmaqla Hələbə daxil oldu. Ertəsi gün cümə namazında I Səlim iki müqəddəs şəhərin
xadimi elan edildi. Bu titulu əvvəllər Məmlük sultanları daşıyırdılar. Osmanlı orduları Suriya və Fələstini fəth edərək
Qahirəyə doğru yönlənməyə başladılar. 1517-ci ildə Osmanlı orduları Qahirəyə
daxil oldular. Beləliklə Osmanlı imperiyası Suriyanı, Fələstini, Livanı və
Misiri fəth etdi. Misirə məxsus Ərəbistan yarımadasında yerləşən və müsəlmanların
müqəddəs şəhərləri Məkkə və Mədinə ilə birlikdə Hicaz da Osmanlıların hakimiyyəti
altına keçdi. Sonuncu Abbasi xəlifəsi isə sultan Səlimi böyük hörmətlə
qarşıladı. O, bütün xəlifəlik hüquqlarının Səlimə keçdiyini bəyan etdi. I Səlim
osmanlılardan olan ilk, müsəlman xəlifələrindən yetmiş dördüncüsü oldu.
Bununla eyni vaxtda, 1516-cı ildə türk
donanması ispan donanmasını dağıtmış Əlcəzair sahillərinə və bir çox başqa yerlərə
sahib olmuşdu. Birləşmiş türk qüvvələri Afrikanın Məğrib bölgəsində möhkəmlənərək
Şimali Afrikanın bir hissəsinin də sahibi oldular. Osmanlı dövlətinin yaxın Şərqdə
və Balkan yarımadasındakı fəthləri nəticəsində Osmanlıların ərazisi ikiqat
böyüdü. Sultan I Səlim Yavuz 1520-ci il Rodos səfərinə gedərkən yolda öldü.
Ondan sonra şərq siyasətini davam etdirən Sultan I Süleyman 1538-ci ildə Ədən,
1546-cı ildə Yəmən, 1551-ci ildə Tripoli, 1574-cü ildə Tunis ərazilərini
Osmanlı imperiyasına birləşdirdi.
21. I
Şah Abbasın daxili və xarici siyasəti
Şah I Abbas(1587-1629) hakimiyyətə gəldiyi zaman Səfəvilər dövlətinin
ərazisinin böyük hissəsi Osmanlıların nəzarəti altında idi. Şimalda Şeybanilər
Xorasanı, cənubda isə Portuqaliyalılar Hörmüz limanını tutmuşdular. Daxildə isə
feodal özbaşınalığa adi hal almışdı. Məhz bu şəraitdə Şah Abbasın ilk işi osmanlılarla
münasibətləri qaydaya salmaqdan ibarət oldu. 1590-cı ildə Səfəvilər Osmanlı
imperiyası ilə İstanbul sülh müqaviləsini
imzaladılarMüqaviləyə əsasən Azərbaycanın təqribən bütün ərazisini (Talış,
Zəncan, Xalxal və Ərdəbil istisna olmaqla) Osmanlı imperiyasına verməyə məcbur
oldu.
Daxili siyasət. Osmanlı ilə sülhdən sonra, Şah Abbas ölkədəki
vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün bir sıra islahatlar həyata keçirdi.
Hərbi sahədə islahat. Qızılbaşların tək
başına silah gəzdirmək hüququ ləğv edildi. Ilk olaraq qızılbaş süvari dəstələri
yenidən təşkil edildi. Bütün tayfalardan cəlb edilməklə qoşunda komplektləşdirmə
həyata keçirildi Əsasən müsəlmanlığı qəbul edən erməni, gürcü, çərkəz gənclərindən
xüsusi qvardiya-qulamlar təşkil edildi.
Xüsusi silahı ilə ölkənin müxtəlif yerlərindən toplanan tüfəngçilər
dəstəsi təşkil olundu. Bundan əlavə xüsusi topçular dəstəsi yaradıldı .
Beləliklə şah Abbas bilavasitə mərkəzi hakimiyyətə tabe olan 44 min nəfərlik
güclü nizami ordu (Şah qvardiyası) yaratdı. Səfəvilərin hərbi qüvvələrinin sayı
116 min nəfərə çatdırıldı.
İnzibati islahat. Azərbaycanda Osmanlı idarəetmə
sistemi tətbiq olundu. Ölkə paşalıqlara və sancaqlıqlara bölündü. 1598-ci ildə paytaxt Qəzvindən İsfahana
köçürüldü. Orada Abbasabad məhəlləsi salındı. İnzibati islahatlar nəticəsində
iri torpaq sahələrinin ələ keçirilməsi hesabına şahın şəxsi torpaqları xeyli
genişləndi.
Maliyyə sahəsində islahat. Şah Abbas dövlətin
maliyyə vəziyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə yüksək dövlət vəzifələrinə təyin
edilən şəxslərdən "peska" adı ilə xəzinəyə müəyyən məbləğ vermələrini
tələb etdi. Baş vəzir təyin olunan Hatəm bəy Ordubadi dövlət mədaxili və məxaricinin
siyahısını tərtib etməyə başladı. Iqtisadi və maliyyə tədbirlərinin həyata
keçirilməsi ilə dövlətin xəzinəsi zənginləşdi.
Islahatlar nəticəsində Şah Abbas Səfəvi dövlətinin
keçmiş qüdrətini bərpa edə bildi. Dövlətin daxilində siyasi sabitlik bərpa
edildi. O, mərkəzi aparatı və mülki bürokratiyanı möhkəmləndirdi. I Şah Abbas
İran xalqının bir sıra adət və ənənələrini bərpa edərək, tanınmış nəsilləri
himayə etməyə başladı, onları yüksək dövlət vəzifələrinə irəli çəkdi. Şah Abbas öz islahatları ilə Azərbaycan əyanlarının
nüfuzunu məhdudlaşdırdı.
Xarici siyasət
XVI əsrin sonunda isə Şah Abbas fəal xarici
siyasət yeritməyə başladı. Xarici siyasət sahəsində Səfəvi dövlətinin
qarşısında üç vacib məsələ dururdu:
1) Şimali-şərqdə Xorasanı Şeybanilərdən geri
almaq
2) Osmanlılardan itirilmiş əraziləri geri
almaq
3) Iran körfəzində Portuqaliyanın
hegemonluğuna son qoymaq və Hind okeanına çıxış əldə etmək.
Şah
Abbas ilk olaraq 1599-cu ildə Şeybanilərə zərbə vurmaqla, Xorasanı yenidən Səfəvilər
dövlətinin tərkibinə qaytardı. Öz təsirini Mavərənnəhrə yaydı.
Bundan sonra o, Osmanlı imperiyası ilə yeni
müharibəyə hazırlaşmağa başladı. Bu zaman Osmanlı imperiyası iqtisadi tənəzzül
və siyasi iğtişaşlar dövrü keçirirdi. Əlverişli şəraitdən istifadə edən Şah
Abbas 1603-cü il oktyabrın 21-də Təbrizə daxil oldu. Bundan sonra Osmanlı
ordusunu məğlub edərək Cənubi Azərbaycanı tutdu və Arazın şimalına doğru irəlilədi.
Culfa və Naxçıvan döyüşsüz tutuldu. Şah Abbas 1604-cü il iyunun 8-də İrəvan
qalasını aldı. 1605-ci ilin yazında Şirvanın böyük hissəsi birləşmiş Səfəvi və
gürcü qoşunları tərəfindən zəbt edildi. Ardınca Şərqi Gürcüstan ərazisi də Səfəvilərə
birləşdirildi Osmanlı Sultanı I Əhməd baş komandan Murad paşanın başçılığa ilə
türk qoşununu Səfəvilər üzərinə göndərdi. Van yaxanlığında Şah Abbası məğlub
edilərək yenidən Təbrizi ələ keçirildi.
Şah Abbas Murad paşaya barış təklif etdi. Qərbə qarşı daha çox qüvvə ayırmaq məqsədi
ilə Şərqdə barışıq əldə etmək Osmanlılar üçün vacib idi. Ümumi razılaşmadan
sonra Nǝhayət 1612-ci il oktyabrında Sərab şəhərində Osmanlı ilə müqavilə
bağlandı. Müqavilənin şərtlərinə görə:
1) Qanuni Sultan Süleyman ilə Şah Təhmasib
arasında bağlanan Amasya müqaviləsində (1555) nəzərdə tutulan sərhəd eyni ilə qəbul
edildi. Dağıstan, Şimali Qafqaz və Qərbi Gürcüstan Osmanlılara, Qərbi İran, İrəvan
Azərbaycanın Şimal hissəsi ilə birgə Naxçıvan və Qarabağ Səfəvilərə verildi
2) İranda sünni böyüklərinə qarşı küfr edilməməli
idi
3) Şiə
hacılar Həccə getmək üçün Bağdad-Bəsrə yolu ilə deyil, Hələb-Şam yolu ilə getməli
idi.
Bundan əlavə Səfəvilər hər il 200 min xarvar
(60 min ton) xam ipək verməli idilər.
Ancaq Səfəvilərlə-Osmanlılar arasında sülh
uzun müddətli olmadı. Şah Abbas Sərab sülhünün şərtlərini pozaraq Gürcüstanı zəbt
etdi və Osmanlı sərhədlərində bir sıra qalaları yıxdı. Bundan sonra, I Əhməd
1616-cı ildə Hələbdən İrəvan istiqamətində hərəkət edərək İrəvanı və Naxçıvanı ələ
keçirdi. Türk qoşunlarının baş komandanı Xəlil paşa Təbriz üzərinə hücuma
hazırlaşdı. Bundan xəbər tutan Şah Abbas Təbrizi və Ərdəbili boşaltdırdı. Daha
sonra Sınıq körpü bölgəsində rəqiblər
üz-üzə gəldi. Səfəvilər bu döyüşdə zəfər qazandılar. Bundan sonra
1618-ci il iyulun 25-də Mərənd sülhü imzalandı. Mǝrǝnd sülhü İstanbul müqaviləsini
bir daha təsdiqlədi. Mǝrǝnd sülhü
tezliklə Səfəvilər tərəfindən pozuldu. Demək olar ki, buna şərait yaradan amillər
XVII əsrin 20-ci illərində Osmanlı imperiyasının daxilində baş verən hərc mərcliyin
davam etməsi şərait yaratdı. Şah Abbas 1623-cü ildə Osmanlı dövləti ilə yeni
müharibəyə başlayaraq, Bağdad, Ərəb Iraq, Nəcəf və Kərbəlanı, həmçinin Cəzirə bölgəsini tutdu.
Digər istiqamətdə 1620-ci ildə isə Şah Abbasın qoşunlarının və
Ost-Hind kompaniyası donanmasının birgə səyləri nəticəsində portuqalları Hörmüz
limanından çıxardılar.
22.
Mahmud Qəznəvinin daxili və xarici siyasəti
Xarici siyasət.Subuqtəkin öləndən
sonra oğlu Sultan Mahmud Qəznəvi (998-1030) hakimiyyətə gəldi. Tarixdə ilk dəfə
«sultan» titulu Mahmuda verilmişdir. Samanilər dövləti 999-cu ildə dağıldı,
onun ərazisi Qəznəvi və Qaraxanlı dövlətləri arasında bölüşdürüldü. Nəticədə
keçmiş Samani torpaqları olan Xorasan, Xarəzm, Sistan və indiki Əfqanıstan Qəznəvi
dövlətinə qatıldı. Gənc yaşlarında atasının iştirak etdiyi döyüşlərdə vuruşan
Mahmud 997-cu ildə sultan elan olundu. O, Samanilərin əlində olan Buxara,
Xorasan, Herat, Bəlx və Kabili tutdu. Tanınmış alim Əbu Hamid İsfahanini
Bağdada göndərdi. 991-1030-cu illərdə xəlifəlik etmiş Əl-Qədir Qəznəli Mahmudun
elçisini məmnuniyətlə qarşıladı. Xəlifə yeni hökmdara tac və bayraq göndərdi.
Mahmud Qəznəviyə xəlifə tərəfindən “yəminüd-dövlə”, “vəli əmirü’lmüminin” və “əmirülmillə”
adlarını verdi. Göndərilənləri qəbul edən Sultan İslam dinini yaymaq və islam
düşmənlərilə mücadilə etmək için hər il Hindistana yürüşə çıxmağı vəd etdi. Qəznədə
Abbasi xəlifəsi Əl-Qadir adına xütbə oxundu.Sultan Mahmud Xorasan ,Əfganıstan və
Bəlucistanı tutdu. Mavəraünnəhir xanı İlikxan və sonra Qədir xanla savaşarak
Xarəzmə əraziləri ələ keçirdi. Rey, İsfahan, Qəzvin, Savə, Zəncan, Əbhər şəhərləri
Qəznəvilər dövlətinin tərkibinə qatıldı.Ölkəsinin şimal sərhədlərini möhkəmləndirən
Sultan Mahmud 1000-ci ilin sentyabrından başlayaraq 1027 – ci ilə qədər
Hindistana on yeddi dəfə səfərə çıxdı. Birinci səfərdə Kabilin şərqindəki
qalaları tutan Sultan Mahmud 1001-ci ildə Peşavar racəsi Caypalın ordularını
darmadağın etdi.1004-cü ildə Bhatiya bölgəsi Qəznəvilərə birləşdirildi. Fəth
olunan bölgələrə İslam alimləri göndərildi. 4-cü yürüşdə Multan şəhəri
tutuldu.Qərmətilik təriqətinə meyl edən Multan əmiri Əbülfəth Davud Hind
çayında yerləşən bir adaya qaçdı. Multanın yeni valisi Şuhpalın bütpərəstliyi qəbul
etməsi 1008-ci ilin qışında Sultan Mahmudun Hindistana beşinci səfərinə səbəb
oldu.Döyüşdə qələbə qazanan Sultan Multanın idarəsini Həzin Təkinə tapşırıb Qəznəyə
döndü. Həmin ildə Hindistanın şimal-qərbindəki feodal dövlətlərinin Pəncab racəsi
ilə birləşərək müsəlmanlara qarşı hərbi əməliyyatlara başlamaları Sultan Mahmud
Qəznəvinin Hindistana 6-cı dəfə səfərə çıxdı.Böyük itkilər bahasına da olsa qələbə
qazanan Sultan Mahmud Qəznəvi müsəlman-türklərin Pəncaba tam yerləşmələrinə şərait
yaratdı.1009-cu ilin oktyabr ayında ticarət yolları üzərində yerləşən
Narayyanpur şəhəri Qəznəvilərin əlinə keçdi. 1010-cu ildə isə bütün Multan əmirliyinin
ərazisi Qəznəvilərə birləşdirildi.1014-cü ildə Hindistana 9-cu səfərinə çıxan
Sultan Mahmud Nandana qlasını tutaraq Kəşmir üzərinə yeridi. 2 dəfə Kəşmir racəsinin
ordularını yenən Sultan Mahmud İslamı bu bölgələrə də yaymağa müvəffəq
oldu.10-cu səfərində Hind bütpərəstlərinin ən çox ibadətgahları yerləşən
Çanesar şəhəri müqavimətsiz Qəznəvilərin əlinə keçdi.“Çakrasvami” adlı qənimət
kimi Qəznəyə gətirilib müsəlmanlara nümayiş etdirildi. Bu qələbədən sonra xeyli
hindli İslamı qəbul etdi. 1015-ci ildə Sultan Mahmud qışın sərt keçməsi
ucbatından mühasirəyə aldırdığı Lahut qalasını tuta bilmədi və Qəznəyə qayıtdı.
Sultan Mahmud Qəznəvinin adı ən uzaq Hindistan şəhərlərinə yayılmışdı.Bir çox şəhərlər
Qəznəlilərə müqavimət göstərmədən tabe olurdular. Sultan Mahmud Hindistana
12-ci səfərini Kanavə vilayətinə etdi.Sirsava qalasını tutan Sultan Büləndşəhr
qalasını mühasirəyə alarkən, racə Hardat sultanı qarşılayaraq 10 min nəfərlik məiyyətilə
İslamı qəbul etdiyini bildirdi. 20 dekabr 1018-ci ildə Kanavə tamamilə
tutuldu.1020-ci ildə Kalincar, 1021-ci ildə bütövlükdə Kəşmir əyaləti, 1022-ci
ildə yenidən qiyam qaldırmış Kalincar üzərinə yürüş təşkil olundu.Sultan
Mahmudun Hindistana 16-cı yürüşü nəticəsində 8 yanvar 1026-cı ildə ən böyük
bütxananın yerləşdiyi Somnat tutuldu.Şəhərdə məscid inşa olundu.Hindistana
17-ci yürüşü zamanı Sultan Mahmud qərmətiliyi qəbul etmiş Mənsuriyyə əmiri cəzalandırıldı.
Onun ordusunun əksəriyyətini qazilər adlandırılan könüllülər təşkil edirdilər..Məşhur
şair Əbülqasim Firdovsi özünün “Şahnamə” əsərini Sultan Mahmudun sifarişi ilə
yazmışdır. 33 il hakimiyyətdə olmuş Sultan Mahmud Qəznəvi 1030-cu ildə Qəznə şəhərində
vəfat etmiş və burada dəfn olunmuşdur
Daxili siyasət:
Sultan
Mahmud, eyni zamanda fars dilinə üstünlük verib, fars dilini ərəb dili yerinə rəsmi
divan dili seçmiş və fars dilinin şah əsəri və ana kitabı olan Şahnamənin
yazılmasını Firdovsidən istəmişdir. Onun dərbarı farsca yazan şairlərin mərkəzi
olmuş və o dörd yüzdən artıq şairin yaşayışını təmin etmiş və İranın kənd və şəhərlərinə
dari farscasını yaymaq üçün minlərcə müəllim göndərmişdir.Qəznəvi dövləti
feodal monarxiyası idi. Dövləti sultan idarə edirdi. Sultan Mahmud mərkəzi
hakimiyyəti möhkəmləndirirdi, bu məqsədlə mülki əsilzadə, qulamlardan ibarət hərbi
əyanlara, türklərdən ibarət hərbi əyanlara arxalanırdı. Sultan Mahmudun
ordusunda yüksək hərbi intizam var idi. Ordunun əsasını türk əsilli qulamlar
(qvardiya) təşkil edirdi. Qəznəvi ordusunda «qazilər» deyilən könüllü döyüşçülər
iştirak edirdi. Hərbi yolla əldə edilən qənimət ordu və dövlət məmurlarını təmin
etmirdi. Dövlət ildən-ilə vergini artırırdı. Kəndlilər, sənətkarlar, tacirlər
var-yoxdan çıxırdı. Sultan Mahmud Qəznə şəhərinin inkişafına kömək
edirdi.Mahmud Qəznəvi 971-ci ildə 2 oktyabrda Qəznədə anadan olmuşdu. Kövsəri
Cahan adlı xanımından ekiz oğulları olan Məsud və Məhəmməd doğulmuşdu. Bacısı
Sitri Muallanı şiə alim Qazi Seyyid Salar ilə evləndirmişdi. Sultan Mahmud həm
də biseksual idi. Məlik Ayaz adlı qulamı ilə sevgisinə dair hekayələr və şerlər
yazılmışdır.
23.
İran Teymurilərin hakimiyyəti altında
XIV əsrin sonlarında İran ərazisi, Cəlairilər
dövlətinin tərkibində idi. Bununla bərabər bu bölgədə müstəqil tayfa
ittifaqları da mövcud idi. Bu tayfa ittifaqlarının bir qismi müstəqil digərləri
isə müəyyən dövlətlərin tərkibində mövcudluqlarını davam etdirirdilər. Ancaq
XIV əsrin sonunda Mərkəzi Asiyada meydana gelen, Teymurilər dövlətinin
hücumları bölgənin siyasi coğrafiyasında dəyişikliklərin yaranmasına şərait
yaratdı. Bu dövlətin banisi amir Teymur (1370-1405) idi. Hakimiyyətinin ilk illərində
Teymur Mərkəzi Asiyanı əla keçirdi. Zəngin, Xarəzm ərazisi uğrunda mübarizə isə
xeyli çəkdi. 1388-ci ildə Ürgəncin tutulması ilə Xarəzm tamamilə tabe edildi.
Bununla yanaşı Teymur diger istiqamətdə də mübarizəyə başladı. İran ərazisi
uğrunda başlayan bu mübarizə əsasən Teymurla- Toxtamış arasında baş verdi.
Teymur 1380-ci ildən etibarən İran, Azərbaycan, Qafqaz, Iraq, Suriya, Kiçik
Asiya istiqamətində yürüşlərə başladı. Teymurun qoşunları 1381-1393-cü illərdə
İran ərazisini tutdu. O, 1391-ci ildə Herat fəth etdi, sonra Kurtlar sülaləsini
hakimiyyətdən kənar etdi. Həmin il Sobzevar şəhəri tutularaq Serbedarlar dövlətinin
varlığına son qoydu. 1383-cü ildə isə həmin şəhərdə Sərbedarların üsyanı
yatırıldı.Bundan sonra əmirlərin və feodal əyanlarının mənafeyini güdən Əmir
Teymur geniş miqyaslı hücumlara başladı. O, q- sa müddətdə daxili ziddiyyətlərdən
zəifləmiş qonşu dövlətlə ri məğlub edərək 1385-ci ildə Cəlairilər dövlətinin sərhədlərini
keçdi. Beləliklə daxili düşmənləri yenicə aradan qaldırmış Sultan Əhməd,
Teymurun hücumları nəticəsində Bağdada çəkildi.Markazi Asiyada baş vermiş hadisələrlə
əlaqədar Teymur geri qayıtmalı oldu. Bundan istifadə edən Qızıl Ordu xani
Toxtamış 1385-ci ilin sonunda 90 minlik qoşunla İran ərazisinə daxil oldu. Təbriz
şəhərini mühasirəyə aldı. Təbrizlilər şəhərin müdafisinə qalxdılar: Şəhər ətrafında
xendekler qazaldı, küçə sengerləri yaradıldı. İştirakçılar bir neçə gün Təbrizin
ətrafında dövrə vurdular. Ancaq şəhərə daxil ola bilmədilər. Toxtamış
danışıqlar aparmaq məcburiyyətində qaldı və tərəflər arasında razılıq əldə
olundu. Bundan sonra, Təbriz hakimi Əmir Vəli və şəhər əyanları Toxtamışa veriləsi
xəracın toplanması ilə məşğul oldular. Əhali isə sülhə inanıb silahı yera
qoydu. Toxtamışın ordusu, vəziyyətdən istifadə edib şəhərə daxil oldular. 8 gün
müddətində, Təbriz şəhəri qarət olundu. Toxtamışın qoşunu Təbrizdən Marağaya
getdi, bu şəhəri də qarət etdikdən sonra yenidən Təbrizə qayıdıb daha 2 gün
soyğunçuluqla məşğul oldular.Toxtamışın qoşunundan ayrılan bir dəstə, Mərəndi,
digər dəstə isə Əhəri qarət etdi. Bu şəhərləri də qarət etdikdən sonra,
Toxtamışın qoşunu Qarabağa gəldilər. Burada birləşib Qızıl Orduya çəkildilər.Toxtamışın
ardınca yenidən Teymurun hücumları başladı. Teymur 1386-cı ildə Təbrizi tutdu.
Məşhur sənətkarların bir hissəsi ailələri ilə birlikdə Səmərqəndə köçürüldü.
Əmir Teymur 1392-ci ildə Qorqanda ona qarşı çıxış edən qüvvələri darmadağın
etdi və Mazandaranda Seyidilər dövlətini dağıtdı. 1393-cü və 1401-ci illərdə
Teymur Bağdadı iki dəfə zəbt et- di. 1393-cü ildə Müzəffərilərin Kerman və Fars
mülkləri istila olundu. Əmir Teymur Azərbaycan, Qərbi İran, Qafqaz ölkələri və
Ərəb İraqının idarəçiliyini oğlu Miranşaha verdi.Teymurla Toxtamış arasında
İran ərazisi və Azərbaycan uğrunda başlayan mübarize birincinin qələbəsi ilə
başa çatdı. Teymur 1395-ci ildə Dərbənddən şimala keçərək Qızıl Or- du xanının
torpaqlarına soxuldu. Yalnız üç böyük yürüşdən, 1389, 1391, 1395-ci illər
döyüşlərindan sonra, Teymur Qizal Ordunu məğlub edə bildi. Teymurun qoşunlan Həştərxan
va Saray şəhərlərini viran etdilər. Beləliklə həm Azərbaycan hom də, İran ərazisi
Qızıl Ordu xanlarının basqınlarından xilas ol- du və qısa müddətdə Teymurun nəzarətinə
keçdi.XV əsrin əvvəllərində Teymurilərə qarşı İranın müxtəlif istiqamətlərində
qiyamlar çoxaldı. 1405-ci ildə Teymurun va fatı ilə bü üsyanlar daha da geniş əraziləri
əhatə etdi. Bunların içərisində Cəlairilərin və Qaraqoyunluların rəhbərliyi ilə
baş verən qiyamlar daha üstünlük təşkil edirdi. Qaraqoyunlu dövləti:Mənşəcə
Oğuz tayfalarından olan Qaraqoyunlu (Baharlı) tayfa ittifaqı XIV əsrin 70-ci
illərindən başlayaraq Ərzincanda, Sivasda, Şərqi Anadolu və Qərbi İran ərazisində
Teymurilǝrǝ, Ağqoyunlulara və Celairilərə qarşı mübarizə aparırdılar.
Qaraqoyunlu Qara Məhəmməd Cəlairi dövlətinin başçısı Sultan Əhmədlə qohum
olduqdan sonra, onlar arasında qısa müddətli nisbi sakitlik yaransada, 1382-ci
ildən sonra qarşılıqlı fəal müba- rizə daha da genişləndi.1384-cü ildə Qara Məhəmməd
Mardin hökmdarı Macdəddin İsanın üzərinə hücum etdi. Bu qarşıdurmanın səbəbi
ikincinin qızına elçi gəlmiş Qaraqoyunlu nümayəndələrinə rədd cavabı verməsində
idi. Mardin hökmdarı, Qara Məhəmmədə müqavimət göstərmək istədi. Lakin məğlubiyyətə
uğrayaraq geri çəkildi və bacısını Qara Məhəmmədə ərə verdi. Bununla da tərəflər
arasında barışıq yarandı.1385-ci ildə Qara Məhəmməd düşmənləri Teymur və
Ağqoyunlulardan çəkinərək sultan Berqoqdan Suriyaya köçməyə icazə istədi. Lakin
sonradan 1386-cı ildə Orzincan hökmda- rı ilə birləşərək Ağqoyunluları məğlub
etdi. 1387-ci ilin baharında isə Qara Məhəmməd Çapaqçur Döyüşündə Teymurun
ordusundan ayrılmış bir dəstəni megLub etdi. Dağlarda mövqe tutmuş Qara Məhəmmədi
məğlub Edə bilməyəcəyini anlayan Teymuri dəstələri Muş düzənliyiNə çıxaraq
Hilatı və Vani qarət edərək İran ərazisinə döndülər.1388-ci ildə Qaraqoyunlular
Təbrizə daxil oldular. Cǝlairi Şəbləni öldürdülər. Şeyx Əli dilənçi paltarında
qaçmağa məcbur oldu. Qara Məhəmməd və oğlu Bayram isə 1389-cu ilin aprelin- də
Qara Pir Həsən adlı digər Qaraqoyunlu əmiri tərəfindən qətlə yetirildilər.
Lakin Qara Pir Həsən mübarizəni davam etdirə bil- mədi. Qara Məhəmmədin oğlu
Qara Yusif 1392-ci ildə Qara Pir Hasani məğlub edib hakimiyyətə keçdi.Bundan
sonra, 1392-ci ildə Teymurilər yenidən Qaraqo- yunlu ittifaqının mərkəzi Van şəhərini
tutub qarət etdilər. Qara Yusif bu məğlubiyyatdan sonra Cəlairilərlə yaxın-
laşdı. 1394-cü ilin yayında Bağdad yaxınlığında Cəlairilərin və
Qaraqoyunluların birləşmiş qüvvələri ilə Teymuriler arasında Baş vermiş döyüşdə
sonuncular qələbə qazandılar. Bundan sonra Qara Yusif (1392-1421) Teymur oleyhinə
ittifaq yaratmaq məqsədi ilə Cəlairi sultanu Əhmədlə birlikdə Misirə getdi.
Onlar Misira çatan kimi Teymur Misir hakimi Berqoqdan dostların həbs edilməsini
tələb etdi. Berqoq Teymura qarşı Qaraqoyunlu və Cəlairi qüvvələrindən istifadə
et- məyi düşünərək onlara toxunmadı. Ancaq oğlu sultan Fərəc hakimiyyətə gələn
zaman, Teymurdan çəkinərək, müttəfiqləri Dəməşqdə həbs elədi. 1405-ci ildə
Teymur vəfat etdikdən son- ra, isə hər ikisini azadlığa buraxdı.Teymurun vəfatından
sonra, onların hər ikisi geriyə qayıt dılar. 1406-cı ildə Sultan Əhməd və Qara
Yusif Bağdadı tutub Təbrizə yaxınlaşdılar və onların gəldiyini eşidən Şirvanşah
I İbrahim şəhəri tərk etdi. Çox keçmədi ki, Teymuri Əbubəkr Mirzənin qoşunu Təbrizə
yaxınlaşdı. Sultan Əhməd yenidan Bağdada qaçdı. Lakin Əbubəkrin qoşunu Qara
Yusifin qüvvələrinin öhdəsin- dən gələ bilmədi. 1406-cı ilin payızında Təbriz
yaxınlığındakı Şənbi Qazanda döyüşdə Miranşahın oğlu Əbu Bəkr məğlub olaraq
geri çəkildi. Bu məğlubiyyəti qəbul edə bilməyən Əbu Bəkr 1408-ci il aprelinda
Serdrud adlı yerdə ikinci döyüşdə yenidən məğlub oldu. Miranşah döyüşdə
öldürüldü. Nəticəda Azərbaycan və Qərbi İran ərazisi Qaraqoyunluların hakimiy-
yəti altına keçdi. Bundan qorxuya düşən Qaraqoyunluların keçmiş müttəfiqi
Sultan Ohmad, Qara Yusiflə şərtini pozdu. 1410-cu ildə Sultan Əhməd Qara
Yusifin əsas qüvvələrinin Ərzincana hücum edən, Ağqoyunlu tayfa birliyinin
başçısı Qara Yuluq Osmana və Şimali Mesopotomiya qalasının ha- kiminə qarşı
vuruşmasından istifadə edərək Təbriza hücuma keçdi. Şirvanşah I Ibrahimin oğlu
Kayumərs və Syunik knyazı Sumbatın oğlu Ivane də ona kömək edirdilər. Bundan xəbər
tutan Qara Yusif 1410-cu ildə avqustun 30- da Təbriz yaxınlı- ğındakı Şənbi
Qazanda Cǝlairi qoşununu məğlub etdi. Sultan Əhməd əsir alındı. Azərbaycanda va
İraqda hakimiyyətdən əl çəkmək haqqında ondan yazılı iltizam alındı və sonra qətlə
yetirildi. Bir gündən sonra Cəlairilərin Azərbaycandakı haki- miyyətinə son
qoyuldu. Beləliklə Baharlılar 1410-cu
ildə Qaraqoyunlu dövlətini Yaratdılar. Cənubi Qafqaz, Qorbi İran və İraq, Azərbaycan
bu Dövlətin tərkibinə daxil edildi. Qara Yusif 1411-ci ildə oğlu Pir- budağı
sultan elan etdi. Bundan istifadə etməyə çalışan, Şəki ha- kimi Əhməd və
Kaxetiya çarı II Konstantinin birləşmiş qüvvələri Qaraqoyunlulara qarşı yeni
hücuma hazırlaşmağa başladılar. Qara Yusif 1412-ci il Kür döyüşündə Şəki hakimi
Oh- mədin və Kaxetiya çarı II Konstantinin birləşmiş qüvvələrini məğlub edib
özlərini də əsir aldı. Sonradan Təbriz tacirlərinin ödədiyi bac müqabilində
onları asirlikdən azad eetdi Bu zaman Şirvanşahların müttəfiqi Teymuri Şaxrux
Qa- raqoyunlular üzərinə yeni hücuma hazırlaşdı və 1420-ci ildə Ucan adlı yerdə
baş verən döyüşdə Qara Yusif yaralanaraq vəfat etdi. 1421-ci ilin avqustun 1-də
Qara Yusifin oğulları İs- gəndər və İsfəndiyar Şaxruxla Alaşkert vadisində
halledici döyüşdə yenidən məğlub oldular. 1421-ci ildə Şaxrux Hera- ta geri
döndükdən sonra, İsgəndər (1420-1438) Qaraqoyunlu qüvvələrini yenidən birləşdirərək
Şirvana qarşı yenidən hü- Cuma hazırlaşmağa başlaetd Lakin, 1427, 1434-cü illərdə
Qaraqoyunlu İsgəndərin Şir- vana yürüşləri məğlubiyyətlə nəticələndi. Bu xəbəri
eşidən Teymuri Şaxrux, 1429-cu ildə Qara Yu- sifin digər oğlu Əbu-Saidi
(1429-1431) taxda çıxardı. Lakin çox Keçmədi ki, Qara İsgəndər qardaşı Əbu
Saidi öldürərək 1431- ci ildə yenidən hakimiyyətə keçdi. 1434-cü ildə İsgəndərin
Şirvana yeni hücumu başladı. Şirvan hakimi I Xəlilullah kömək üçün Şaxruxa
müraciət etdi. 1435-ci ildə Təbriz döyüşündə Qaraqoyunlular yenidən məğ- lub
oldular. Isgandar Kiçik Asiyaya qaçdı. 1435-ci ilin payızın- da Sultan Şaxrux Təbriza
gəldi. Qara Yusifin kiçik oğlu Cahan- şah (1438-1467) onu təntənə ilə
qarşıladı. 1436-cı ilin yazında Cahanşah Teymurilərin vassalı kimi Qaraqoyunlu
dövlətinin hökmdarı elan edildi. 1447-ci ildə Şahruxun vəfatından sonra,
Cahanşah oturaq feodallara və iri tacirlərə arxalanaraq dövləti daha da gücləndirdi.
O, Teymurilərin daxili münaqişəsindən istifadə edərək, 1453-cü ildə İraqi-Ocom,
Qərbi və Şərqi İranın bir hissəsini ələ keçirdi. 1457-ci ildə sultan taxtını
iddiaçıla- rından olan Şahruxun oğlu İbrahim Mirzənin qüvvələrini dar- madağın
edib Gürgani va Xorasanı tutdu. 1458-ci ilin iyunun- da Teymuri sultanlarının mərkəzi
şəhəri Herata daxil oldu. Lakin çox keçmədən yeni Teymuri sultanı Əbu Said öz rə-
qiblərini məğlub etdi və Cahanşahdan Teymurilərin irsi torpaq- larını tərk etməyi
tələb etdi. 1459-cu ildə Əbu Said Cahanşahla barışaq haqqında müqavilə
imzaladı. Bundan sonra Qaraqoyun- luların digər rəqibi Ağqoyunlularla münasibətlər
kəskinləşdi.
24. Sərbedarilər
üsyanı
XIV əsrdə İran və Orta Asiyada baş
vermiş Sǝrbedarlar üsyanı monqol və yerli feodalların zülmünə qarşı yönəlmişdi.
Əsrin ilk böyük Sǝrbedar üsyanı bir monqol məmurunun zülmünə qarşı qəzəblənən
Baştin (Xorasan) kəndinin sakinlərinin 1337-ci ildə qiyamı oldu. 1337-ci ilin
avqustunda üsyançılar sǝrbedarlar tərəfindən yaradılan dövlətin paytaxtı olan
Sǝbzevar şəhərini ələ keçirdilər. Köçəri Monqol-Türk əyanlarının hərbi dəstələrini
məğlub edərək üsyançılar Nişapur və Tus şəhərlərini ələ keçirdilər və onların
başçıları 40-cı illərdə Vəcihəddin Məsud sultan adını aldı.
14-cü əsrin son monqol elxani
qoşunlarını 1353-cü ildə məğlub etdilər və Qorqanı (Astrabad şəhərindən) öz
dövlətlərinə qatdılar. Bu zaman Sǝrbedarlar dövlətinə bütün Qərbi Xorasan və
Qorqan daxil idi. Sərbedarlar əyalətində mülkiyyət və sosial bərabərliyə can
atan mülayim qanad və sol cǝrǝyan (dərvişlər) arasında mübarizə gedirdi. Dövlətin
hökmdarları mülayim qanadın qalib gəldiyi 1364-cü ilə qədər bu solçu təmayüllə
hesablaşmaq və rəqibləri ilə birgə fəaliyyət göstərmək macburiyyətində
qaldılar. Bu vaziyyat Xorasandakı Sǝrbedarların vəziyyətini zəiflətdi və nəticədə
onlar Teymur tərəfindən ləğv edildi (1381).1365-ci ildə Orta Asiya (Şərqi
Türküstan) köçəriləri Səmərqənd əmirləri Hüseyn və Teymuru məğlub edərək şəhəri
mühasirəyə aldılar. Səmərqəndin müdafiəsinin başında şəhər aşağı təbəqələri ilə
sıx əlaqədə olan sol qanadın mənafelərini ifadə edən Mövlanazadə (mülayim
qanadın maraqlarını təmsil edən) və Əbu Bəkr Kələvi dururdu. Sərbedarların rəhbərlik
etdiyi şəhər qoşunu bir qələbə qazandı və sərbedarlarn bəzi şüarlarını həyata
keçirməyə çalışdı (xüsusən varlıların hüquqlarını və mülklərini məhdudlaşdırmaq
üçün).
Qələbədən sonra hər iki Sǝrbedar qrupu
arasında çəkişmələr başladı, bu da feodalların bundan faydalanaraq üsyançıların
mülayim bir hissəsini öz tərəflərinə çəkməsinə və onun köməyi ilə 1366-cı il
qiyamı yatırmasına səbəb oldu. 1373-cü ildə Kermanda bir Sǝrbedar qiyamı
başladı və o yerli feodallara qarşı yönəldi. Onun hərəkətverici qüvvələri şəhər
aşağı təbəqələri və kəndlilər idi.Sǝrbedarlar, feodalların əmlakına əl qoyaraq
həbs olunan məmurların malikanələrini dağıtdılar. Qiyam 1374-cü ildə Şah Şüca
Müzəffərəddin tərəfindən yatırıldı. 1383-cü ildə Səbzevarda Əmir Teymura qarşı əhəmiyyətli
bir Sǝrbedar qiyamı baş verdi. Teymur şəhəri mühasirəyə aldı, dağıtdı, onlara dəhşətli
bir cəza verdi (2 min sakin qala divarlarına diri-diri hörüldü).
25.
Nadir şah Əfşar dövləti
İlk olaraq deyək ki Nadir şah bir
ömürlük imperiyanı idarə edib. Fəzlullah
Rəşidəddin
və Əbülqazi Bahadır xan Xivəliyə görə əfşar adının mənası “işlərini cəld görən
və ova həvəslidir”. Bəzi müəlliflər isə bu adı əsərlərində “toplayıcı” və ya “əfsər,
zabit” kimi açıqlayır. K.Nemət isə əfşar adının “avşı” feilindən yarandığı,
“itaətli” mənasını verdiyini yazır. Türkoloq Mahmud Kaşğari “Divani- Lüğət-it-türk”
əsərində 22 oğuz tayfalarından birini Əfşarlar qeyd etmişdir. Bu boy Boz
oxlardan, Oğuz Xaqanın oğlu Ulduz xanın dörd oğlundan ən böyüyü olan Əfşarın
soyundan gəlir.
Köhnə Səfəvi sülaləsinin nümayəndələri artıq
feodal əyanları və xalq arasında öz nüfuzlarını tamamilə itirmişdilər və ölkəni
dağıntıdan xilas etmək iqtidarında deyildilər. Nadir öz nöqteyi-nəzərindən
yeganə doğru yola əl atmaq – taxt-tacın həqiqi sahibi olmaq istəyir. Bundan
ötrü o yenidən qədim türk qaydasına görə, Muğan düzündə qurultay, (bu dəfə
böyük qurultay) çağırır. Bu qurultaya hərbi, mülki və dini əyanları, şəhər və kənd
başçılarını yığır. Buraya 100 minə yaxın adam toplanır. Bunlardan ötrü məscid və
bazarlar da daxil olmaqla ağac və qamışdan 12 min müvəqqəti tikili salınır.
Novruz bayramı günü, 1736-cı ilin 21 martında Nadirqulu xan Suqovuşandakı
qurultaya iştirakçılar arasından yeni şah seçmək təklifi verir. Sözlərini
bununla əsaslandırır ki, III Şah Abbas hələ ki, uşaqdır. Azərbaycanın hərbi
elitası – qızılbaşlar öz yüksəlişləri üçün Səfəvilərə minnətdar idilər və buna
görə də hakimiyyət sülaləsinin dəyişməsinin əleyhinə idilər. Ancaq öz etirazını
açıq şəkildə yalnız Qarabağ və Gəncə bəylərbəyisi Uğurlu xan Qacar bildirir ki,
o da sonralar bunun müqabilində öz malikanələrinin böyük bir qismini itirmiş
olur. Onun hakimiyyətində bircə Gəncə saxlanır və rütbəsi də Gəncə bəylərbəyi
adlandırılır, qacarların çox hissəsi isə Xorasana sürgün edilir. Şah elan
olunması məsələsi ortaya çıxanda, Nadir özünü zahirən elə göstərir ki, guya
yorulub, doğrudan da şahlığı istəmir, qurultay az qala yalvarıb onun razılığını
alır və tacqoyma mərasimi keçirilir. Hətta bu münasibətlə qurultay
iştirakçılarına erməni və gürcü millətindən olan qul və kənizlər bağışlanılır.
Nadir şah türk məişəti mühitində formalaşmışdı. Azərbaycan türkcəsi onun ana
dili idi. Nadir şah bu dildə danışırdı, Nadir şah hakimiyyətə gələndən sonra
bölgədəki türk mühitinin möhkəmləndirilməsi üçün tədbirlər görüldü və göstəriş
verildi ki, iki min əfşar Urmiyadan Əbivərdə köçürülsün.
Hakimiyyətin həqiqi sahibi olandan sonra
da Nadir şah öz mövqeyini müharibələrlə möhkəmləndirir və onun hərbi dühası həmişə
onun köməyinə çatır. Yer üzündə onun qədər parlaq hərbi qələbələr qazanmış sərkərdələri
barmaqla saymaq olar. Nadir şah yürüşlərə çıxmaqla həm də ölkənin
iqtisadiyyatını dirçəltmək, hakimiyyətdəki sülalə dəyişikliyindən narazı qalan
qızılbaş əyanlarını varlandırmaqla onları öz tərəfinə çəkmək məqsədi güdürdü.
1737-ci ildə Nadir şah üsyana qalxmış əfqanlara qarşı çıxış edir və həm Heratı,
həm də Qəndəharı tutur. Sonra o, qaçqın əfqanlara sığınacaq verən Hindistana
hücum çəkir.
Məhəmməd şah Nadirin təklifinə əhəmiyyət
vermədikdə, Nadir Hindistana doğru hərəkətə başladı. Hindistan sərhədinin 74
km-də Mank adlı yerdə əfqan qaçqınlarını darmadağın etdi. Nadirin göndərdiyi
elçinin Məhəmməd şah qayıtmasına izin vermədi. Nadir bundan qəzəblənib, 1738-ci
ilin yazında Qəznə və Kabul (həmin vaxt bu ərazi Hindistanin tərkibində idi. Hərəkətə
keçdi. Nadir hind imperatorluğunu tutmaqla əfqanlara bir dəfəlik qulaqburması
vermək və öz ordusunu, İranın iqtisadiyyatını qüvvətləndirməklə, gələcəkdə özbəklərdən
və əfqanlardan qüdrətli qoşun toplayıb Osmanlı dövlətinə hücum etmək niyətində
idi. 1738-ci ilin 14 iyununda Nadirin qoşunları Qəznəyə çatdı. Oradan Kabula
keçdi. Kabul xanı Nəsir xan Dehlidən kömək istədi. Lakin onlardan heç bir kömək
gəlmədi. Tezliklə Kabul təslim oldu və Nadirin qoşunu Hindistanın paytaxtı Dehliyə
doğru hücuma başladı. Nadir şah Məhəmməd şaha bir neçə dəfə müraciət etsə də, Məhəmməd
şah ona cavab verməmişdi. Nadir də bu soyuqqanlılıqdan sonra Məhəmməd şahın üzərinə
hücum etmək qərarına gəlimişdi. Tezliklə Pisəvər, Lahor əyalətləri Nadir tərəfindən
zəbt olunur. Nadirin ordusu çətin dağ aşırımlarından, çaylardan keçərək, Yəminabadın,
Abadı, Kəşmiri, Xornalı və Hindistanın başqa şəhərlərini ələ keçirdi. Nadirin
qoşunları müqavimət görmədən Karnala (Dehlinin şimal-qərbində) qədər gəlib
çıxır və 1739-cu ilin 24 fevralında Böyük Moğol sülaləsindən Məhəmməd şahın
ordusunu darmadağın edərək, martın 20-də Dehlini tutur. Böyük Moğol dövləti üzərinə
pulla altı milyon rupilik, qiymətli daş-qaşla 500 milyon rupilik xərac qoydu.
Alınmış hərbi qənimət 700 milyon rupi dəyərində hesablanırdı. Bunun böyük bir
hissəsi Kelata aparılır və Nadir qəniməti ölənəcən burada saxlayır. Əvvəllər
qayda belə idi ki, qiymətli daşlar qızılbaşlar arasında bölüşdürülürdü, Nadir
bu dəfə həmin qaydanı pozur və daş-qaşı özünə götürür. Bu da döyüşçülər
arasında narazılıq doğurur. Ödəncin həmin qismində dünyanın ən iri brilyantı
sayılan "kuhi-nur" ("nur dağı") adlanan daş da vardı.
Hindistanı tutduqdan sonra Nadir Sindi özünə tabe edir və Orta Asiyaya yürüş
edir.
Nadir şah Hindistan səfərindən qayıdıb
Heratda bir neçə gün qalıb istirahət etdikdən sonra, 1740-cı ilin yazında
Türküstana doğru yürüşə başladı. Nadirin Türküstana yürüşü yerli xalqlar tərəfindən
çox sevinclə qarşılandı. Hətta bəzi qala qapıları yerli insanlar tərəfindən
Nadirin qoşunlarının üzünə açılırdı.
Rusiya dövləti Türküstanı, Buxaranı və ətraf
əraziləri ələ keçirtmək niyyətində idi. Nadir şah da Rusiyanın bu niyyətlərinin
qarşısını almaq üçün Türküstana girməyi qət etdi. Və tezliklə Bərx qalasını,
Türküstan ərazisini, Buxaranı Nadirin qoşunları ələ keçirtdi. Hətta Nadir Amudəryanı
keçmək üçün 1.100 ədəd kiçik gəmi düzəltdirmişdi. Həmin gəmilərin hər birinin 3
tona qədər yük götürmək imkanı var idi. Tezliklə Nadirin qoşunları 1740-cı il
avqustun 20-də Kərki məntəqəsinə daxil oldular. Burada Nadirə məlumat verdilər
ki, Türkmən və Özbək tayfaları Cərcoda toplaşıb ona müqavimət göstərmək istəyirlər,
lakin Nadir şahın qoşunlarının yaxınlaşdığını eşidib, özbək və türkmən
qoşunları qaçıb dağılışdılar. Tezliklə bütün Türküstanı Nadir şah öz
imperiyasına birləşdirdi. Türküstan xanı Əbülfəz Əmir Teymura məxsus olan
qılıncı, Çingiz xana məxsus olan dəbilqə və zirehi, çoxsaylı hədiyyələri, eyni
zamanda bütün xəzinəsini Nadir şaha hədiyyə etdi. Əbülfəz xan ilə barışıq
sazişi əldə edildikdən sonra Nadir şah Əbülfəz xanı yenidən Türküstan xanı elan
etdi. 1740-cı il oktyabr ayın 17-də.
Tezliklə Buxara, Səmərqənd istiqamətində
olan ərazilər də könüllülük əsasında Nadirin hakimiyyətini qəbul etdilər.
Nadir şah tezliklə Xivədə, Xarəzmdə öz
hakimiyyətini bərqərar etdi.
Tezliklə Kabul ətrafını tamamilə öz nəzarətinə
keçirtdi. Birmənalı olaraq artıq əfqan tayfalarının aramsız hücumlarının
qarşısı alındı. Nadir şahın Türküstana hərbi yürüşünün bir səbəbi də
Türküstanı, Buxaranı, Daşkəndi, Səmərqəndi tutduqdan sonra Çinə hücum edib, Çin
dövlətində olan türk-uyğur tayfalarını da öz əraziləri ilə birləşdirmək idi. Bu
plan həyata keçirildiyi təqdirdə Nadir şahın böyük bir Turan imperiyası
yaratmaq niyyətində olduğu bəlli olurdu. Həmçinin Rusiya dövlətinin şimal-şərq
sərhədlərinə doğru irəliləməsinin qarşısını almaqdan ötrü Türküstana girməyi qətiləşdirdi.
Hindistan yürüşünün yorğunluğunu çıxartmadan iki ildən çox uzaq düşdüyü ölkəsinin
daxili problemlərinə lazımi vaxt ayırmadan, hətta çox sevdiyi qardaşı İbrahim
xanın qisasını almaq üçün Dağıstana hücum etmədən Türküstana yürüşün
başlanmasının əsas səbəbləri Rusiya imperiyasının Orta Asiyaya hücumlarının
qarşısını almaq idi. Nadir Buxara istiqamətində hücuma keçib İlbas xanın güclü
müqavimətinə rast gəldi, lakin İlbas xan da Nadir şahın qoşunlarına tab gətirməyib,
ona təslim oldu. İlbas xanı da Nadir şah əfv edib, onu Xarəzm hakimi saxlamaq
istədi, lakin İlbas xan onun elçilərini qətlə yetirdiyinə görə İlbas xanı və
onunla birgə 20 əyyanın öldürülməsini əmr etdi.
Nadir şah Hindistanı və Orta Asiyanı fəth
etdikdən sonra Məşhədə qayıtdı. Daxili idarəçilik və qoşunların nizamlanması ilə
məşğul oldu. Türküstanın fəthindən sonra qardaşı İbrahimin qisasını almaqdan
ötrü Dağıstana yürüş etməli idi. Həmçinin bu yürüş İbrahim xanın qisasının
alınmasından başqa Dağıstan ərazisini və rus qoşunlarının da Şimali Qafqaza
girməsinin qarşısını almaq idi. Rzaqulu Mirzə ilə İmamqulu Mirzəni Nadir şah
özü ilə Dağıstan yürüşünə apardı. Tutduğu ölkələrdə silahlı qarnizonlar
saxlayan Nadir 1741-ci ildə Dağıstan üzərinə yeriyir. Məsələ burasında idi ki,
Nadir Hindistanda ikən dağlılar tabeçilikdən çıxmışdılar. Üstəlik onların dəstələri
tez-tez Dərbənd və Şamaxı, Kaxetiya və Car-Balakən vilayətləri üzərinə hücuma
keçirdilər. 1738-ci ildə Manik kəndi yaxınlığındakı döyüşdə Nadir şahın qardaşı
İbrahim xanın qoşunları dağlıların birləşmiş orduları tərəfindən məğlubiyyətə
uğradılmış, İbrahim xan və Gəncə bəylərbəyi Uğurlu xan Qacar öldürülmüşdü.
Nadir şah özü də Dağıstanda inadlı
müqavimətlə qarşılaşır. Lakin hər halda 1743-cü ilin əvvəllərində bir neçə qələbə
qazanır. Görünür, Nadir Dağıstanda üzləşdiyi çətinliklərdən sonra özünü
sındırmamaq üçün üzərində öz adı həkk olunmuş pul da buraxdırır. Lakin hər
halda o, Dağıstandan geri çəkilməli olur.
Dağıstanda zəifləmiş nüfuzunu bərpa etmək
məqsədi ilə Nadir şah vaxt itirmədən Türkiyə ilə müharibəyə girir. Burada
döyüşlər ərəb İraqını ələ keçirmək üçün aparılır. Lakin bu dəfə də döyüşlər gah
bu, gah da o biri tərəfin üstünlüyü ilə keçir və qələbə qazanılmır. Bir səbəb də
bu idi ki, Nadir öz əleyhinə qalxmış üsyanları yatırmaqdan ötrü qoşununun bir
hissəsini İrana və onun ətrafındakı ölkələrə göndərmişdi. 1746-cı ildə Nadirin
Osmanlı İmperiyası ilə bağladığı sülh müqaviləsinə görə, köhnə sərhədlər
saxlanılırdı. Elə bu illərdə Nadir şah Bəhreyn, Oman və Maskat üzərinə yürüşlər
də keçirir. Ölkənin paytaxtını talan edilmiş İsfahandan Məşhədə köçürür və bu şəhərin
yaxınlığındakı dağın başında özünə Kelat adlı bir qala qurdurur. O, Xəzər dənizi
boyundakı bütün torpaqları zəbt etmək, Çini də tutmaqla nəhəng bir dövlət
yaratmaq arzusunda idi. Ancaq onun planları həyata keçmədi.
Onun apardığı mərkəzləşdirmə siyasəti
feodal əyanlarının maraqlarına toxunurdu. 1741-ci ildə Mazandaran meşələrindən
keçərkən, Nadirə sui-qəsd olur. Bundan sonra Dağıstandakı uğursuzluqlar və
1743–1747-ci illərin üsyanlar dalğası başlayır. Bütün bunlar Nadir şahı qəzəbləndirir
və o, kütləvi cəza tədbirlərinə başlayır.
Hicri-qəməri tarixi ilə 1160-cı il Cəmadül-Sani
ayının 11-i axşamı (bazar gecəsi, 1747-ci ilin iyun ayının 20-də) Xəbuşan
yaxınlığındakı Fəthabadda qurulan düşərgədə Məhəmməd bəy Qacar İrəvani, Musa bəy
Əmirli Əfşar, Qoca bəy Kəndirli Əfşar, Saleh xan Qırxlının, keşikçibaşı Məmmədqulu
xan Əfşarın və bir sıra digər keşikçilərin dəstəyi ilə gecəyarı Nadir şahın
çadırına daxil oldular. Nadir şah həmin gecə arvadlarından Məhəmməd Həsən xanın
qızı Sitarənin (Cukinin) çadırında yatmışdı. Qətlçilər Nadirin hansı çadırda
yatdığını öyrənib, gözətçini boğdular və Sitarənin çadırına daxil oldular və
Nadirin üzünü gördükdə qorxu onları elə bürüdü ki, onlar qapıdan içəri girməyə
cəsarət etmədilər. Amma Məmmədqulu xan və Saleh xan çadırı xəncərlə cırdılar və
bir neçə nəfər içəri daxil oldu. Nadir şah yerindən atılıb, Saleh xanı görən
kimi onu söydü. Qılıncı çəkib onu qovdu və onlardan ikisini qılıncı ilə vurdu.
Bu vaxt ayağı çadırın ipinə ilişib yıxıldı. Ayağa qalxana qədər Saleh xan onun
kürəyinə bir qılınc vurdu. Bu zaman Məhəmməd xan Qacar gəlib əzəməti göylər qədər
olan, qüdrəti aləmə sığmayan Nadir şahı qətlə yetirdi.
26. Kərim
xan Zəndin daxili və xarici siyasəti
Kərim
xan Zəndin Iranı idarə etməyə başladığı bir dövrdə ölkənin əsas rayonlarından
olan Xorasanda ata tərəfdən Nadir şahın, ana tərəfdən isə şah Təhmasibin nəvəsi
olan Şahrox hakimlik edirdi. Onun Səfəvi nəslindən olması ölkənin şahı elan
edilməsinə imkan versə də, gözlərinin kor olması buna mane olurdu. Ona görə də
bir çox feodal və əyanlar onun oğlunun yetkinlik yaşına çatmasını gözləyirdi ki,
onu Iranın Səfəvi şahı elan etsinlər. Qəndəharda Nadir şahın əvvəllər hərbi sərkərdəsi
olmuş Əhməd xan hakimlik edirdi. Kermandan Bəndər Abbasa qədər uzanmış Lur
vilayəti Kərim xanın rəqibi Zəkəriyyə xan tərəfindən idarə olunurdu. Sind,
Hörmüz, Gürcüstan, Bəlucistan da müstəqil hakimlər tərəfindən idarə olunurdu.
Hind okeanı sahillərindən Bəsrəyədək olan əraziləri, eləcə də Fars körfəzi
sahillərini ərəb feodalları idarə edirdi. Iranda Zəndlərin mərkəzi hakimiyyət
yaratmaq istiqamətində əldə etdikləri uğurlar Iranın daxili siyasi həyatında
mühüm hadisə idi. Belə ki, 15 illik fasiləsiz feodal müharibələrindən sonra
Iranda nisbi sabitlik dövrü başlanmışdı. Iranın çox böyük hissəsinə nəzarət edən
Kərim xan Zənd faktiki olaraq Iranın ali hakimi olsa da, o şah tituluna iddia
etmir və Səfəvilərin nominal xarakter daşıyan hakimiyyətini qəbul edirdi. Səfəvilərin
nümayəndəsi Şah III Ismayıl Kərim xan tərəfindən ev dustağı edilərək Farsda
saxlanılırdı. Kərim xanın mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq istiqamətində atmış
olduğu hərbi-siyasi addımlar nəticəsində bir sıra xanlıqların müstəqilliyinə
son qoyulmuşdu. Birləşdirilən ərazilər Kərim xan sarayına tabe olub, onun təyin
etmiş olduğu canişinlər vasitəsilə idarə olunurdu. Tabe edilmiş xanlıqlar Kərim
xandan vassal asılılığını qəbul etdiklərini təsdiqləmək məqsədilə öz vəliəhdlərini
onun sarayna girov kimi göndərmişdilər. Tam tənəzzülə uğramış kənd təsərrüfatının
və sənətkarlığın bərpa edilməsinə, həmçinin ticarətin inkişaf etdiriməsinə
çalışan Kərim xan Zənd inzibati və iqtisadi sahədə bir sıra islahatlar keçirdi.
Yerli hakimlərirn və vergi yığan canişinlərin fəaliyyəti üzərində nəzarət
qoymaq üçün tədbirlər gördü. Yeni müəyyən olunmuş qaydaya əsasən məbləğindən artıq vergi, töycü və sair əlavə vergilər almaq qəti qadağan
olunmuşdu. Bununla belə qeyd etməliyik ki, təsərrüfatın bərpa edilməsi və
abadlıq işlərinin aparılması əsasən Fars əyalətində, Isfahanda, qismən Qəzvində,
Yəzddə özünə yer almışdı. Lakin digər tərəfdən ölkənin başqa rayon-larında da
analoji addımlar atılırdı. Kərim xanın apardığı daxili siya-sət nəticəsində
Nadir şahın dövründə ölkədən qaçmaq məcburiy-yətində qalaraq digər ölkə və
regionlarda məskunlaşmış ailələrin bir hissəsi geri qayıtdı. Kərim xanın daxili
siyasətində köçəri və yarımköçəri tayfalara qarşı mübarizə aparmaq başlıca yerlərdən
biri olmuşdur. Belə ki, onların daim öz yerlərini dəyişməsi mərkəzləşdirilmiş
dövlətin qurulmasına və onun möhkəmləndirilməsinə mane olurdu. Belə ki, silahlı
dəstələrə malik olan həmin tayfa xanları mərkəz-ləşmiş hakimiyyətə tabe
olmaqdan boyun qaçırır və oturaq həyat tərzinə keçmiş rayonlara qarətçi yürüşlər
edirdilər. Ona görə də Kərim xan onlara qarşı mübarizə aparırıdı. Onun şiə
ruhanilərinə aylıq maaş təyin etməsi də həmin məqsəddən irəli gəlirdi.
Kərim xan Zəndin xarici siyasəti
Iranda zəndlərin hakimiyyətə gəlməsi
Ingiltərənin Hindistanı işğal etməsi ilə eyni vaxta təsadüf edirdi. Ona görə də,
Kərim xan Zənd Avropa dövlətləri sırasında ən çox Ingiltərə ilə münasibətləri məhdudlaşdırmağa
çalışırdı. Lakin Ingiltərənin Hindistanda və ümumiyyətlə Yaxın və Orta Şərqdə
möhkəmlənməsi Kərim xan Zəndi bu ölkəyə münasibətdə, xüsusilə onunla ticarət əlaqələrində
bir sıra güzəştlərə getməyə məcbur etdi. Bununla belə, Kərim xan Zəndin xarici
siyasətində başlıca obyekt Fars körfəzi rayonu idi. Bu regionda Iranın nüfuzunu
bərqərar etmək, hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə Kərim xan xeyli qüvvə və
vəsait sərf edirdi. Bu dövrdə, yəni XVIII yüzilliyin ortalarında Kəəb əmirliyi
istər Iran, istərsə də türk və ingilislər üçün təhlükə mənbəyi idi. Şətt əl-Ərəb
çayının girəcəyini mühasirəyə alan ingilis Ost-Hind kompaniyasına məxsus olan gəmiləri
ələ keçirən, tez-tez Bəsrə rayonuna qarətçi yürüşlər edən Kəəb əmirliyi, həm
ingilis, həm də türk orqanları üçün çətinlik və qayğı yaradırdı. Kəəb əmirliyinə
qarşı 1765-ci ildə Iran və ingilis-türk birgə ekspedisiyası zamanı Kərim xan əmirliyə
münasibətdə yeritdiyi siyasətini dəyişdi. Çətin vəziyyətə düşmüş əmir Şeyx
Salman öz nümayəndəsini Kərim xan Zəndin yanına göndərdi. Nümayəndə bildirdi
ki, əgər iranlılar Xuzistandakı iqamətgahlardan, yəni Dorak rayonundan çıxaraq
Kəəb əmirliyinə orada möhkəmlənməyə imkan versələr, onda əmirlik zəndlərin
hakimiyyətini tanıyacaq və hər il onlara bac verəcək. Kərim xan Şeyx Salmanın
bu təklifini qəbul etdi. Zənd qoşunları Dorakdan çıxarıldı. Buna cavab olaraq
şeyx Salmanın oğlu bahalı hədiyyələrlə Kərim xanın yanına gələrək öhdəsinə
götürdü ki, əmir hər il Kərim xana üç min tümən bac verəcəkdir. Bu sövdələşmədən
sonra Kərim xan Ost-Hind kompanyası ilə birlikdə Kəəb əmirliyini məğlub etmək
fikrindən daşındı. Lakin zənd qoşunları Dorakdan çıxarıldıqdan sonra ingilislər
türklərlə birlikdə Kəəbə qarşı hərbi əməliyyatlara başladılar. Yaranmış belə
bir vəziyyətdə Kərim xanın nümayəndəsi 1766-cı ilin oktyabrında Doraka gələrək,
ingilis və türklərdən tələb etdi ki, onlar dərhal Iran ərazisini tərk etsinlər.
Çünki əmirliyin başçısı zəndlərin ali hakimiyyətini qəbul etmişdi. Bundan sonra
türk ordusu Iraqa geri qayıtsa da, ingilislər əmirliyin ərazisini körfəz tərəfdən
mühasirədə saxlamaqda davam edirdilər. Onlar Şeyx Salmana qarşı hərbi əməliyyatlara
başlasalar da, onu Iran ərazisində təqib edə bilmirdilər. Bu səbəbdən də
ingilslər hələ 1762-ci ildən etibarən Kərim xanla daha sıx əlaqələr və münasibətlər
formalaşdırmağa çalışırdılar. Bu bir tərəfdən Iranın cənubunda Kərim xanın
nüfuzunun artması və mövqeyinin möhkəmlənməsi ilə, digər tərəfdən isə Xark
adasında hollandlara qarşı Bəndər-Riqin hakimi Mir Mohənnanın mübarizəsinin
qüvvətlənməsi ilə əlaqədar idi. Mir Mohənnanın Fars körfəzində mövqeyinin möhkəmlənməsi
həm ingilislərin, həm də zəndlərin maraqları ilə tərs mütənasib idi. Bununla
belə ingilislər Mir Mohənnaya qarşı birgə hərbi əməliyyatlara başlamaq haqqında
zəndlərin təklifi ilə razılaşsalar da, hərbi əməliyyatların keçirilməsinə tələsmirdilər.
Buna səbəb yaranmış vəziyyətdən ingilislərin maksimum yararlanmaq məqsədi idi.
Bu isə şirkətin ilk növbədə ticarət və kommersiya maraqlarının təmin edilməsindən
irəli gəlirdi. Ona görə də 1763-cü ilin iyulunda Ost-Hind şirkəti Fars körfəzində
ingilislərə fövqəladə və müstəsna hüquqlar verilməsinə dair Kərim xan Zəndlə
saziş imzalamağa nail oldu. Həmin sazişə əsasən ingilislər Buşirdə, həmçinin
Fars körfəzinin Iran sahillərində istədikləri yerdə öz faktoriyalarını yarada
bilərdilər. Şirkətin nümayəndələri gömrük vergilərindən də azad olunmuşdu. Şirkət
yun mallar gətirilməsi üçün inhisar hüququ almışdı. Eyni zamanda bütün
avropalıların Fars körfəzi sahillərinə yun mallar gətirmələri qadağan olunurdu.
1763-cü ildə ingilislər Buşirdə öz ticarət faktoriyalarını yarada bildilər. Beləliklə
Buşir Fars körfəzi rayonunda Ingiltərənin ən mühüm ticarət mərkəzinə çevrildi.
Kərim xanın ingilislərlə apardığı danışıqlarda, ingilslər zəndlərə qarşı duran
qüvvələri dəstəkləməyəcəklərini və zəndlərin cənubda möhkəmlənmələrinə yardım
edəcəklərini öhdələrinə götürsələr də, 1763-1765-cı illərdə baş vermiş hərbi əməliyyatlar
zamanı onları dəstəkləmədilər. Nəticədə Xark adasından hollandları qovan Mir
Mohənna Fars körfəzində daha da möhkəmlənmiş oldu ki, bu da Kərim xan Zəndin
xarici siyasətinə zidd idi. Qeyd edək ki, ingilislər Ost-Hind şirkətinin
simasında ikili siyasət yeridirdilər. Ingilislərin bu cür siyasət yeritmələrində
əsas məqsəd Iranın artmaqda olan gücünün qarşısını almaq idi. Buna səbəb həm də
Mir Mohənnanın ingilislərə daha çox güzəştə gedərək, onlara möhkəmləndiyi ərazilərdə
kifayət qədər hərəkət azadlığı verməsi idi. Ona görə də ingilislər Kərim xan Zənd
ilə müəyyən razılaşmalar imzalasalar da, həqiqətdə ona qarşı əks mövqedən çıxış
edirdilər. Belə bir vəziyyətdə 1769-cu ilin əvvəllərində Zəki xanın başçılığı
ilə Iran qoşunlarının Bəndər-Riqə hücum etməsindən istifadə edərək Mir Mohənnanın
qohumu Həsən Sultan ona qarşı üsyan qaldırdı. Nəticədə Mir Mohənnanın hakimiyyəti
devrildi. Mir Mohənnanın Xark adasından qaçmasından sonra buradakı yeni
hakimiyyət, yəni Həsən Sultan Kərim xan Zəndin vassalı olduğunu qəbul etdi. O,
Kərim xan Zənd tərəfindən Mozafatın və Xark adasının hakimi təyin edildi. Kərim
xanın bu uğuru Ost-Hind şirkəti ilə münasibətlərin kəskinləşməsinə səbəb oldu.
Kərim xan Zəndin onları sıxışdırdığını bəyan edən ingilislər 1769-cu ildə
Buşirdəki ticarət faktoriyasını ləğv etdilər. 1773-cü ilə kimi dondurulmuş vəziyyətdə
qalan münasibətlər həmin il paytaxtdan verilən əmrə əsasən şirkətin Fars körfəzindəki
gəmisinin tutulması ilə daha da kəskinləşdi. Yaranmış vəziyyətdə 1775-ci ildə Kərim
xanın Bəsrəyə hücumu zamanı ingilislər ərəblərə hərtərəfli yardım etdilər. Kərim
xanın bu yürüşü Iran zəvvarlarının və tacirlərinin Bağdad paşalığı tərəfindən
sıxışdırılması ilə əlaqədar idi. Həmin yürüş Kərim xana zəngin ticarət mərkəzi
kimi tanınan Bəsrənin tutulması nöqteyi-nəzərindən daha mühüm əhəmiyyət kəsb
edirdi. Bəsrəyə birinci hücum müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnsə də, 1776-cı
ilin aprel ayında şəhərin tutulması üçün cəlb edilən yeni qüvvələr hesabına Bəsrə
Zəndlər tərəfindən tutuldu. Lakin 1779-cu ildə Kərim xanın vəfatından az sonra
Bəsrə yenidən Osmanlı dövlətinin tabeçiliyinə qaytarıldı.
27. Qacarların hakimiyyətə gəlməsi
Qacar boyları, 18. əsrdə dəvəli qolu və
Qoyunlu (Qovanlı) qolu olmaqla iki qoldan ibarət olan boylar birliyi olub iki
qol arasında güc mübarizəsi yaşanmaqda idi. Bu mübarizəni qazanan Koyunlu
qolundan Məhəmməd Həsən xan, Əfşar Xanədanının kurcusu Nadir Şahın ölümündən
sonra Gilan,
Mazandaran və Curcan olmaqla Xəzər dənizi
sahilini alaraq Güney İranda Zənd xanədanını quran Kərim xan Zənd ilə mübarizə
etməyə başlamışdır. Kərim xan Zənd Qacarların daxili mübarizəsindən istifadə
etmək üçün Məhəmməd Həsən xanın oğlu Ağa Məhəmmədi Şirazdakı sarayında əsir
götürərək Develilere dəstək vermişdir. 1758-ci ildə Məhəmməd Həsən Xan Koyunlu
qolunun başına keçmiş və Zənd Xanədanı içində iştirak etmişdir. Ağa Məhəmməd, Kərim
xan Zəndin ölümündən sonra 1779- da Şirazda qaçmağı bacarmış və 1778-ci ildə
Çar Rusiyasını geri çevirərək Astarabadda dəvəli qolunu məğlub edərək Qacar
Konfederasiyasının birləşdirmişdir.
1796-cı ildə İranı birləşdirərək
Tehranın paytaxtı Kaçar sülaləsini qurdu. Ağa Məhəmməd bir tərəfdən Güney
İrandakı Zend Xanədanı ilə mübarizə edərək digər tərəfdən Şimali İranda
hakimiyyətini genişləməyə davam etmişdir. 1785-ci ildə Xəzər dənizinin sahilini
əldə etdi və mərkəzini Tehrana köçürdü. 1794-də Lütfəli Xanı əsir götürərək Zənd
xanədanını yıxmış və 1795-də Rusiyanın himayəsini istəyən Gürcüstanı fəth edərək
üstünlüyünü qəbul etdirmişdir. Tiflisi aldıqdan sonra Tehrana dönərək 1796da
Şah olaraq taxta
çıxıb Ağa Məhəmməd Şah olmuş və sonra Məşhədə
araram adla davam etməkdə olan Əfşar Xanədanını tamamilə yıxmışdır.
1796-cı ildə çar Rusiyası Gürcüstana
ekspedisiyanı hazırladı, lakinII Yekaterinanın ölümü ilə bu eksdedisiya ləğv
edildi. Rusiyanın cənuba enişindən narahat Ağa Məhəmməd Şah, Buxara səfərini ləğv
edərək Gürcüstana doğru hərəkət etmiş ancaq yolun ortasında 19 İyun 1797-cu ildə
sui-qəsdi nəticəsində öldürülmüşdür.
28.
Mirzə Tağı xanın İslahatları
Mirzə Məhəmməd Tağı xan Fərǝhani XIX əsr
xan va onun islahatları Iranda yaranmaqda olan yeni ictimai münasibətlərin
yetişdirdiyi nümayəndə idi və o ilk növbədə onun cəmiyyətdə özünəməxsus yer
tutmasına şərait yaratmış quruluşa minnətdar idi. Əslində Mirzə Məhəmməd xan
özü də bunu gizlətmirdi. Məhəmməd Tağının anadan olduğu il məlum deyildir. Belə
güman edilir ki, o, 1795- 1800-cü illər arasında və ya 1807, 1808-ci ilǝrdə
anadan olmuşdur. Onun uşaqlıq və gənclik illəri kifayət qədər inkişaf etmiş və
cəmiyyətin sayılan və seçilən təbəqəsi arasında keçmişdir ki, bu da onun
sonrakı həyat tərzinə əsaslı təsir göstərmişdir. Belə ki, o, həmin dövrün hakim
sinfinin ziyalı və nisbətən müstəqil fikirli nümayəndələri varis Abbas Mirzənin
böyük qaimməqam Əbül Qasim Fərahaninin və onu əhatə edən adamlar arasında
yaşamış və tərbiyə almışdır. Öz şəxsi keyfiyyəti və qabiliyyəti hesabına məmur
olan Məhəmməd Tağı qaimməqam Mirzə Əbül Qasimin şəxsi katibi (mirzəsi), onun
Tehrana köçməsindən sonra isə varisin divanda məmuru olmuşdu. Mirzə Tağı Azərbaycan
idarəçiliyində məmurlar pilləsində adi
mirzədən Azərbaycanın ordu komandanının müavini vəzifəsinədək yüksəl-
mişdi. 1831-ci ildə isə o, xan titulu və «<sartip»>-hərbi rəis vəzifəsi
almışdı. Abbas Mirzə, Fətəli şah və Əbül Qasim Fərahaninin vəfatı onun yüksəlməsinin
qarşısını müvəqqəti alsa da, 1839-cu ildə rus nümayəndəsi Dyuqamel onun adını
İranın ali məmurları sırasında çəkmişdi. 1843-cü ildə isə Zəncaninin vəfatından
sonra Məhəmməd Tağı Azərbaycandakı Iran ordusuna əmir-nizam vəzifəsinə təyin
edilmişdi. Qeyd edək ki, Məhəmməd Tağının ailə əlaqələri də, onun zəruri müdafiəsini
təmin edirdi. Belə ki, o, şahın bacılarından biri ilə evli idi. Nəsrəddin şah
ordunun təkmilləşməsini, əyalətlərin inzibati idarəçiliyinin
yaxşılaşdırılmasını, avropalılardan diplomatik metod-ların öyrənilməsini, eləcə
də həmin metodlar əsasında Osmanlı dövləti ilə Ərzurum sazişinin bağlanmasını və
Iran-Osmanlı dövləti sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsində dövlətin maraqlarının
müdafiə edilməsini Məhəmmməd Tağı xana tapşırmışdı. Osmanlı imperiyası ilə sərhədlərin müəyyən
edilməsindən irəli gələn məsələlərlə o, dörd-beş il ərzində intensiv olaraq məşğul
olduğuna görə, Ərzurum müqaviləsini də o imzalamışdır. Sərhəd məsələsi üzrə
komissiyada işləyən avropalılarla daimi ünsiyyət, uzun müddət tənzimat
proqramını həyata keçirən Osmanlı imperiyasında olmaq, eləcə də Rusiyaya səfər
Məhəmməd Tağının dünyagörüşünə müsbət mənada əsaslı şəkildə təsir etmişdi.
Bütün bu keyfiyyətlərini nəzərə alaraq Nəsrəddin şah 1848-ci ildə Məhəmməd
Tağıya əmir-e-kəbir (böyük əmir), atabəy-e-əzəm (böyük atabǝy) titullarını verməklə
onu sədr əzəm təyin etdi. Sarayın feodal aristokrat qruplaşmasının Məhəmməd
Tağıya düşmən münasibətdə olmasına baxmayaraq, sədr əzəm şahın müdafiəsindən,
etimad və etibarından məharətlə istifadə etməklə şahənənin tərəfdarlarının təsirini
azaltmağa çalışaraq, sarayda kifayət qədər sərt siyasət yeridirdi. O, despot
şahı ittiham edən ilk iranlılardan idi.Həmin dövr Iranda hamıya məlum idi ki,
Tağı xan Avropa dövlətlərinin Irana hər hansı siyasi və iqtisadi təyziqinin fəal
əleyhdarıdır. Buna görə də İranın müstəqilliyini təmin edən tədbirlər, müxtəlif
təbəqələr tərəfindən müdafiə olunurdu. Ordunun yenidən təşkili, öz qüvvələri
hesabına seperatizmlə mübarizə, xarici ticarətin deyil, yerli ticarətin
inkişafını təmin etmək səyləri, fabrik və digər müəssisələrin əsasının
qoyulması və digər tədbirlər rəğbətlə qarşılandı.Üç il ərzində (1848-1851) əmir-kəbir
dövlətin idarəetmə sistemini möhkəmləndirən və genişləndirən, şahın mövqeyini
gücləndirən, mülki idarələrdə özbaşınalığı və ruhanilərin dövlət işlərinə
qarışmasını məhdudlaşdıran, ölkə iqtisadiyyatını inkişaf etdirən və yüksəldən,
ordunun hərbi qüdrətini artıran, Iranın beynəl-xalq nüfuzunu yüksəldən,
iranlıların mədəni inkişafına şərait yaradan islahatların həyata keçirilməsi ilə
məşğul oldu. Nəticədə ilk dəfə olaraq bir neçə yüzillik ərzində mövcudluğuna və
hüquqlarının toxunul-mazlığına alışan feodalların və şiyə ruhanilərinin
hüquqları belə ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldı.Iranda siyasi hakimiyyətin işlərinə
qarışmağa can atan ruhanilǝrǝ qarşı yeridilən siyasəti əmir-kəbir Osmanlı hökumətindən
əxz etmişdi. Şiyə ruhaniləri ilə toqquşmanın ən böyüyü isə Təbrizdə baş verdi.
Şeyxül-islam Süleyman xan Əfşar Təbrizi dövlət vergilərindən azad va yalnız
onun tərəfindən idarə oluna bilən «on ikinci imam Mehdi»nin şəhəri elan etdi.
Bunu isə o, burada şəhərin müqəddəsliyini göstərən «möcüzə»> baş verməsi ilə
izah edirdi. Belə ki, Sahib əl-Əmr məscidinin yaxınlığında, öküz qəssabın əlindən
çıxaraq, onu öldürmüş və məscidin ətrafına dolanmışdı. Bununla da məscid va
öküz müqaddas elan edilmişdi. 1850-ci ilin may ayında əmir-kəbir «<müqəddəs
yerin işıqlandırılması» üçün çilçıraq göndərən ingilis konsulu Stivensona
etiraz edərək, sərbaz dəstələrinə məsciddə yığışanları qovmağı, şeyxül-islamı və
onun oğlunu həbs edib Tehrana göndərməyi əmr etdi. Bundan sonra, Təbriz
qiyamının səbəbkarlan Tehranda bostdo otururlar ki, bu da əmir-kǝbirə bəstə
qarşı kompaniyaya başlamaq imkanı vermiş oldu. Tehranlı imam-cümə Mirzə Əbül
Qasimin bəstdə oturanlan müdafiə etməsi isə əmir-kəbirə daha kəskin mövqedən
çıxış etmək üçün əsas verdi. O, Mirzə Əbül Qasimi vəzifəsindən kənarlaşdırmaqla
qorxudaraq, onu xaricilərlə əlaqədə olmaqda, ingilis və rus səfirlərindən hədiyyə
almaqda, hökumət tərəfindən həyata keçirilən islahatlara qarşı çıxmaqda, amir-kəbirə
qarşı 6 minlik kütlənin çıxışını təşkil etməkdə günahlandırdı. Şah tərəfindən
müdafiə olunmayan imam-cümə təslim olmağa və qiyamın səbəbkarlarını hökumətə
verməyə məcbur oldu. Lakin onun vəzifəsindən çıxarılmasına ingilis konsulu mane
oldu. Imam- cüməni öz vəzifəsində qalmağa yardım edən ingilis konsulu Mirzə Əbül
Qasimin vasitəsilə əmir-kəbirə qarşı daha incə siyasət yeritməyə başladı.Qeyd
edək ki, qədim adət olan bast, dövlat tarafindan taqib olunan cinayətkarlara
müqəddəs yerlərdə, o cümlədən məscidlərdə sığınacaq verilməsi ilə xarakterizə
edilir. Əmir Kəbirin təzyiqi altında Tehran imam- cüməsi bəsti ləğv etmək məqsədilə
ali ruhaniləri paytaxta çağırmağa razılıq verdi. Yalnız Tehranın imam-cüməsi əmir-kabirə
tabe olmadı. O, Tehrana getməkdən imtina etdi. Şeyxül-islamın Tehrana zorla
aparıldığını bəhanə edərək, o, təbrizlilərlə şeyxül-islamın evini mühafizə
etdiyini bildirdi. Bununla belə əmir bəst yerlərini məhdudlaşdıra bildi. Belə
ki, 1850-ci ildən bəst yerləri Məşhəddə Imam Rza məscidi, Tehranda şah Əbdül
Əzim məscidində və sədr-azəmin saraylarındakı tövlələr müəyyən edildi. Bununla
yanaşı əmir kəbir Təbriz imam-cüməsini dəyişməyə də müvəffəq oldu. Ruhanilərin
narazılığını görən əmir-kəbir şahın dövründə mənimsənilmiş torpaqlar üzərində
onların hüquqlarının olub-olmamasını yoxlatdırdı və nəticədə mülklərin müəyyən
hissəsi xəzinəyə qaytarıldı. Eyni zamanda mülki məmurlarla birlikdə ruhani-lərin
də maaşları azaldıldı.Əmir-kəbir belə hesab edirdi ki, islam və onun şio
toriqoti Iranı islahat yolu ilə dəyişdirməyə mane olmur. Lakin babilərin yeni
din əsasında cəmiyyəti dəyişdirmək təklifi qəbuledilməzdir. Əmir-kəbirin
fikrincə dinin asaslarına toxunmadan da, Iranı yeniləşdirmək olar və bu tamamilə
mümkün olan bir işdir.Məhəmməd Tağı baş komandan kimi ordunu yenidən qurdu.
Ordu ona təkcə dövlətin sərhədlərini qorumaq üçün deyil, həm də ölkənin
daxilində sabitliyin qorunması üçün də lazım idi. Babilər üsyanını yauırdıqdan
sonra hökumət bir neçə il davam edən Allahyar xan Asǝ ǝd- Dövlənin oğlu Həsən
xan Saların üsyanını yatırmaq üçün Xorasana hərbi yürüş təşkil etdi. 1848-ci
ildə Şahibanu Allahyar xanın Bağdaddan qayıtması haqqında fərman verdi.
(Şahibanu Şahanǝ regent idi) Belə bir vəziyyət Saların özbaşnalığını daha da
artırmış oldu. Əmir-kəbir Saların qiyamını yatırtmaq üçün danışıq-lara cəhd
göstərdisə də, Salar buna etiraz etdi. Belə olduğu təqdirdə, əmir-kəbir
Xorasana 7 minlik ordu və 18 topu olan yeni harbi rais Sultan Murad Mirzoni
göndərdi. Şah ordusu Səbzəvarı tuta bilmədi. Həmin dövr Səbzəvar Saların oğlu
Əmir Aslan xanın bşçılığı altında müdafiə olunurdu. Yaranmış vəziyyətdə ingilis
polkovniki Farant Mirzə Tağı xana danışıqlar aparmaq üçün Salara öz vasitəçiliyini
təklif etdi. Omnir-kəbir xaricilərin Iranın daxili işlərinə qarışmasına qəti şəkildə
etiraz edərək, «özümüz öhdəsindən gələrik» cavabını verdi. Bununla belə amir-kəbir
xaricilərin yaranmış vaziyyatdan istifadə edə biləcəyini də nəzərdən
qaçırmırdı. Ona görə də o, Xorasana nümayəndə göndərərək üsyançılara yardım etməyənlərə
dövlət mükafatı veriləcəyini bildirdi. Lakin həmin dovr Sistan və Bəlucistanda yaranmış
vəziyyətlə əlaqədar olaraq əmir kəbir Sultan Murad Mirzəyə kömək göndərdi. Qeyd
edək ki, hamin dövr yoni 1849-cu ildə Sistan vo Bəlucistanda şaha qarşı
çıxışlar hazırlanırdı. Əmir-kəbirin taktiki addımı öz bəhrəsini verdi. Belə ki,
kiçik şəhər və qalalar şahın tərəfinə keçdi. Nəticədə Sultan Murad Mirzə Səbzəvarı
tutdu və qubernator Həmzə Mirzənin dəstələri ilə birləşdi. Həmzə Mirzə özü
Saların üsyanmı yatıra bilmirdi. Nəhayət əmir-kəbirin üsyanın yatırılması
istiqamətində qurduğu planauyğun şəkildə hərəkət edərək, Həmzə Mirzə və Sultan
Murad Mirzənin qüvvələri birgə fəaliyyət göstərərək, Saların qüvvələrinə bir
neçə zərbə endirə bildilər. Salar Məşhəddə gizlənmək məcburiyyətində qaldı.
Yalnız 1850-ci ilin yazında şah qoşunları şəhərə girə bildilər. Martın əvvəllərindən
Məşhədin alınması münasibətilə Tehranda 101 top gülləsi atıldı. Həmin ilin
aprelində isə Salar və onun yaxın adamları edam edildi.Əmir-kəbirin inzibati
islahatları nəticəsində məmur aparatı xeyli ixtisar edildi. Bütün idarə müəssisələrində
müavin-vəzir vəzifəsi müəyyən aparmaq edildi. Bu vəzifəni daşıyanlar yeni tipli
təhsil almış məmurlar olmalı idi. Məmurların əmək haqqı da ixtisar edilməklə
yanaşı bir neçə vəzifə da qadağan edilmişdi. Bu tədbirlər də əmir kəbirə qarşı
böyük bir narazılar ordusunun formalaşmasına təkan vermiş oldu. Xüsusilə
Qacarlar evinin, Qacarlar ailəsinin üzvləri ciddi narazılıqlarını bildirdilər.
Onların təqaüdləri xeyli dərəcədə azaldılmışdı. Onlara təqaüd yalnız şah
mülkündən gələn gəlir hesabına ödənilirdi..Dövlət və xüsusi torpaqların
yoxlanılması yeni kadastr - vergi obyektlərinin siyahısı - tərtib etməyə imkan
vermişdi. Kadastr torpaq vergisinin miqdarı və mal-qara üzərində vergini müəyyənləşdirməyə
imkan verirdi. Əmir-kəbir hesab edirdi ki, şəriətə görə verginin miqdarı dəyişməz
qalmalıdır. Əgər vergi tam xəzinənin xeyrinə toplanarsa, dövlət tələb olunan
bütün xərcləri ödəyə bilər. Ona görə də əmir-kəbir verginin toplanmasına nəzarət
edən xüsusi məmur vəzifəsi də təsis etmişdi. Bu tədbirlər də öz bəhrəsini vermiş
oldu. Belə ki, 1850-ci ildə dövlət vergisi 7 milyon tümən artınış oldu.Əmir-kəbir
təhsilə Iranın ictimai, siyasi və mədəni inkişafı üçün əsas amillərdən biri
kimi baxırdı. O hesab edirdi ki, ölkədə fanatik dini baxışlar daşıyan savadsız əhali
ilə, orta əsr sxolastik elmin hökmranlığı ilə formalaşmış etalon təhsilli
adamların əhatəsində mütərəqqi addımlar ataraq ölkəni inkişaf etdimək
qeyri-mümkündür. Bunun üçün ilk növbədə müasir ali təhsil görmüş ziyalılara
böyük ehtiyac duyulur. Qeyd edək ki, əmir-kəbir müasir təhsili dini sahəyə də
şamil edir və dinin əsaslarına elmi nöqteyi- nəzərdən yanaşmanı tələb edirdi.
Bu sahədə ciddi səylər göstərməsinə baxmayaraq, əmir-kəbir yalnız bir elmi mərkəz
açdıra bildi. «Dər əl-Fon>> adlanan həmin elmi mərkəzdə hərbi iş, tibb,
musiqi və digər elmi sahələr öyrənilirdi. Bu mərkəzdə dərs demək üçün müəllimlər
əsasən Avropadan dəvət edilmişdilər. Bunun üçün dövlət büdcəsindən 7700 min tümən
ayrılmışdı. Onun təşəbbüsü ilə Iranda ilk rəsmi qəzet də nəşr edilməyə
başlanmışdı ki, bu da ona ilk növbədə dövlət siyasətinin təbliği üçün lazım
idi. Əmir-kəbir, eyni zamanda, tipoqrafiya və dövlət xəstəxanası da təşkil
etmişdi. O, onlarla gənc müasir texnikanı öyrənmək üçün Avropa ölkələrinə, o
cümlədən Rusiyaya, istehsalın texnologiyasını və gümüşün emalını öyrənmək üçün
isə Osmanlı dövlətinə göndərmişdi. Məhəmməd Tağı xan həmçinin Iranda tərcüməçilik
işini də yenidən qurmağa nail olmuşdu. Əmir-kəbirin islahatları təkcə özlərinin
siyasi hüquqlarından və iqtisadi maraqlarından məhrum olmuş feodal və ruhanilər
tərəfindən etiraza səbəb olmadı. Əmir-kəbirin islahatları əhalinin müxtəlif təbəqələrində
də anlaşılmazlığa səbəb olmuşdu. Hətta nisbətən radikal fikirli şəxslər də
Babilər hərəkatını amansızcasına yatırdığına görə əmir-kəbirə ehtiyatla
yanaşırdılar. Əmir-kəbirin islahatları dövrün və zamanın tələblərindən irəli gəlsə
də, cəmiyyət bunlara hələ hazır deyildi və həmin cəmiyyətin bu mütərəqqi
islahatları qəbul etməsi üçün ilk növbədə yuxarılarda yeniləşməni həyata keçirmək
lazım idi. Dövlətin gücləndirilməsi məqsədilə atılan addımların bir sıra döviət
adamları tərəfindən etirazla qarşılanması şəraitində analoji islahatların
Iranda həyata keçirilməsi əslində qeyri- mümkün idi. Əmir-kəbir Osmanlı dövlətində
aparılan islahatları Iranda da tətbiq etmək istədisə də, buna nail ola bilmədi.
Çünki Osmanlı dövlətindən fərqli olaraq Iran Avropa dövlətləri ilə birbaşa
qarşılıqlı təmasda deyildi. Onun əhalisi Avropanın inkişaf etmiş cəmiyyətinin
uğurlarından xəbərsiz idi. Həmin islahatların uğurla həyata keçirilməsi və müvəffəqiyyətlə
başa çatdırılması üçün əmir-kəbir nə yuxarılarda, nə də aşağılarda kifayət qədər
sosial bazaya malik deyildi. O yalnız şahın onu dəstəkləməsinə arxayın olsa da,
əslində bu istinadgah özünü doğrultmadı. Nəticədə əmir-kəbirin birləşmiş düşmənləri
sədr-əzəmin istefasına, Kaşana sürgün edilməsinə və öldürülməsinə nail ola
bildilər. Əli Əsgər Mühacir onun ölümü ilə əlaqədar göstərir ki, «Bizim sarayın
xidmətçisi mələk kimi fədakar qorucu - keşikçi - Hacı Əli xan xüsusi nümayəndəmiz
fərraş-başıya tapşırılmışdı ki, Kaşan yaxınlığında Fitə getsin və Mirzə Tağı
xan Fərahanini sakitləşdirsin. Bu Əmrin yerinə yetirilməsi onu dostları yanında
yüksəldər və ona şahın himayədarlığını təmin edər». Fərraş-başı Kaşana gəldi və
1852-ci ilin yanvarında şahın əmrini yerinə yetirərək və onun öz istəyinə uyğun
olaraq, əmir-kəbirin venasını kəsdilər.
29.
Babilər hərəkatı
XIX yüzilliyin ortalarında Iranın daxili
ictimai-siyasi həyatında babilərin antifeodal hərəkatı mühüm yer tutur. Sözügedən
dövr üçün Iranda mövcud rejimə qarşı ideya-siyasi cəhətdən formalaşmış kifayət
qədər bitkin ideologiya yalnız babilərin malik olduğu ideologiya idi. Babilərin
siyasi müxalifət kimi çıxış etmələrini,
ölkədəki ağır sosial-iqtisadi vəziyyət əsaslandırırdı. Onlar hakim şiə
ideologiyasının XVI yüzillikdə olduğu kimi xalq kütlələrinin müdafiəçisi
mövqeyindən çıxış etməməsini xüsusi olaraq vurğulayırdılar. Babilər hərəkatının
səbəblərindən biri də XIX yüzilliyin ortalarında Irandakı hərbi-siyasi
separatizmin mövcudluğu idi ki, bu da mərkəzləşdirilmiş dövlətin zəiflədilməsində
əsas faktorlardan biri olmaqla, burada istər hərbi, istərsə də siyasi
qruplaşmaların qüvvələr nisbətinin müəyyən olunmasında aparıcı rol oynayırdı.
Digər tərəfdən Babilər hərəkatı həm də mövcud rejimin də ölkədə hansı məsələlərin
həllinin ön plana çəkilməsinin vacibliyinə qərar verməsi üçün əsas yaradırdı.
Babilər hərəkatı və hökumətin ölkədə müəyyən dərəcədə islahatların keçirilməsinə
dair qərara gəlməsi, Iranda mövcud olan sosial-iqtisadi və siyasi böhranın nəticəsi
olmaqla, əhalinin butun təbəqələrini, eləcə dəiqtisadi və siyasi həyatın bütün
sahələrini əhatə etmiş və bu ölkənin hərbi qüdrətində və beynəlxalq vəziyyətində
də öz əksini tapmışdı. Ona görə də həmin dövr Iran tarixində dönüş nöqtəsi
olaraq qəbul edilirdi. Babilər hərəkatının Iran tarixində əhəmiyyəti ondan ibarət
idi ki, bu hərəkat ilk növbədə ölkənin kapitalizm yolu ilə inkişaf etməsi üçün
qəti qərarın verilməsinə səbəb oldu və əslində bu dönüş nöqtəsinin baş verməsində
həlledici rol oynadı. Ölkənin aparıcı qüvvələri yeni sosial-siyasi qayda-qanun
yaradılması istiqamətində ayağa qalxdı ki, bu da Iranda kapitalizmin inkişafına
və möhkəm-lənməsinə əlverişli imkan yaratmış oldu. Babilər hərəkatı Iranda
kapitalizmin inkişafına əlverişli şərait yaratsa da, bu çox çətinliklə təkamül
edirdi. Bu Mirzə Tağı xanın ölkədə formalaşmaqda olan yeni quruluşun hüquqi
bazasının yaradılması istiqamətində atdığı addımlarda da özünü göstərirdi.
Əhalinin həddən artıq dindar olması min illər Iranda mövcud olan şərq
despotizmi, qədim adət-ənənələrə bağlılıq özünü o qədər açıq şəkildə göstərirdi
ki, Iranda kapitalizmin intensiv inkişafı bir neçə on illik geri düşdü. Lakin
Babilər hərəktının ölkəni mənəvi cəhətdən silkələməsinin əhəmiyyəti çox böyük
idi.
XIX yüzilliyin 40-cı illərində Iranda
antifeodal hərəkat başlandı. 1844-cü il mayın 12-də Seyid Əli Məhəmməd özünü
bab elan etdi. Babın davamçıları babi, onların hərəkatı isə Babilər hərəkatı
adlanır. Hərəkat 1848-1852-ci illəri əhatə
edir. Babın əsərlərinin dili anlaşıqlı deyildi. Müəyyən qrup tərəfindən rəğbətlə
qarşılanan babilərin əsərləri, onların məhdud olan davamçılarından başqa heç
kim tərəfindən əsaslı şəkildə tam oxunmamış və tədqiq edilməmişdir. Onların
başa düşdüyü, yalnız Mehdinin zühuru haqqında qaranlıq təsəvvürlər, ədalətin
hökm sürəcəyi, ümumi bərabərlik, yaxın dost və qohumqardaşa məhəbbət və sair məsələlərə
dair tam olmayan təsəvvür şəklində başa düşmüşlər. Üsyanın yatırılmasından
20-30 il sonra bu hərəkat haqqında yığılan materiallar əsasında yazılan əsərlər
isə bu hərəkatın əsl mahiyyətinin açılmasına kömək etməmişdir. Babiliyin
sonrakı tədqiqatçıları Edvard Braun, A.Q.Tumanskiy, V.R.Rozen, Nikola,
M.S.Ivanov və başqaları öz əsərlərində bu təlimin əsasının yalnız qısa ifadəsi
və babi təliminin ayrı-ayrı məqamlarını izah etməklə kifayətlənirlər.
Babilər sufi-dərviş terminologiyalarından
geniş şəkildə istifadə etmişlər. Babilərin ilk 18 rəhbəri hürufil-hay adlanmış
və babi dairələrində çox tanınmış şəxslər kimi qəbul olunmuşlar. Bab özünü
«vav» hərfi adlandırırdı və qeyd edirdi ki, ona altı peyğəməbər vəhy vermişdir,
bunları da o Adəm, Nuh, Ibrahim, Musa, Isa, Məhəmməd olaraq göstərirdi. Seyid
Əli Məhəmməd şeyxilərin başçısı Şeyx Kazım Rəştinin şagirdi olmuş, onun mühazirələrinə
qulaq asmış və yeni təlimin formalaşmasında bu mühüm rol oynamışdı. Şeyx Kazım
Rəşti 1843-cü ildə vəfat etdikdən sonra mürşidi şeyxlər seyid Məhəmməd Əlini
özlərinə başçı seçdilər. Əli Məhəmməd özünü və ardıcıllarını «ulduzlar»
adlandıraraq, tezlikləgünəşin doğacağını bildirirdi. 1844-cü il may ayının 28-də
25 yaşlı Seyid Əli Məhəmməd imam Mehdinin zühur edəcəyini bildirir və bunu həyatın
dözülməzliyi, hakimiyyətin xalqı istismarının sonsuz hədd alması, məhsulsuzluq,
epidemik xəstəliklərin baş verməsi ilə izah etməyə çalışırdı. Bunlara əsaslanaraq,
əvvəlcə o, özünü imam Mehdinin fikirlərinin xalqa çatdırılmasında vasitəçi-bab
elan edir. Seyid Əli Məhəmmədin təbliğində şeyxilərin təriqətindən fərqlənən cəhətlər
də var idi ki, bunlar da onun bir sıra tərəfdarlarının ondan uzaqlaşmasına səbəb
oldu. «Bəyan» əsərini Maku qalasında həbsdə olarkənyazan Seyid Əli Məhəmməd bu əsərində
babiliyin əsaslarını şərh edir və onu Qurani-Kərimlə eyniləşdirməyə çalışırdı.
Bab vəəz edirdi ki, artıq bəşəriyyətin inkişafında islam dövrü başa çatmışdır.
Indi isə Bab dövrü başlayır. Bab yeni
yaradılacaq cəmiyyətdə insanlar arasında, o cümlədən qadınlar arasında bərabərlik,
şəxsiyyətin toxunulmazlığını elan edirdi. Babın fikrincə onun cəmiyyətətəqdim
etdiyi bu təlimi qəbul etməyənlər ölkədən qovulmalı, qovulanların əmlakı isə ədalətli
şəkildəbabilər arasında bölünməli idi. Bab savada, elmə, təhsilə böyük əhəmiyyət
verir, fəlsəfənin, hüququn, xarici dillərin öyrənilməsinin, məntiqlə danşmağı
bacarmağın mühüm məsələ olduğunu söyləyirdi. Babın ardıcılları arasında
qadınlar da var idi. Həmn qadınlardan biri Qəzvin müctəhidi Hacı Məhəmməd
Salehin qızı öz zəkası, savadı, şairlik və natiqlik istedadı ilə xüsusi şöhrət
qazanmışdı. Əsl adı Zərrintac olan bu azərbaycanlı qadının ardıcılları onu
«Qürrətül-eyn»-«Gözün-nuru» adlandırırdılar. Bununla belə Babi hərəkatında
iştirak etmiş digər qadınları da göstərmək olar ki, bunların da arasında MirzəYəhyanın
bacısı Bozorq xanım, Molla Hüseyn Boşruyenin şairə bacısı xüsusilə seçilmişlər.
Quranın birinci cümləsi olan «Bismillahir-rəhmanir-rəhim – Rəhman və rəhm edən
Allahın adı ilə» sözündə ərəb əlifbası ilə 19 hərf vardır. Vahid sozü də say mənasına
görə 19-u bildirir. Bu rəqəmdən Bab da istifadə etmişdir. Belə ki, Babla
birlikdə babilər içərisində daha 19 yaxşı təbliğatçı var idi. Şərəfli vahid
adını Yəhya Dərabi almışdı ki, o da Məhəmməd şah tərəfindən Şiraza göndərilmişdi
və 19 bab rəhbərlərindən birinə çevrilmişdi. Bab Bəyanı 19 hissəyə, hər hissəni
19 başlığa bölmüşdü. Qeyd edək ki, bu 19 hissədən, yalnız 11-ni Bab yaza
bilmişdi.
Babilərin nüfuzunun xalq arasında sürətlə
artması hakimiyyət dairələrini narahat etməyə bilməzdi. 1844-cü ildə Məkkədən həcc
ziyarətindən qayıtdıqdan sonra Bəndər-Buşirdə Şiraz üləmalarının təkidi və
fitvası ilə, eləcə də Şiraz hakimi Hüseyn xan Nazim əd-Dövlənin əmri ilə Bab həbs
edildi. Bununla belə o, qaçmağa müvəffəq oldu. Bundan sonra babilərin ilk güclü
və mütəşəkkil çıxışı Mazandaranda təşkil olundu. Əvvəlki çıxış isə Tehranda baş
vermişdi. Bərfruş şəhərində öz tərəfdarlarını silahlandıran Seyid Əli Məhəmməd
şahın ölümü ilə əlaqədar hakim dairələri bürümüş çəkişmə və çaşqınlıqdan
istifadə edərək, 1848-ci ilin sentyabr ayında şəhərdə yerli xanın qoşunları ilə
üz-üzə gələn Babilər üsyan qaldırdılar məğlub olmalarına baxmayaraq, həmin şəhərin
20 km-dəyerləşən Şeyx Təbərsi məqbərəsi yaxınlığında qala tikərək öz təbliğatlarını
daha da gücləndirdilər. Bununla belə yerli xanlar babiləri qəti olaraq məğlub
edə bilməmişdi. Babilər 8 ay müddətində güclü müqavimət göstərmiş, yalnız
1849-cu ilin may ayında ərzaq və digər ehtiyatların tükənməsindən sonra şah
qoşunları onların müqavimətini qırmış və üsyançıları məğlub etmişdilər. Lakin
Bab Cənubi Azərbaycanda yerləşən Çehrik qalasında həbsdə saxlanmasına
baxmayaraq, babilik təlimi yayılmaqda davam edirdi. Çehrik qalası Osmanlı dövləti
və Hindistandan gələnlərin ziyarətgahına çevrilmişdi. 1850-ci ilin fevralında
babilərin şahı, Əmir Nizamı və bir sıra ali ruhaniləri öldürərək, hakimiyyəti ələ
almaq məqsədi ilə qurmuş olduğu gizli təşkilatın 40 nəfər üzvü həbs edildi və
onlardan 7-si edam edildi. Üsyanın mərkəzləri Yəzd, Neyriz, Zəncan şəhərləridir.
Babi üsyanlarının ən güclüsü Cənubi Azərbaycan şəhəri Zəncanda baş vermişdir.
1850-ci ilin may ayında baş vermiş həmin üsyanın rəhbərləri Molla Məhəmməd Əli
Zəncani, dəmirçi Kazım və çörəkçi Hacı Abdulla olmuşlar. Sayı 15 min nəfərə
çatmış üsyançılar şəhərdəki bütün məhbusları azad etmiş, qalanı tutmuş,
barrikadalar quraraq Zəncanın bütün şərq hissəsini öz əllərinə almışdılar.
Üsyanın yatırılmasını asanlaşdırmaq məqsədilə baş nazir Mirzə Tağı xan şahdan
Babın qətlə yetirilməsi xahişini edir. Iyulun əvvəllərində Təbrizə gətirilmiş
Babın güllələnməsi belə üsyançıları ruhdan salmadı. Həmin il dekabrın sonuna
kimi zəncanlılar müqaviməti davam etdirdilər.
1851-ci ildə babilər yenidən üsyan
qaldırmaq istəmişlərsə də bu cəhd baş tutmamışdır. 1852-ci ildə də babilərin Bərfruş,
Zəncan və Azərbaycanda üsyan təşkil etmək cəhdləri uğursuzluqla nəticələnmişdir.
1852-ci ilin avqustunda babilərin paytaxtda təşkil etdiyi sui-qəsd nəticəsində
Nəsrəddin şah yaralandı. Şahın əmrinə əsasən bütün saray adamları ələ keçmiş
babilərin qətlində şəxsən iştirak etməli idilər. Hakim dairələrin nümayəndələri
babiləri ağır işgəncələrləöldürürdülər. Quran və şəriətə qarşı babilərin ideologiyası
əhalinin əksəriyyətində bu hərəkata heç də rəğbət doğurmurdu. Təsadüfi deyil
ki, Tehran, Təbriz, Isfahan, Məşhəd kimi iri şəhərlərdə babilər müvəffəqiyyət
qazana bilmədilər. Iranda islam dininin dərin və geniş kök salması, əhalinin əksəriyyətinin
kafir adlandırdığı babilərə qarşı hakim siniflərin, xüsusən orta və iri ruhanilərin
mübarizəsinə müvafiq şərait yaradırdı. Ölkədə feodal hakim dairələrin, ali
ruhanilərin mövqeyi hələ çox güclü olduğundan ayrı-ayrı silahlı çıxışlar Iranda
mövcud quruluşa öldürücü zərbə vura bilməzdi.
30.
Rusiya-İran müharibələri. Türkmənçay müqaviləsi
Zaqafqaziya xanlıqları Azərbaycan
istisna olmaqla İran iqtisadiyyatı və mədəniyyəti ilə üzvi surətdə bağlı
deyildi, dil və din cəhətdən ona yabançı idilər, bu yerlərin əhalisi onları
amansızcasına qarət və zülm edən İran xanları və şahlarına nifrət bəsləyirdi.
Gürcüstan Rusiya ilə birləşdikdən sonra Zaqafqaziya xanlıqları içərisində də
Rusiyanın himayəsi altına keçmək meylləri gücləndi. Zaqafqaziyada öz
torpaqlarını genişlətməyə çalışan çar hökumət orqanları isə belə əlverişli məqamlardan
səmərli istifadə edirdilər.
Nəhayət, Rusiyanın Cənubi Qafqaza olan
maraq dairəsi və tez-tez hücuma məruz qalan xalqların Rusiyaya xilaskar kimi
baxmaları və bütün bunlar birinci rus-İran müharibəsilə nəticələndi. Müharibə
rus qoşunlarının 1804-cü ildə Gəncəni tutması ilə başlandı. Sonra Eçmiadzin
yanındakı vuruşmada rus qoşunları vəliəhd şahzadə Abbas Mirzənin (1789-1833)
komandanlığı altında olan sayca üstün İran qoşununu məğlu- biyyətə uğradı.
1805-ci ildə Şəki, Şirvan və Qarabağ xanlıqları Rusiya tərəfinə keçdi və rus
qoşunları bu yerləri işğal edərək Rusiyanın təsir dairəsinə keçirdi.
Rusiyaya qarşı müharibə aparmaqla
yanaşı, şah əslində İngiltərənin köməyinə ümid bəsləyirdi. Lakin həmişə olduğu
kimi 1805-ci ildə İngiltərə mövqeyini dəyişərək Napoleona qarşı dövlətlərin
ittifaqında Rusiyanın müttəfiqi oldu və bununla əlaqədar olaraq 1801-ci il
müqaviləsi əsasında İrana açıq kömək imtina etdi.
Bu da İngiltərə-İran münasibətlərinin
pisləşməsinə səbəb oldu və Napoleon bu məqamdan istifadə etdi. 1806-cı il- də
Napoleonun Tehrana göndərdiyi nümayəndəsi Jober Rusiyaya və İngiltərəyə qarşı
Fransa ilə hərbi ittifaq bağlamağı şaha təklif etdi. Rusiya ilə müharibədə şah
qoşunlarının mü- vəffəqiyyətsizliyi və rus qoşunlarının 1806-cı ildə Dərbənd,
Bakı, Muğanı və Zaqafqaziyanın başqa şəhər və rayonlarını tutması, şahı
Napoleonla ittifaq bağlamağa sövq etdi. Fransa tərəfindən aldadıldığını bəlkə də
hələlik dərk etməyən şah 1807-ci il mayın 4-də Finkenşteyn şəhəri yaxınlığında
Napo- leonun qərargahında Fransa ilə İran arasında müdafiə və hü- cum müqaviləsi
imzalandı. Bu müqaviləyə əsasən şah İngil- tərə ilə bütün əlaqələri kəsməyi,
İngiltərəyə müharibə elan et- məyi, Fransa ordusunu Əfqanıstan ərazisindən Hindistana
bu- raxmağa əfqanları məcbur etməyi və fransız orduları Hindis- tanı istila etmək
üçün hərəkət etdikdə İran qoşunlarını fransız ordusuna birləşdirməyi öhdəsinə
götürdü. Bununla İran İngiltərə müstəmləkəsi olan Hindistanın parçalanmasında
bilava- sitə iştirak edirdi. Bunlardan əlavə şah Fars körfəzinin bütün
limanlarını fransız eskadrası üçün açmağı və fransızlar üçün əlverişli şərait
yaradılacağına vəd verirdi. Eyni zamanda İranı Rusiya ilə müharibəni davam
etdirməyə təhrik edən Napo- leon Rusiyanı Gürcüstan və digər Zaqafqaziya
xanlıqlarını İrana qaytarmağa məcbur etməyi, habelə şah qoşunlarını silah və
döyüş sursatı ilə təchiz etməyi, İran ordusunun yenidən təşkili üçün özünün hərbi
təlimatçılarını İrana göndərməyi öhdəsinə götürürdü.
Bu müqavilə bağlandıqdan sonra, 1807-ci
ildə general Qordan başda olmaqla İrana böyük heyətdən ibarət fransız missiyası
gəldi və Avropa qaydasında nizami qoşun, piyada və topçu hərbi hissələri təşkil
etməyə başladı. Bununla yana- şı, Qordan Fransa-İran ticarət müqaviləsi
bağladı. Həmin mü- qavilə 1708-ci və 1715-ci illər Fransa-İran müqavilələri əsa-
sında fransızların əldə etmiş olduğu kapitulyasiya hüquqlarını təsdiq edib
genişləndirdi. Müqavilə, İranın iqtisadi və siyasi cəhətdən əsarət altına
alınması məqsədini güdürdü.
Lakin tezliklə beynəlxalq vəziyyətdə əsaslı
dəyişikliklər baş verdi. 1807-ci il iyulun 7-də Tilzitdə Fransa ilə Rusiya
arasında sülh müqaviləsi imzalandı. Bundan sonra ingilislər şahla yenidən
danışıq aparmağa başladı. 1808-ci ildə rus qoşunları Naxçıvanı tutmuş və İrəvanı
mühasirəyə almışdı. İngilislər şaha təzyiq göstərmək üçün Fars körfəzinə çoxlu
hərbi gəmi gətirdilər. Şahı və onun yaxın adamlarını ələ almaq üçün çoxlu vəsait
sərf etdilər. Bütün bunlarla əlaqədar olaraq şah və saray adamları ingilislərlə
yenidən yaxınlaşdı. Çevik ingilis diplomatiyası qalib gəldi və şahın tələbilə
Qordan 1809-cu ilin fevralında İranı tərk etməyə məcbur oldu. Uzun müddət idi
ki, Britaniya hökuməti İrana qarşı müxtəlif təzyiq vasitələrindən istifadə
edirdi. Nəhayət, İngiltərə digər rəqiblə- rini aradan çıxardı və Tehrana gələn
ingilis nümayəndəsi Harford Cons 1809-cu ilin martında İngiltərə ilə İran
arasında müqavilə bağlamağa müvəffəq oldu. Həmin müqaviləyə əsa- sən şah Fransa
ilə və İngiltərəyə düşmən olan başqa dövlət- lərlə bütün əlaqələrini kəsməyi
öhdəsinə götürdü. İngiltərə İranı Rusiya ilə müharibəni davam etdirməyə təhrik
edərək, Rusiya ilə müharibə aparıldığı müddətdə şaha çoxlu pul yar- dımı göstərməyi
(bu pulun miqdarı sonralar ildə 200 min tümənə qədər çatdırılmışdı), habelə şah
qoşunlarına hərbi təli- matçılar və silah göndərməyi öhdəsinə götürdü. Sonra isə,
yəni 1810-cu və 1811-ci illərdə ingilislər şah qoşunları üçün top və hərbi təlimatçılar,
habelə üçillik maddi yardım olaraq 600 min tümən pul göndərdilər. Lakin Fransa
və İngiltərənin şaha yardım göstərməsinə baxmayaraq, İrana nisbətən güclü olan
Rusiya ilə müharibədə və müharibənin gedişində İran müvəffəqiyyətsizliyə uğra-
maqda davam edirdi. Basqınlara və dinc əhalini soymağa da- ha çox adət edən, yalnız
öz feodal xanlarına tabe olan dağınıq feodal dəstələri və qoşunları o zaman
Avropada ən yaxşı qoşunlardan biri hesab olunan nizami rus ordusuna müqavimət
göstərməyə qadir deyildi. İran xanları və
şahlarının əsarətin- dən xilas olmağa çalışan xalqlar, o cümlədən
Zaqafqaziyanın xalqları və qəbilələri, feodalların cüzi bir hissəsi istisna ol-
maqla, onların torpaqlarını qarət edən İran xanlarına və qo- şunlarına düşmən
münasibət bəsləyir və İrana qarşı müharibədə rus qoşunlarına kömək edirdilər.
İran feodalları içərisində birlik olmaması İran şahının qüvvələrini zəiflədirdi.
Bəzi xanlar çox zaman öz dəstələri ilə birlikdə rus ordusu tərəfinə keçirdi.
Müharibə dövründə İranda hərcmərclik, feodal istis- marının həddini aşması,
proteksionizmin eybəcər formaları- nın saxlanılması ölkədə ictimai-siyasi gərginliklərin
daha da artmasına səbəb olmuşdu. Xorasanda və İranın bəzi başqa vi- layətlərində
şah hakimiyyətinə qarşı, demək olar, arasıkəsil- məyən üsyan və qiyamlar baş
verməsinin başlıca səbəbləri bunlar idi.
Rusiyanın eyni zamanda Türkiyə ilə
müharibə aparma- sından istifadə edərək şahın 1810-cu ildə Türkiyə ilə bağla-
dığı hərbi ittifaq da İrana kömək edə bilmədi. Hətta 1812-ci ildə Napoleonun
Rusiyaya hücumu da İran qoşunlarının vəziyyətini yaxşılaşdırmadı. Rus qoşunları
1812-ci ilin oktyab- rında Aslandüz vuruşmasında Abbas Mirzənin qoşunlarını
darmadağın etdi. Bundan sonra sülh danışıqları başlandı. Nəticədə 1813-cü il
oktyabrın 12-də müasir Goranboy rayo- nunun Gülüstan kəndində sülh müqaviləsi
imzalandı. Gülüstan müqaviləsi İranın Dağıstana, Gürcüstana və Şi- mali Azərbaycana
iddialarından əl çəkməsini və bu ölkələrin Rusiyanın tərkibinə daxil olmasını rəsmiləşdirdi.
Müqavilədə nəzərdə tutulmuşdu ki, Xəzər dənizində yalnız Rusiya hərbi donanma
saxlaya bilər. Müqavilənin bu şərti İrana qarşı olmaqdan daha çox, İranın köməyilə
İngiltərə və ya Fransanın Rusiyaya hücum üçün Xəzər dənizindən istifadə edə
bilmək səylərinə qarşı çevrilmişdi. Müqaviləyə əsasən Rusiya tacirlərinə sərbəst
surətdə İrana getmək, İran tacirlərinə isə Rusiyaya gəlmək və ticarət etmək
hüququ verilirdi. Gətirilən malların qiymətinin 5 faizi həcmində gömrük haqqı
alınması müəyyən edilirdi.
Rus-İran müharibəsinin nəticəsi, İranın
məğlubiyyəti və Gülüstan müqaviləsinin bağlanması, eyni zamanda İranı özünə
tabe etməyə çalışan İngiltərənin planlarına ciddi zərbə vururdu.
1821-1823 Türk-İran müharibəsindən sonra
şah saray dairələri, ingi- lislər və səlahiyyətli ruhanilər Rusiyaya qarşı
müharibə təb- liğatı və hazırlığını artırdılar. 1826-cı ilin iyulunda şah
ordusu qəflətən rus qoşunlarının mövqelərinə hücum etdi. Rus qoşunları əvvəlcə
geri çəkilməyə məcbur oldu. Lakin artıq 1826-cı ilin sentyabrında hərbi-strateji
vəziyyət dəyişdi və rus qoşunları iranlıları bir neçə dəfə məğlubiyyətə
uğratdı. Şah qoşunları Araz çayından cənuba doğru qaçmağa məcbur oldu. İngilis
hərbi təlimatçılarının köməyilə Abbas Mirzənin təşkil etdiyi ordu əslində pərakəndə
hala düşdü. 1827-ci ilin oktyab- rında rus qoşunları İrəvanı, sonra da Təbriz,
Xoy, Mərənd və başqa şəhərləri və yaşayış ərazilərini tutdular.
1828-ci il fevralın 10-da Təbriz
yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində sülh müqaviləsi imzalandı. Həmin müqaviləyə
görə müasir Ermənistan adlandırılan ərazinin şərq əyalətləri Rusiyanın tərkibinə
daxil oldu və rus-İran sərhədi əsasən Araz çayı boyunca müəyyən edildi. İran
Rusiyaya 20 milyon manat təzminat verməyi öhdəsinə götürdü. Gülüstan müqaviləsinə
görə Xəzər dənizində müstəsna olaraq Rusiyanın hərbi donanma saxlamaq hüququ və
rus ticarətinə verilən ticarət üstünlükləri haqqındakı şərtlər bir daha təsdiq
edildi. Türk- mənçay sülh müqaviləsinə və bununla eyni vaxtda imzalan- mış
ticarət haqqındakı xüsusi müahidənaməyə əsasən rus təbəələrinə
eksterritoriallıq hüququ (İranda olan rus təbəələrinin yerli qanunlara deyil, ancaq
öz dövlətinin qanunlarına tabe olması) və bir sıra digər iqtisadi, siyasi
üstünlüklər verilirdi ki, bunlar da İran tacirlərinə nisbətən rus tacirlərinə
geniş şərait yaradırdı. Bununla yanaşı Türkiyədən 84 min, İrandan 40 min erməni
Azərbaycanın Qarabağ, Şirvan, Quba, Gəncə və Gəncəbasar regionlarına köçürüldü.
Bu problemə bir qədər ciddi münasibət bildirəndə və hərtərəfli təhlil edildikdə
bir daha belə bir qənaətə gəlmək olur ki, Türkmənçay müqaviləsindən sonra ermənilərin
və kürdlərin Cənubi Qafqaza köçürülmələri planlı şəkildə baş vermişdi.
Beləliklə, XIX əsrin əvvəllərində
rus-İran müharibələri planlı şəkildə düşünülərək Gülüstan və Türkmənçay sülh
müqavilələri uzun müddət hazırlanmış strategiyanın məntiqi nəticəsi idi. Odur
ki, nəticə etibarı ilə bu müqavilələr İranın Cənubi Qafqazda hərbi-strateji,
iqtisadi və siyasi mövqelərini sarsıtdı.
31.
Əfqanların İranı işğal etməsi
1747-ci ildə Əfqan dövləti yaranana qədər
Əfqanıstan istilahı еtnik-cоğrafi mənada əfqanlar ölkəsini, yəni qədimdən əfqanların
yaşadığı Sülеymani dağlarını və buraya bilavasitə qоnşu оlan əraziləri ifadə
еdirdi. ХVIII yüzilliyin оrtalarından еtibarən əfqanlar müasir Əfqanıstanın əsasən
cənub hissəsində yaşayırdılar. Ölkənin digər yеrlərinin əsas əhalisi taciklərdən,
həzarilərdən başqa kiçik хalq və qəbilələrdən ibarət idi.
Əfqanıstan dağlıq ölkədir: оnun ərazisinin 4/5 hisəsini dağ və dağ
yaylaları təşkil еdir. Ölkənin Hindistandan Iran və Оrta Asiyaya gеdən yоlun üzərində
yеrləşməsi qоnşu ölkələr və хalqlarla əfqanların təsərrüfat və mədəni əlaqələrinin
inkişafına təsir göstərmişdir. Digər tərəfdən isə, Hindistana bir növ qapı rоlu
оynayan Kabil, Qəndəhar və Sülеymani dağlarının stratеji və iqtisadi əhəmiyyəti
əfqan tоrpaqlarının müхtəlif istilaçılar arasında vaхtaşırı mübarizə mеydanına
çеvrilməsinə səbəb оlmuşdur.
Yеni dövrün əvvəllərində Əfqanıstanın ərazisi
əslində Səfəvi və Mоğоl dövlətləri arasında bölünmüşdü. Yеni dövr əfqan
хalqının mübarizəsi və müstəqil Əfqanıstan dövlətinin yaranması ilə хaraktеrizə
еdilir.
Əfqan dövlətinin yaranması ilk
növbədə əfqan tayfaları arasında mövcud оlan fеоdal münasibətlərinin
inkişaf еtməsinin məntiqi nəticəsi idi. Müstəqillik uğrunda mоğоllara və Iran
şahlarına qarşı uzun sürən silahlı mübarizə nəticəsində оnların bir dövlət
qurumunda birləşməsi və fоrmalaşması prоsеsi baş vеrmişdir.
Səfəvilərə sarsıdıcı zərbəni əfqan
tayfalarından biri gilzaylar vurmuşdur. Şah Hüsеynin hakimiyyətinin ilk illərində
artıq gilzay və digər əfqan tayfaları arasında Səfəvi hakimiyyətinə qarşı
narazılıq güclənməkdə idi və bu gеtdikcə kəskin хaraktеr alırdı. Həmin dövr bu
хüsusilə Qəndəharda Abdulla хan və оnu əvəz еtmiş Qurqеn хanın hakimlik еtdiyi
zaman daha kəskin хaraktеr almışdı ki, bu da həmin хanların burada həddindən
atıq özbaşınalıq еtmələri ilə əlaqədar idi. Qеyd еdək ki, Abdulla хan Qəndəhara
1698-ci ildə bəylərbəyi təyin еdilmiş, 1704 –cü ildə isə оnu Qurqеn хan (müsəlmanlığı
qəbul еtmiş gürcü çarı ХI Gеоrgi) əvəz еtmişdi. Оnların Qəndəharda hakim оlduğu
vaхt əfqanların narazılığı sоn həddə çatmışdı. Bu səbəbdən də оnlar 1705-ci ildə
üsyan еtdilər. Üsyana Mir Vеys хan başçılıq еdirdi. Hələ üsyana qədər оnu təhlükəli
rəqib kimi qəbul еdən Qurqеn хan Mir Vеysi Qəndəhardan uzaqlaşdırmaq istəyirdi.
1706-cı ildə gilzayların növbəti üsyanını yatırıldı.. Lakin bir sıra taiхçilərin
еlmi qənaətinə görə Mir Vеys şah sarayında nəinki оna qarşı qaldırılan
iddiaları rədd еdə bildi, hətta şah tərəfindən qəbul da еdildi. Еyni zamanda о,
Qurqеn хanın şaha lоyal оlmadığını yеrlərdə qəddar idarətеmə sistеmi tətbiq еtməklə
mərkəzi hakimiyyətə qarşı хalqın narazılığını qəsdən fоrmalaşdırdığını şaha
bildirməklə оnun Qəndəhardan dəyişdirilməsinə nail оlmağa çalışırdı. Buna
baхmayaraq о, istədiyinə nail оla bilmədi. Lakin Mir Vеys şahın еtimadını
qazandığına görə оna Məkkəyə həcc ziyarətinə gеtməyə icazə vеrildi. Məkkə ziyarəti
zamanı Mir Vеys buradakı sünni ruhanilərdən Qəndəharın sünni əhalisinin şiə
hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırmasını dəstəkləyən fitvanın vеrilməsinə dair
danışıqlar apardı və bu haqda hərtərəfli razılaşmalar əldə еtdi. Məkkə ziyarətindən
1708-ci ildə Isfahana dönən Mir Vеys Qəndəhara qayıtmağa da icazə aldı. Buraya
qayıtdıqdan dərhal sоnra əfqanların böyük üsyanını təşkil еtəməyə nail оldu.
Bir nеçə dəfə əfqan cirgəsini tоplamağa müvəffəq оlan Mir Vеys bu tоplantılara
digər əfqan tayfalarının da başçılarını cəlb еdə bilmişdi. Cirgənin həmin
tоplantılarında gilzaylardan başqa alkоzaylar, nurzaylar, kakarlar, tarinlər,
baburilər, nasırlar və digər tayfa başçıları, hətta bəluc tayfa başçısı da
iştirak еdərək böyük üsyanın qaldırılmasında maraqlı оlduqlarını bildirmişdilər.
1709-cu ilin aprеl ayında Qəndəharda
Qurqеn хanın qоşunlarının kifayət qədər оlmadığını nəzərə alaraq, Mir Vеys
üsyan qaldırdı. Həmin dövr Qurqеn хan kakarların üsyanını yatırmağa cəlb
оlunmuşdu. Üsyançılar Qəndəharı ələ kеçirdilər. Səfəvi qоşunu Mir Vеysın hərbi
dəstələrinə qarşı mübarizəyə başlasa da məğlub оldu. Nəticədə Qəndəharda
gilzayların Mir Vеys tərəfindən idarə еdilən müstəqil dövlətin qurulduğu bəyan
еdildi. Həmin ilin nоyabr ayında Isfahandan Qəndəhara Qurqеnin qоhumu Kеy
Хоsrоvun (Хоsrоv Mirzə) başçılığı altında göndərilən böyük qоşun da əfqanlar tərəfindən
məğlub еdildi. Hеratdan kеçərək 1710-cu ildə Fərəхə çatan Хоsrоv Mirzə 1711-ci
ilin yayına qədər burada qaldıqdan sоnra Qəndəhara hücum еtdi. Güclü müdafiə
оlunan şəhəri Хоsrоv Mirzə hücumla ala bilmədi. Payızda Səfəvi qоşunlarının vəziyyəti
kəskin şəkildə ağırlaşdı. Bundan sоnra Səfəvilər Qəndəharda öz hakimiyyətlərini
bərpa еtməkdən ümumiyyətlə əl çəkdilər. 1715-ci ildə vəfat еdənə qədər Mir Vеys
Qəndəharı müstəqil dövlət kimi idarə еtdi.
Gilzaylardan sоnra ikinci müstəqil dövlət
yaratmağa müvəffəq оlan əfqan tayfası abdalilər оldu. 1716-cı ildə Hеratda
üsyan еdən abdalilər əslində müstəqillik uğrunda mübarizəyə Qurqеn хanın
öldürülməsindən dərhal sоnra başlamışdılar. Abdali tayfasının başçıları
Multanda оlan Abdulla хan Sadоzay və оnun оğlu Əsədulla хanı bu mübarizəyə
başçılıq еtməyə çağırmışdılar. Abdulla хan və оğlu yоlda qəfildən farslar tərəfindən
əsir alınsa da, оnlar qaçmağa müvəffəq оlmuş və Hеrata gəlmişdilər. Tanınmış
sadоzayların Hеrata gələrək antisəfəvi əhval-ruhiyyəsi yaradacağını nəzərə
alaraq, həmin dövr Hеratda hakim оlan Abbasqulu хan Şamlu оnları həbs еtdirir.
Lakin bu dəfə də Abdulla хanla оğlu Əsədulla хan həbsdən qaça bilir və Hеratda
başlanmış abdali üsyanına rəhbərlik еdirlər. Əsədullanın başçılıq еtdiyi abdali
hərbi dəstələri Hеratdakı Səfəvi qоşunlarını bir nеçə dəfə məğlub еtdikdən
sоnra 1717-ci ilin sоnunda üsyançılar Hеrata nəzarəti tam ələ kеçirdi, əhalinin
fəal köməyi və dəstəyi ilə Murqaba, Baqdis, Kusuviyyə və Qurian əyalətlərini də
tuta bildilər. Bütün bu prоsеslərin nəticəsində Hеrat sadоzay nəslindən оlan
abdali хanlarının müstəqil idarə еtdiyi siyasi mərkəzə çеvrildi. Abdulla хan
1719-cu ildə Səfəvilərin göndərmiş оlduğu sоnuncu hərbi еkspеdisiyanın da
qarşısını aldı. Lakin həmin il gilzaylarla mübarizədə məğlub оldu. Bu müharibədə
abdalilər Fərəhi ələ kеçirsələr də, Fərəh və Zəmindəvar arasındakı Dilaramda
baş vеrmiş həllеdici döyüşdə Əsədulla хan 1717-ci ildə Qəndəharda hakimiyyətə gəlmiş
Mir Vеysın böyük оğlu Mir Mahmud хan tərəfindən məğlub еdildilər.
1721-ci ilin sоnunda Hеratda tam möhkəmləndikdən
sоnra Mir Mahmud хan Iranla sərhəd оlan ərazilərdə təhlükəsizliyi təmin еtmək məqsədilə
Isfahana böyük hərbi yürüş təşkil еtdi. Isfahana yaхınlaşan Mir Mahmud хan
1722-ci il martın 8-də Səfəvi şahının qоşunlarını məğlub еtdi. Bundan sоnra о,
Isfahanı mühasirəyə aldı. 1722-ci il оktyabrın 22-də Şah Hüsеyn təslim оldu və
Mir Mahmud хanın iqamətgahına gələrək Səfəvilərin şah tacını оnun başına qоydu.
Qələbələrindən ruhlanan Mir Mahmud şah Iranın digər ərazilərində də öz hakimiyyətini
bərqərar еdərək yеrli əhaliyə qarşı amansız tədbirlər gördü. Nəticədə, əfqanların
Irandakı hakimiyyətinə qarşı yеrli əhali arasında ciddi narazılıqlar yarandı və
оnların Iranı idarə еtməsi gеtdikcə çətinləşdi. Vəziyyəti bеlə görən gilzay
tayfa başçıları 1725-ci ildə Mir Mahmud şahı öldürdülər və hakimiyyətə оnun əmisi
оğlu Əşrəfi gətirdilər. Buna baхmayaraq, Iranda əfqan hakimiyyətinə qarşı
narazılıq gеtdikcə güclənirdi. Iranda əfqan hakimiyyətinin qurulması və оnun
saхlanması istiqamətində atılan addımlar gilzayların Qəndəharda hakimiyyətlərinin
zəifləməsinə səbəb оldu. Nadir şah Əfşarın hakimiyyətə gəlməsindən sоnra isə əfqanlar
iranlıların hücumlarının qarşısını ala bilmədilər və nəticədə, bütün Əfqanıstan
yеnidən Iranın hakimiyyəti altına düşdü.
32.
1905-1911-ci illər Məşrutə hərəkatı
Sosial-iqtisadi vəziyyət. XX əsrin əvvəllərində
Qacarlar sülaləsinin (1796–1925) hakimiyyəti altında olan Cənubi Azərbaycanda
gərgin sosial-iqtisadi böhran yaşanırdı.
İranın Rusiya və İngiltərə kimi dövlətlərin yarımmüstəmləkəsinə çevrilməsi,
şahın və
onun məmurlarının özbaşınalığı, dalbadal
baş verən qıtlıq, hakim dairələrdəki rüşvətxorluq ölkədə geniş xalq kütlələrinin
vəziyyətini ağırlaşdırmışdı. Boşalmış xəzinəni doldurmaq üçün kəndli və sənətkarlardan,həmçinin
tacirlərdən alınan vergi qanunsuz şəkildə artırılırdı. Əldə olunan gəlirlər isə
şahın və onun yaxınlarının ehtiyaclarına sərf edilirdi. Əhalinin bütün zümrələri
hökumətdən narazı idi. Var-yoxdan çıxan və feodal istismarından əziyyət çəkən kəndlilər güzəran
dalınca qonşu ölkələrə üz tuturdular. İnqilab ərəfəsində qazanc üçün təkcə
Rusiyaya 300 min kəsbkar getmişdi. Xaricdən sənaye mallarının axını nəticəsində
müflisləşən sənətkar və tacirlər şəhər əhalisinin ən çox narazı qalan hissəsi
idi. Bütün gəlirli sahələrin xaricilərə icarəyə verilməsi, hətta dövlət vəzifələrinin
də əcnəbilərə həvalə olunması yeni yaranan burjuaziyanı qıcıqlandırırdı.
İranın müxtəlif yerlərində yaranan gizli
cəmiyyətlər ölkədə şah idarəçiliyinin dəyişmisini, ədalətli idarə üsulunun,
qanunverici orqanın yaradılmasını arzulayır, müxtəlif tələblər irəli sürürdü.
Xalq kütlələrinin rəğbətini qazanmağa çalışan ruhanilərin mütərəqqi təbəqəsi də
bu işdə fəal rol oynayırdı. Cənubi Azərbaycanın Təbriz, Zəncan, Ərdəbil şəhərləri
narazılıq mərkəzinə çevrilmişdi.
Bu dövrdə Cənubi Azərbaycanda demokratik
fikrin yayılmasında, milli siyasi şüurun oyanmasında, xarici imperializmə və
yerli feodal zülmünə qarşı mübarizənin güclənməsində bir sıra başqa amillərin də
böyük təsiri var idi. Belə ki 1904-cü ilin dekabrında Bakıda baş verən və qələbə
ilə nəticələnən fəhlə tətilləri, Rusiyada 1905–1907-ci illərdə olan
burjua-demokratik inqilabı İranın, xüsusən də Cənubi Azərbaycanın siyasi
mühitinə təsir göstərməklə orada həyəcan və çıxışların güclənməsinə, inqilabi hərəkatın
başlanmasına təkan verdi. Məşrutə (Konstitusiya) hərəkatı. İranda bütün bu həyəcan
və etirazların siyasi partlayışa çevrilməsi bir qığılcıma bənd idi. 1905-ci il dekabrın 12-də Tehranda Baş nazir
Eynüddövlənin qəndin qiymətinin bahalaşmasını bəhanə edərək paytaxtda 17 taciri
həbs etdirib döydürməsi, onların dükanlarının qarət olunması qığılcım rolunu
oynadı. Tehranla yanaşı, Təbrizdə, Ərdəbildə, Xoyda, Zəncanda və Cənubi Azərbaycanın
digər şəhərlərində də bazar və dükanlar bağlandı, etiraz nümayişləri, çıxışlar
başlandı.
Etirazçıların tələbləri bunlar idi:
1)Konstitusiyanın (Məşrutənin) qəbulu
2)Xarici məmurların ölkədən qovulması
3)Məclisin, yəni parlamentin çağırılması
Arası kəsilməyən çıxışlar nəticəsində
qorxuya düşən şah hökuməti inqilabçıların tələblərinə
əməl etməyə məcbur oldu. 1906-cı il avqustun 5-də Müzəffərəddin şah
Konstitusiya qəbul edilməsi haqqında fərman verdi. Bunun ardınca məclisə seçkilər
keçiriləcəyi elan olundu. Təbriz şəhərində seçkili orqanlar – əncümənlər
yaradıldı. Əncümən qanunverici hakimiyyət orqanı idi, bütün qərar və sərəncamlar
onun tərəfindən verilirdi. Əncümənin qərarı ilə əhalinin ərizə və şikayətlərinə
baxmaq üçün Ədliyyə, qayda-qanuna nəzarət etmək üçün Nəzmiyyə, vergi toplamaq
üçün Maliyyə idarələri yaradıldı. Bələdiyyə idarəsi dağılmış küçələri, bazar və
karvansarayları bərpa edirdi. Çörək bolluğu, ucuzluq və gözlənilən hücumlara
qarşı taxıl ehtiyatı yaratmaq üçün xüsusi komissiya təşkil olundu. Komissiya şəhərdəki
taxıl anbarlarını möhürlədi və kəndlərdən buğda-arpa gətirilməsini təşkil etdi.
Hər gün əncümənin təyin etdiyi qiymətə çörəkçilərə verilən taxıldan bişirilən
çörək əhaliyə ucuz satılırdı. Şəhəri müdafiə etmək məqsədilə varlıların üzərinə
“Müharibə xərci” adlanan vergi qoyulmuşdu. Təbrizin ardınca əncümənlər Cənubi
Azərbaycanın Urmiya, Ərdəbil, Marağa, Salmas, Maku, Zəncan, Xalxal və başqa şəhərlərində
də yaradıldı.1906-cı il dekabrın 30-da ölüm yatağında olan Müzəffərəddin şah hələlik
birinci hissəsi hazırlanmış Konstitusiyanı imzaladı. Lakin 1907-ci ilin
yanvarında taxta əyləşmiş Məhəmmədəli şah atasının imzaladığı Konstitusiyanı
tanımaq istəmirdi. O, inqilabı yatırmağa, iştirakçılarını isə cəzalandırmağa
çalışırdı. Bu xəbər İranın digər yerləri ilə ya-naşı, iqtisadi tətillərin baş
verdiyi və siyasi mübarizənin davam etdiyi Təbrizdə də hərəkatın dərinləşməsinə
səbəb oldu. 1907-ci ilin fevralında fəhlə və qulluqçular-dan, məktəb müəllimləri
və tələbələrdən ibarət tətilçilər teleqrafxana ətrafında toplaşdılar. Şah geri
çəkilməyə məcbur olub Konstitusiyanı əlavələrlə birgə imzaladı. 1908-ci ilin əvvəllərində
şah aranın sakitləşdiyini düşünüb hücuma keçməyə cəhd etdi. Hərəkatda fəal
iştirak edən xeyli adam həbs olundu. İyun ayında şahın göstərişi ilə rus zabiti
V.P.Lyaxovun dəstəsi məclisi və Tehran şəhərindəki Azərbaycan nümayəndəliyinin
yerləşdiyi binanı top atəşinə tutub dağıtdı. Buna cavab olaraq, Səttarxanın
başçılığı ilə Təbrizdə silahlı üsyan başladı. O, sayı 20 minə çatan könüllülərdən
ibarət fədailər dəstəsi yaratdı və Hərbi Şura təşkil etdi. Xalqın məhəbbətlə “Sərdari-milli”
adı verdiyi Səttarxanın yaxın köməkçisi “Salari-milli” adlandırılan Bağırxan
oldu. Üsyançılar Təbrizi əks-inqilabçılardan təmizlədilər. Şəhərdə qayda-qanun
yaradıldı, xalqınnifrət etdiyi şah məmurları, o cümlədən vali Səməd xan
qovuldu. İran inqilabçılarına gizli yolla göstərilən köməyin artmasının bir səbəbi
də şah hökumətinin xaricdə olan dövlət məmurlarının bir çoxunun inqilaba rəğbət
bəsləməsi və əncümənlərə üzv yazılması idi. Belələrinə misal olaraq Yelizavetpol,
Bakı, Aşqabad və Tiflisdəki konsulları göstərmək olar. Dünyanın müxtəlif yerlərindən
üsyançılara maddi və mənəvi dəstək gəlirdi. İnqilaba ilk yardımı qonşu ölkələrə
müvəqqəti iş üçün getmiş İran təbəələri göstərirdilər. Bunlar başlıca olaraq
Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Volqaboyunun sənaye mərkəzlərində, limanlarında, müxtəlif
nəqliyyat işlərində, eləcə də kənd təsərrüfatı sahəsində çalışan, böyük əksəriyyəti
Cənubi Azərbaycandan gəlmiş fəhlələrdən ibarət idi. Başda məşhur xeyriyyəçi
Hacı Zeynalabdin Tağıyev olmaqla, Azərbaycan milli burjuaziyasının ən görkəmli
nümayəndələrinin İran inqilabçılarına hərtərəfli yardımı xüsusi qeyd edilməlidir.
Həmin dövrdə nəşr olunan “İrşad”, “Tazə həyat” qəzetləri və “Molla Nəsrəddin”
jurnalı İran inqilabına mənəvi dəstək olur, Səttarxan, Bağırxan, Hüseynxan
haqqında məqalələr çap edirdilər. Üsyanın genişlənməsi imperialist dövlətləri,
xüsusilə Rusiya və İngiltərəni narahat edirdi. Fədailəri tərk-silah etmək məqsədilə
Səttarxan və Bağırxan 1910-cu ilin mart ayında Tehranın rəsmi dairələri tərəfindən
paytaxta dəvət olundular. Şaha inanan və artıq qan tökül-məsinə yol vermək istəməyən
Səttarxan dəvəti qəbul edib Tehrana gəldi. Əldə olunan razılığa baxmayaraq,
onun adamlarına xəyanətkarcasına hücum edildi. Ağır yarala-nan Səttarxana geri
qayıtmağa icazə verilmədi. Bu xəyanət Azərbaycan xalqının dərin hiddətinə səbəb
oldu, lakin çar Rusiyasının Cənubi Azərbaycanda olan qoşunları əhalinin fəal
çıxışına imkan vermədi. Xarici təbəələri qorumaq bəhanəsi ilə əks-inqilabi qüvvələr
Təbriz üzərinə hücuma başladılar. Təbrizdə şiddətli vuruşmalar dekabrın əvvəllərinədək
davam etdi. Üsyan qan içində boğuldu. Beləliklə, 1905–1911-ci illər İran burjua
inqilabının ən gərgin anlarında mühüm, həlledici rol oynamış və irtica qüvvələrinin
qarşısında aciz qaldığı hərəkat yalnız xarici müdaxiləçilərin ordusu tərəfindən
yatırıla bildi.
33.
İranda konsessiyalar uğrunda mübarizə
Iranın maliyyə əsarəti altına alınması, Avropanın klasssik müstəmləkəçi
dövlətlərinin kapitalizmdən imperializm keçid mərhələsinə təsadüf edir. Məlum
olduğu kmi, XIX yüzilliyin ikinci yarısından etibarən qloballaşmağa başlayan
dünya təsərrüfat sisteminin tələbləri, Avropanın inkişaf etmiş dövlətlərini
xammal və satış bazarları uğrundakı mübarizələrini yeni mərhələyə keçirməyə məcbur
edirdi. Əslində Iranda möhkəmlənmək
uğrunda gedən mübarizə həm geostrateji, həm də qlobal miqyasda iqtisadi
maraqların təmin edilməsini səciyyələndirirdi.
Əslində Iran uğrunda mübarizə yüzilliyin lap əvvəlində özünü büruzə verməyə
başlamışdı. 1800-cü ildə I Napoleon Rusiya imperatoru I Paveli fransız və rus
qoşunlarının Iran vasitəsilə Hindistana birgə yürüşünü təşkil etmək haqqında
müqavilə bağlamağa razı sala bildi. Lakin ingilislərin də əli olan sui-qəsd nəticəsində
1801-ci il martın 11-də Pavel öldürüldü. Nəticədə, uzaq niyyətləri özündə ehtiva edən bu plan baş tutmadı.
Rus-Iran müharibələrindəki məğlubiyyət Iranı təkcə ərazi itgisinə məruz
qoymadı, həm də Qacarlar sülaləsinin çardan xüsusi asılılığını təmin etmiş
oldu.
Şimali Iranın bütünlüklə Çar Rusiyasının
tələbatına uyğunlaşdırılması isə Iranın Rusiyadan asılılığının göstəricisi idi.
Belə ki, Şimali Iranın bütün sosial-iqtisadi həyatı rus konsulları tərəfindən
idarə edilirdi. Yerli əhali üçün onların hər hansı göstərişi qanun idi.
XIX yüzilliyin ikinci yarısında Iranın
Avropa dövlətlərindən iqtisadi asılılığı artdı. Ingiltərə və Rusiyanın
transmilli şirkətləri bu ölkədə güclü mövqeyə malik idilər. Iran ilə əlaqələrin
genişləndirilməsində Volqa və Xəzər dənizinin yaratmış olduğu əlverişli şəraitdən
istifadə edərək, Çar Rusiyası Iranı satış bazarı kimi tək nəzarətdə saxlamaq
istəyirdi. Özlərinin Irandakı əlverişli mövqelərindən və imtiyazlarından
istifadə edən Rusiya tacirləri burada öz mallarını ən aşağı qiymətə satmaqla,
ingilis mallarını sıxışdırıb buradan çıxarmağa çalışırdı.
Qacar tayfasından olan Nəsrəddin şah
(1848-1896) isə nə şimalda rus, nə də cənubda ingilis özbaşnalığına qarşı
mübarizə aparmaq haqqında düşünmürdü. Əslində daxildə mərkəzi hökumətin möhkəmləndirilməsi
istiqamətində konkret addımların atılmaması, bu istiqamətdə müvafiq
islahatların aparılmaması şah Iranı üzərində ingilis-rus asılılığını daha da
artırırdı. Nəsrəddin şah bütün hakimiyyəti dövründə xarici kapitalistlərə
konsessiya verilməsi ilə bağlı 83 müqavilə imzalamışdı ki, onlardan 35-i
avropalılara verilən imtiyavzlar haqqında idi. Digər tərəfdən, ingilis və rus
müstəmləkəçiləri Hindistana qərbdən qapı olan Iranda möhkəmlənmək üçün mərkəzi
hökumətə intensiv təsirlər göstərir, buradakı mövqeləri saxlamaqla Hindistan
uğrunda mübarizəni gücləndirirdilər. Rusiya dəmiryolu vasitəsilə Iran körfəzinə
çıxmağa çalışdığı kimi, Ingiltərə də dəmiryolları vasitəsilə Xəzər sahillərinə
çıxmağa çalışırdı. Rəqabət Ingiltərə və Rusiya arasında münasibətlərin gərginləşməsini
səciyyələndirirdi.
Iranda dəmir yolu çəkməyə ilk dəfə
Ingiltərə təşəbbüs göstərdi. 1872-ci ildə baron Röyter konsessiya alarkən Fars
körfəzindən Xəzər sahillərinə qədər dəmiryolu çəkmək təklifini irəli sürdü.
Lakin Rusiyanın təzyiqi altında şahın razılıq verməməsi bu təklifin
reallaşmasına imkan vermədi.
Kommunikasiya vasitələrinin xaricilər tərəfindən
ələ kesirilməsi, Iranın müstəmləkə halına gətirilməsində az rol oynamadı.
Hindistanda Sipahilər üsyanı Ingiltərə hökumətini London-Hindistan teleqraf xəttini
çəkmək ideyasını qətiləşdirdi. 1867-ci ildə Ingiltərə uzun sürən müzakirə və
mübahisələrdən sonra Almaniya və Rusiyadan Iranı Ingiltərə və Hindistanla birləşdirən
teleqraf xətti çəkmək üçün razılıq ala bildi. Bundan sonra isə, 1872-ci ildə
Ingiltərə Iranı həmin teleqraf xəttinin çəkilməsi üçün razılaşmağa məcbur etdi.
Irandan keçən teleqraf xəttindən yalnız ingilislr istifadə etmək hüququna malik
idi. Bir müddət sonra isə analoji addımı Rusiya atdı. 1879-cu ildə Astrabad-Çikişlər teleqraf xəttinin
çəkilməsi və istismara verilməsi üçün Rusiya-Iran müqaviləsi imzalandı. Tezliklə
isə Rusiya üçün həddən artıq sərfəli və əlverişli olan tarifi Iran qəbul etdi.
Iranın cənubunda ingilis kapitalistləri-«Linc»
qardaşları ingilis bankının vasitəçiliyi ilə Əhvaz-Isfahan şossesini salaraq
Harun çayı üzərində gəmiçiliyə nəzarəti ələ keçirmişdilər. Bununla yanaşı onlar
Tehran-Qum-Sultanabad, Tehran-Isfahan şosse yollarını çəkmək hüququ da
almışdılar. Öz növbəsində rus iş adamları ölkənin şimalında öz fəaliyyətlərini
genişləndirmək məqsədilə bir sıra konsessiyalar əldə etdilər. Tezliklə Iranın
şimal və mərkəzi şəhərlərini rus sərhəddi ilə birləşdirən şosselər salınmağa
başlandı, Iranın Xəzər salihindəki balıq hasilatı mərkəzlərini ələ keçirdilər,
Ənzəli, şimaldakı bütün əsas liman və anbarlar rus sənayeçi və tacirlərinin
istifadəsinə verildi
1872-ci ildə ingilis kapitalisti Röyter
şahdan 70 il müddətinə ona böyük səlahiyyətlər
verən konsessiya aldı. Ona bütün Iran ərazisində magistral yollar çəkmək, neft
kəşfiyyatı işləri aparmaq, neft hasil etmək, meşə təsərrüfatı ilə məşğul olmaq,
dəmiryolları və teleqraf xəttləri çəkmək, dəyirman və fabriklər tikmək, poçt
şöbələri açmaq hüquq və səlahiyyətləri verildi. Şah Iranına eyni zamanda Rusiya
da güclü təsir və təyziqlər edir və analoji konsessiyarın rus iş adamlarına da
verilməsini tələb edirdi. Həmin təyziqlərin nəticəsi kimi şah Röyterə verdiyi
konsessiyanı ləğv etdi və Röyterin ödəmiş olduğu 40 min funt sterlinqi ona
qaytarmadı. Lakin Rusiya bununla kifayətlənmədi. Iranda sənayenin idarə edilməsi
və infrastruktur formalaşdırılmasında daha əsaslı şəkildə fəaliyyət göstərmək
üçün Rusiya burada öz maliyyə institutlarını yaratmaq istiqamətində addımlar
atdı. Əslində bu da ingilislərlə aparılan mübarizədən irəli gələn məcburi bir
addım idi. Röyterə verilmiş konsessiyaların ləğv edilməsi Ingiltərənin maliyyə
və siyasi dairələrini narahat etdi. Uzun sürən danışıqlardan sonra Ingiltərə
hökumətinin birbaşa dəstəyi və yardımı ilə 1889-cu ildə Röyter Şahənşah
bankının açılmasına razılıq aldı. Ingiltərənin Iranda mövqelərinin güclənməsi təbii
ki, burada xüsusi maraqları olan Rusiyanı narahat etməyə bilməzdi. Röyterin
konsessiya almasından bir il sonra, yəni 1890-cı ildə rus diplomatiyasının
güclü təyziqləri nəticəsində rus kapitalisti Polyakov Iranda «Rus
hesablaşma-borc bankı» açmağa müvəffəq oldu. Bununla yanaşı, Polyakov 1891-ci
ildə Iran hökumətindən sığorta və nəqliyyat işini təşkil etmək konsessiyası
aldı. Bu konsessiya əsasında «Iran nəqliyyat bürosu» şirkəti yaradıldı. Şirkət
Xəzər dənizində gəmi nəqliyyatı təşkil etdi. O, Ənzəli limanını inşa etmək və
bunu işlətmək ixtiyarı da ala bildi. Iranın şimalında isə bir sıra şosse
yolları saldı.
Iranın yarımmüstəmləkə halına gətirilməsi,
onun dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiyası ilə eyni vaxtda aparılırdı ki, bu
faktor da ölkənin xarici ölkələrdən asılılığının sürətlənməsinə şərait
yaradırdı. Məlum olduğu kimi XIX yüzilliyin ikinci yarısında dünya təsərrüfat
sistemi qloballaşmaya doğru istiqamət götürmüş və Almaniyanın birləşməsindən
sonra isə bu faktor bir qədər də sürətlənmişdi. Bu mənada geridə qalan Iran
iqtisadiyyatı və kənd təsərrüfatı Avropanını inkişaf etmiş dövlətləri ilə eyni
sırada dura bilmirdi. Ölkənin kənd təsərrüfatı xüsusilə acınacaqlı vəziyyətdə
idi. Iranın dünya təsərrüfatına inteqrasiyası prosesində sənaye və kənd təsərüfatı
birtərəfli olaraq inkişaf edirdi. Belə ki, əsasən ixrac mallarının–pambıq,
düyü, tütün, meyvə, xaş-xaş və zeytun yağı və s.-istehsalı genişləndirildi.
Natural təsərrüfat forması öz yerini mal-pul münasibətlərinə verirdi. Buna səbəb
o idi ki, mülkədarlar ticarət əkinçiliyinin inkişaf etdirilməsində maraqlı idilər.
Ona görə də onlar öz icarədarlarını ixrac malları istehsal etməyə məcbur
edirdilər. Iranın məhsul rentası üsulu ilə çalışan hissəsində isə mülkədarlar məhsulun
həcmini artırdılar. Bundan əlavə Iranın bu sahədə çalışan kəndliləri mülkədarlar
üçün digər təsərrüfat işlərini icra etməklə yanaşı əlavə vergilər də ödəyirdilər. Kəndlilərdən həmçinin «zəbetane» adlanan
buğda vergisi də yığılırdı ki, bu da 20 batmandan 1 xərvərədək təşkil edirdi. Kəndliləri
eyni zamanda qubernatorlar və xarici iş adamları da istismar edirdi ki, bu da kəndliləri
müflisləşdirir və aclıq baş verməsinə zəmin yaradırdı.
Üç dəfə xarici səfərdə olan Nəsrəddin
şahın bu səfərləri xəzinənin boşalması ilə müşayiət olunurdu. Bu səfərlərdən əsas
məqsəd Iranın maliyyə və iqtisadi vəziyyətinin normallaşdırılması olsa da, əslində
səfərlər Iranın sosial-iqtisadi inkişafına, xüsusilə onun xarici kapitaldan
asılılığının aradan qaldırılmasına yönələn konkret addımların atılmasına gətirib
çıxarmamışdı. Belə ki, 1873, 1878 və 1889-cu illərdə Avropa ölkələrinə səfərindən
sonra Nəsrəddin şah dövlət aparatı və sarayn xarici görünüşü nöqteyi-nəzərindən
avropalaşdırılması üçün həyata keçirdiyi «islahat»ların Iranın iqtisadi və
siyasi quruluşunun feodal əsaslarına qətiyyən toxunmadı. Digər tərəfdən isə ölkədə
mövcud olan bürokratiya və rüşvətxorluq mütərəqqi addımların atılmasına mane
olurdu. Nəsrəddin şah öz hakimiyyəti dövründə dövlət idarəçiliyində bəzi
islahatlar aparmağa səylər göstərdi. Lakin bu islahatlar dərin deyil, ötəri
olub əslində dövlətin nəzarət sisteimini təkmilləşdirməyi əsaslandırmış
oldu.Analoji addımlar qadın mühitinə münasibətdə də atıldıi və qadınlar da
müvafiq şəkildə müasir Avropa mədəniyyətinə uyğunlaşmalı idilər.
1879-cu il fevralın 7-də rus zabitlərinin
Iranda hərbi qulluğa qəbul olunmaları üçün şah hökuməti ilə saziş bağladı. Həmin
il Domantoviçin başçılığı altında Rusiya hərbi missiyası Tehrana göndərildi.
1880-ci ildə Rusiya hökumətinin birbaşa yardımı və dəstəyi ilə Iran kazak alayı
yaradıldı ki, bu alay da sonradan briqada kimi formalaşdırıldı.
Iranın yarımmüstəmləkə halına gətirilməsində,
şahın xarici ölkələrə konsessiya verməsindən sonra ölkədə iqtisadi vəziyyətdə
mövcud olan gərginliyin aradan qaldırılması istiqamətində xarici maliyyə
yardımları alması əsas yer tutur. 1891-ci ildə şahın ingilis monopoliyasına
vermiş olduğu tütün istehsalında çalışan fəhlələrin üsyanı baş verdi. Üsyanın
kifayət qədər güclü və geniş olduğunu nəzərə alan şah həmin konsessiyanı ləğv
etməyə və fəhlələrə dəymiş ziyanı ödəmək üçün iri məbləğdə konpensasiya ödəmək
məcburiyyətində qaldı. Xəzinədə isə həmin məbləği ödəmək üçün pul yox idi. Belə
bir vəziyyətdə «köməyə» yenə Röyter gəldi. 1892-ci ildə onun vasitəçiliyi ilə
Ingiltərədə Irana 500 min funt sterlinq məqsədli kredit verilməsi üçün müqavilə
imzalandı. Eyni zamanda Röyter Cənubi Iran gömrüyündən əldə olunan gəlir
hesabına kreditin qaytarılmasını, eləcə də həmin gömrüyün gəlirlə işləməsini təmin
etdi. Lakin bu Iranın üzləşmiş olduğu maliyyə çətinliyini aradan qaldıra bilmədi.
Nəticədə, 1897-ci ildə Iran Rusiya ilə də analoji müqavilə imzalamaq məcburiyyətində
qaldı. Bu və ondan sonra Rusiyadan alınan kreditlərin isə geri qaytarılması Xəzərsahili
gömrüyün fəaliyyəti ilə əsaslandırıldı. Bununla belə əldə olunmuş kreditlərin
heç də hamısı ölkənin ehtiyaclarının aradan qaldırılmasına yönəldilmədi. Həmin
kreditlər hesabına şahın xarici səfərləri maliyyələşdirildi. Nəticədə Iranın ən
mühüm gəlir sahələri Ingiltərə və Rusiyanın nəzarətinə keçdi ki, bu da daimi
büdcə kəsirinin yaranmasına gətirib çıxardı. Bu isə Iran üçün yeni kreditlərin
alınması demək idi.
XIX yüzilliyin axırı-XX yüzilliyin əvvəllərində
Böyük Britaniyanın hakim dairələri «Orta Şərq qruplaşması» yaratmaqla bu
regionu dünyanın bölüşdürülməsi uğrunda mübarizədə mühüm meydana çevirməyə
çalışırdılar. «Orta Şərq qruplaşması»nın
lideri Hindistanın vitse-kralı lord Kerzon idi. 1889-1890-cı illərdə Irana səyahət
edən Kerzon «Iran və Iran məsələsi» əsərini yazdı. Burada müəllif Iranan Böyük
Britaniya üçün əhəmiyyətini xüsusilə vurğulayır. Elə bu səbəbdəndir ki, Ingiltərənin
ciddi müqaviməti nəticəsində çar Rusiyası Fars körfəzində möhkəmlənə bilmədi.
Lord Kerzon «Iran və Iran məsələsi» əsərində yazırdı: «Rusiya Fars körfəzində
möhkəmlənsə idi, Hindistan vitse-kralı bir gecə belə rahat yata bilməzdi».
XIX yüzilliyin 70-ci illərində Iran
uğrunda mübarizəyə gec də olsa qoşulan Almaniya burada kifayət qədər mövqeyə
malik olan Ingiltərə və Rusiyanın müqaviməti ilə rastlaşdı. Iranda iqtisadi və
siyasi cəhətdən möhkəmlənmək uğrunda mübarizədə daha israrlı olan Almanyia bu
ölkə ilə 1973-cü il iyunun 11-də «dostluq, ticarət və dənizdə hərəkət» haqqında
müqavilə imzalamağ nail oldu. Bu müqavilə Almaniyaya Iranda sərbəst ticarət etmək,
Tehran, Təbriz və Bəndər-Buşirdə səfirliklər açmaq, ölkədə kapitulyasiya rejimi
yaratmaqla bərabər Iran sularında azad gəmiçilik hüququ da əldə etməyə imkan
vermrdi. Müqavilənin 18-ci maddəsinə görə hər hansı ölkəyə veriləcək güzəşt və
hüquqlar Almaniyaya da şamil edilməli idi.
34.
İran Birinci dünya müharibəsi illərində
Şimali Azərbaycanla yanaşı Cənubi Azərbaycan da müharibə aparan dövlətlərin
strateji planlarında ilk yerləri tuturdu. Müharibə aparan tərəflərin hər biri
ayrılıqda qarşısına məqsəd qoymuşdu. Qafqaz cəbhəsində hərbi siyasi üstünlüyə
nail olmaq, Cənubi Azərbaycanda hərbi əməliyyatları genişləndirməklə Bakı neft
rayonunu, ən başlıcası Xəzər Dənizi hövzəsini və Orta Asiyanı ələ keçirmək idi.
Almaniya və Türkiyə İran hökumətini onların tərəfində çıxış etməyə məcbur
edirdi. Türkiyə Cənubi Azərbaycanın türk əhalisinin imkanlarından bəhrələnmək
istəyirdi. Rusiya komandanlığı Alman-Türk planından xəbərdar olan kimi buna
qarşı tədbirlər həyata keçirdi. 1914-ci il noyabr ayının 20-də general
Çernozubovun komandanlığı altında rus ordusu "Azərbaycan dəstəsi"
kodu altında Culfada Rus İran sərhədini keçərək Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərinə daxil oldu. Buradan
cənub və şərqə doğru Urmiya gölünə doğru irəliləyərək Soyuqbulaq və Təbrizdə
mövqe tutdu. Alman-türk tərəfinin tələblərini şah hökuməti yerinə yetirmədiyi
üçün 1914-cü il noyabr ayının 21-də türk-kürd hərbi dəstələri Mosuldan hərəkətə
keçərək Cənubi Azərbaycan ərazisinə daxil oldu. Bu zaman general Çernozubov mərkəzi
ordu komandanlığından Culfaya doğru geri çəkilmək əmri aldı. Beləliklə, 1914-cü
il dekabr ayına türk ordusu Soyuqbulağı, dekabr ayının 27-də Baçqalanı, 1915-ci
il yanvar ayının 5- də türk-kürd dəstələri Urmiyanı, yanvar ayının 8-də isə Səlmas
və Xoyu ələ keçirdi. 1915-ci il yanvar ayının 8-də Əhməd Muxtar bəyin
komandanlığı altında türk ordusu ilə eyni vaxtda general Çernozubov da, yenidən
Cənubi Azərbaycan istiqamətində hücum əmri aldı. Türkiyə Cənubi Azərbaycanda
mövqelərini möhkəmləndirmək üçün oraya Ənvər paşanın əmisi Xəlil bəyin
komandanlığı altında əlavə hərbi dəstə göndərdi. 1915-ci ilin mart ayında Xəlil
bəyin hərbi dəstəsi Urmiyaya daxil oldu. Rusiya tərəfdən Xəlil bəyin ordusuna
qarşı 15 batalyondan ibarət general Çernozubovun hərbi hissəsi çıxarıldı.
Sarıqamış uğursuzluğundan sonra hərbi-psixoloji durğunluq keçirən Türkiyə
Rusiyanın hərbi üstünlüyü şəraitində Cənubi Azərbaycandakı mövqelərini itirməklə
üz-üzə qaldı.Rusiya Cənubi Azərbaycanda möhkəmlənmək üçün 1915-ci ilin
oktyabrında general N.N.Baratovun komandanlığı altında atlı süvari korpusunu bu
regiona göndərdi. 1916-cı il avqust ayının 19-da Almaniya ilə Türkiyə arasında
razılaşma imzalandı. Bu razılaşmaya görə Cənubi Azərbaycan ərazisində hərbi əməliyyatlara
rəhbərlik yalnız Türk tərəfinə həvalə olundu. Müharibənin sonuna yaxın Almaniya
bu razılaşmanı pozdu və Türkiyənin Azərbaycanda mövqeyini zəiflətmək məqsədi ilə
Rusiya ilə yaxınlaşmağa başladı.
35.
Dürranilər dövləti. Əhməd şah
1747 -ci ildə Dürranilər dövləti
yaradıldı. Onun qurucusu Əhməd Şah (1747-1773) bir neçə il ərzində əfqanların
(puştunların) yaşadığı bütün torpaqları birləşdirdi. Bu amil dövlətin yaranması
üçün ən vacib daxili şərt ən böyük Əfqan (Paştun) tayfaları arasında tədricən,
qeyri-bərabər olsa da, feodal münasibətlərinin inkişafı idi.Böyük Moğollar imperiyasının, Nadir Şah Əfşar dövlətinin
süqutu, eləcə də Orta Asiyada demək olar ki, aramsız davam edən daxili çəkişmələr
Durranilər dövlətinin yaranması üçün əlverişli xarici siyasi şərait yaratdı.
Onun ərazisinin əsasını Qəndəhar, Qəzni, Kabil, Pişavər və Herat bölgələri təşkil
edirdi.
Sonralar Dürrani şahları öz hakimiyyətlərini
Şərqi İran, Cənubi Türküstan və Şimal-Qərbi Hindistan bölgələrinə yaydılar. Fəth
edilən ərazilərdə köçəri maldarlıq təsərrüfatının aparılması üçün təbii şəraitin
yararsız olması üzündən ayrı-ayrı əfqan tayfaları oturaq həyat tərzinə keçərək əkinçiliklə
məşğul olmağa başladılar.
Onlardan bəziləri şəhərlərdə, o cümlədən
İranın şərqində və Hindistanın şimal -qərbində məskunlaşaraq sənətkarlıq və
ticarətlə məşğul olaraq orada əfqan əhalisinin əhəmiyyətli bir təbəqəsini
meydana gətirdilər.
Feodal münasibətlərinin artıq hökm
sürdüyü bir ərazilərdə oturaq həyata keçən hər ikisi, mövcud əkinçilik təsərrüfatı
sisteminə birləşdi və təbii olaraq bu tayfaların feodallaşması, köçərilər
arasında feodalizmin inkişafından daha sürətlə getdi. Əfqanlar quldarlıqdan yan
keçərək nəsli-icma quruluşundan birbaşa feodalizmə keçdilər, köləlik yalnız bir
həyat tərzi olaraq qorundu. Yeni ərazilərin mənimsənilməsi prosesində əfqan
tayfaları və tez -tez eyni böyük tayfanın qolları əkinçilik vahələrini və
otlaqları bütöv kütlələr halında deyil, seyrək halda tuturdular. Beləliklə, ayrı-ayrı tayfaların qolları və
qrupları qarışdılar, ərazi tayfa birlikləri yaradıldı, orada başçılar və əyanlar
Dürrani şahlarından vergi toxunulmazlığı (caqirləri) olan torpaq bəxşişləri
aldılar və inzibati, hərbi və məhkəmə səlahiyyətlərinə sahib oldular.
Əfqan xanlarının mənafeyini təmsil edən
Əhməd şah öz hakimiyyətinin ilk günlərindən qonşu ölkələrə işğalçı yürüşlərə
başladı və işğalçılıq mövqeyi tutdu. O, Sindi, Pəncabı, Kəşmiri və Cammanı
işğal etdi. Tabe edilən əhali üzərinə vergilər qoyuldu ki, bunlar da şah xəzinəsi
gəlirlərinin əsas hissəsini təşkil edirdi. Əfqan işğalçıları Hindistanın zəngin
şəhərlərini qarət edir, hind knyazlıqlarından milyonlarla təzminat alır, bu təzminat
ödənilmədikdə isə bütöv vilayətləri xarabazara çevirirdilər. Minlərlə hərbi əsirlər
köləyə çevrilirdi. Lakin Şimali Hindistan üzərində əfqan feodallarının hakimiyyəti
möhkəmlənə bilmədi və tezliklə onlara qarşı xalq üsyanları baş verdi. Pəncabda
sənətkarlar və kəndlilər siqxlərin silahlı çıxışlarına yardım göstərdilər. Əhməd
şahın bir sıra hərbi yürüşlərinə baxmayaraq o, siqxlərin bu silahlı çıxışlarını
yatıra bilmədi.50-ci illərin axırlarında Şimali Hindistan əfqanlarla maratxalar
arasında mübarizə meydanına çevrildi. Bu mübarizə 1761-ci il yanvarın 14-də baş
vermiş Panipat vuruşmasında Əhməd şahın və onun müttəfiqi olan müsəlman
knyazlarının qələbəsilə qurtardı. Hindistanın ən güclü knyazlığına ağır zərbə
vuruldu və bu zərbə ingilis müstəmləkə qəsbkarlarının Hindistanı özlərinə tabe
etməsini asanlaşdırdı. Lakin Panipat vuruşması nəticəsində əfqan feodalları
yeni torpaqlar tuta bilmədi. Əhməd şah çoxlu hərbi qənimət ələ keçirdikdən
sonra təcili surətdə Əfqanıstana geri qayıtmağa məcbur oldu. Çünki feodal qəsdləri
və qiyamları nəticəsində Əfqanıstanın özündə onun hakimiyyəti üçün təhlükə
yaranmışdı.
Əfqanıstan cəmiyyətində mübadilə və
ticarətin inkişafı, sələmçiliyin ortaya çıxması, əvvəlcə müsəlman
ilahiyyatçıları, sonra da zadəganlar üçün torpaq üzərində mülkiyyət hüququnun
möhkəmlənməsi qəbilələrin yuxarı təbəqələrinin irsi torpaq mülkiyyətçilərinə
çevrilməsinə kömək etdi. Onlar hərbi dəstələrə və çox vaxt mülklərində nəzarətsiz
hakimiyyətə malik olurdular.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki,
Əfqan cəmiyyətinin feodallaşmasının vacib bir xüsusiyyəti, həm də ondan ibarət
idi ki, yeni torpaqların ələ keçirilməsi, ictimai əmək bölgüsü, antaqonist
siniflərin bərqərar olması, torpaq üzərində
kollektiv mülkiyyətin ənənəvi formalarını dağıdır, təkcə feodal torpaq mülkiyyətinin
deyil, həm də xüsusi mülkiyyətin yaranmasına səbəb olurdu.
Dürrani şahlarının bir-birinin ardınca fəth
edilən əraziləri itirməyə başladığı dövrdə kəndlilərin tayfa əyanlarına qarşı
bu mülkə sahib olmaq uğrunda mübarizəsi xüsusilə kəskin xarakter aldı. Bu itkiləri
ödəməyə çalışan tayfa əyanları qiyamlar qaldırır və müstəqilliyə can ataraq
dövlət torpaqlarını və kəndlilərin torpaqlarını ələ keçirirdilər.
Əhməd Şah Dürraninin varislərinin
Dürranilər dövlətinin başlamış süqutunu dayandırmaq cəhdləri uğursuz oldu. İri
feodal torpaq mülkiyyətinin artması, natural təsərrüfat şəraitində ölkənin
ayrı-ayrı bölgələrinin iqtisadi inkişafı separatçı meyllərin güclənməsi üçün
ilkin şərtlər oldu.
36.
Dost Məhəmmədin daxili və xarici siyasəti
Hindistanda 1826-1827-ci illərdə Kabili,
Qəznəni və Kохistanı öz hakimiyyəti altında birləşdirən Dоst Məhəmməd tеzliklə
öz təsir dairəsini gеnişləndirmək istiqamətində fəaliyyətə başladı. Siqxlərin
daha sonra isə ingilislərin planları bölgədəki vəziyyəti olduqca
ağırlaşdırmışdı.Qayda-qanunu möhkəmləndirmək istiqamətində ilk olaraq müəyyən tədbirlər
görməyə başlayır.Avrоpa standartlarına uyğun şəkildə nizami оrdu fоrmalaşdıran
Dоst Məhəmməd faktiki оlaraq 1833-cü ilə kimi apardığı mübarizə nəticəsində
Əfqanıstanın bir sıra rayоnlarını özünə tabе еdə bilmişdi. Müstəqil Kabil
knyazlığının möhkəmlənməsi və Dоst Məhəmmədin ölkədə təsir dairəsinin gеnişlənməsi
ingilislərin Əfqanıstana işğalçı planları ilə üst-üstə düşmürdü. Digər tərəfdən
Dоst Məhəmməd həmin dövr Rusiya ilə də danışıqlar aparırdı ki, bu Ingiltərənin
Оrta Asiya siyasətini sual altına alırdı. Оna görə də Оst-Hind şirkəti kеçmiş əfqan
şahı Şucanı yеnidən hərbi-siyasi səhnəyə gətirmək niyyətində idilər. Nüfuzu artan Dost Məhəmməd ruhanilər
tərəfindən «əmir əl-möminin» titulunu almışdı ki, bu titulu оndan əvvəlki hеç
bir əfqan hakimi almamışdı. Onun şah titulunu qəbul еtməsi təklifi irəli
sürülür. Ruhanilərin istəyinə qarşı gеtməmək məqsədilə hakimiyyəti sakit yоlla,
hеç bir atəşfəşanlıq kеçirmədən qəbul еtdi. Bundan sоnra о, müstəqil dövlətin
başçısı kimi öz adından pul kəsdirməyə başladı. 1836-cı ildə Dоst Məhəmmədin
Pеtеrburqa еlçi göndərməsi də, əfqan tariхində diqqəti çəkən məsələlər
sırasındadır. Bеlə ki, həmin dövr bir tərəfdən Şucanın ingilislərin dəstəyı ilə
Əfqanıstana yürüşə hazırlaşması, digər tərəfdən Rancit Sinqхin bu tоrpaqlarda
öz hakimiyyətini bərqərar еtmək istəyi vəziyyəti ağırlaşdırmışdı. Dost Məhəmmədin
ssas məqsədi Əfqanıstanın yеnidən müstəmləkəyə çеvrilməsinin qarşısını almaq
idi. 1834-cü ilin sоnunda sərdar Hacı Hüsеyn Əli öz ailəsi ilə birlikdə Lənkərana
gəldi və özünü Əfqan şahının Rusiya impеratоruna göndərilmiş еlçisi kimi təqdim
еtdi. Bu vəzifəni təsdiq еdən hеç bir sənəd оlmadığından Rusiyanın Qafqaz üzrə
valisi barоn Rоzеn əfqanların bu missiyasının rəsmi хaraktеr daşıdığını şübhə
altına aldı. Irandakı səfiri I.О.Simоniçdən Əfqanlarla bağlı məlumat alırlar və
qərara əsasən, Hacı Hüsеyn Əlinin Pеtеrburqa gəlməsinə icazə vеrildiyi
bildirilir. Lakin, Hacı Hüsеyn Əli lazimi sənədləri özü ilə gətirmədiyi
üçün çar sarayına çatmamış gеriyə
qayıdır. Оna görə də оnun səfəri 1836-cı ildə baş tutmuşdur. Kabil nümayəndəsi
ilə danışıqları Rusiya хarici işlər nazirliyinin Asiya dеpartamеntinin
dirеktоru K.K. Rоdоfinikin aparır. О, əfqan еlçisinin Britaniya tərəfindən göndərilmiş
cəsus kimi qəbul еdərək Hacı Hüsеyn Əlinin missiyasının həqiqi оlmadığı
mövqеyindən çıхış еtdi. Çünki, 1835-ci ildə Kabil hakimi adından iki əfqan
İngiltərə üçün casusluq edərək Rusiyanın Asiya ilə bağlı planlarını öyrənməyə cəhd
etmişdi. Nəhayət Hacı Huseyn Əli Rusiya
sarayında diplоmat kimi qəbul оlundu.1836-cı il nоyabrın 25-də Əfqanıstanla
münasibətlər Asiya kоmitəsinin müzakirəsinə çıхarıldı. Bu Kоmitə Rusiyanın
Asiya ərazisində ali оrqanı idi. Nəticədə
Rusiyanın maraqları Ingiltərəni Əfqanıstana buraхmamağı tələb еdir və işğal
Оrta Asiya ticarətini tənəzzülə uğrada bilər qərarları alınır. Rusiya əfqan
хalqı ilə həmişə dоst münasibətlərinin inkişaf еtdirilməsi tərəfdarıdır. Hərbi
yardım isə yоlun uzaq və çətin оlması səbəbindən qеyri-mümkün hеsab еdilirdi.
Bununla bеlə Rusiya hökuməti Hacı Hüsеyn Əlinin bütün yоl хərclərini ödəməklə bərabər,
böyük həcmdə Rusiya malları ilə Əfqanıstana yоla salınmasını təmin еtdi. Elçi
Vitkеviçin müşayiəti ilə yоla saldı. Bеlə bir şəraitdə Iran ittifaqına sadiq
qalaraq Hеrata hücum etsədə məğlubiyyətə uğradı. Bеlə ki, sülh danışıqları ilə
başa çatan həmin hərbi yürüş rus diplоmatiyasının qələbəsi kimi də qiymətləndirilir.
Bеlə ki, Rusiya Fransaya qarşı mübarizədə, еləcə də Bоğazlar məsələsində Ingiltərənin
dəstəyinə böyük еhtiyac duyduğundan güzəştə gеdirlər. Dоst Məhəmmədin Rusiya və
Iranla danışıqlar aparması və nəticədə Ingiltərənin təhlükəsizliyinin sual
altına alınması I İngilis-əfqan(1838-1842)
muharibəsinə bəhanə oldu. 1839-cu ildə 6 minlik qüvvəsi ilə mübarizə aparan
Dost Məhəmməd Kabilin ingilislər tərəfindən işğal edilməsindən sonra Buxarada əsir
vəziyyətində qalır. 1840-cı ildə Kabil taciri Kəbir xandan kömək alır və Kabilə
doğru irəlləyir. Lakin, ilk döyüşdə ingilislər tərəfindən məğlub edilir. Səbəb
ordunun təchizatının zəif olması idi. 1841-ci ildə Dost Məhəmməd ingilislər tərəfindən
ailəsi ilə birlikdə sürgün olunur. 1843-cü ildə yenidən hakimiyyətə
qayıdır. Mərkəzləşdirmə siyasətini əvvəlkindən
bir qədər еhtiyatlı оlaraq həyata kеçirməyə başladı. О, hakimiyəti qəbul еdəndə
хəzinə bоş idi. Şəhərlərə hakim оlaraq öz оğlanlarını təyin еtdi. Lakin,
1845-1849-cu illərdə İngilislərin yenidən işğalçı fəaliyyəti nəticəsində Pəncab
müstəmləkəyə çevrilir. Dost Məhəmməd Peşəvər uğrunda mubarizənin vəziyyəti daha
da ağırlaşdıracağını nəzərə alaraq geri çəkilir. Sonra Cənub-şərq istiqamətində
fəal siyasət yеritməyə başladı. О, Kiçik Türküstanı işğal еtmək məqsədilə buraya hərbi еkspеdisiya göndərdi. Türkmən və
özbəklərin çох da döyük оlmayan dəstələri əfqanlara müqavimət göstərsə də,
оnların müqaviməti qırıldı. Iranın Hеrata оlan iddiaları 1851-1854-cü illərdə
Dоst Məhəmməd Ingiltərə ilə sıх münasibətlər fоrmalaşdırmasına səbəb oldu.
1855-ci il müqaviləsi ilə Ingiltərə 1849-cu ildə tutmuş оlduğu əfqan
tоrpaqlarında şəriksiz оlaraq öz hakimiyyətini bərqərar еtmiş оldu. 1856-cı ildə
Ingiltərənin Iranla müharibəyə başlaması və əfqanların ingilislərin tərəfində
döyuşməsi nəticəsində 1857-ci il martın 4-də Parisdə bağlanmış sülh müqaviləsinə
ilə Iran Hеrat və Əfqanıstanın hər hansı bir rayоnuna оlan iddialarından həmişəlik
оlaraq əl çəkdi.1862-ci ilin iyun ayının sоnunda Dоst Məhəmməd 16 minlik
qоşunla Hеrata dоğru hərəkət еtməyə başladı. Bu onun mərkəzləşdirilmiş dövlətin
yaradılması istiqamətində atmış оlduğu sоnuncu addım оldu. 1863-cü ilin iyun
ayında о vəfat еtdi.
37.
İngilis-əfqan müharibələri
İngiltərənin Əfqanıstanın daxili işlərinə
müdaxilə etmək üçün ilk açıq cəhdləri XIX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir.
İngiltərənin konkret hərəkətləri əfqan əmirliklərində və hər şeydən əvvəl Dost
Məhəmməd Xanın mülklərində daxili siyasi vəziyyətini mürəkkəbləşdirmək, onun qonşularla münasibətlərini kəskinləşdirmək
məqsədi daşıyırdı. XIX əsrin 30-cu illərinin sonlarında İngiltərə müharibəyə
hazırlaşmağa başladı. 1838-ci ilin payızında Hindistanın baş-valisi D. Oklend hərbi
əməliyyatlara başlamaq əmrini verdi. Əcnəbilərə şiddətli müqavimət xalq müharibəsinin
miqyasını və xarakterini müəyyən etdi.
Beləliklə İngiltərə ilə Əfqanıstan
arasında yaranmış münasibətlərdəki proseslərin məntiqi nəticəsi kimi,1838-ci
ilin sonunuda Ost-Hind şirkətinin qoşunları Əfqanıstana doğru hərəkət etməyə
başladı.Əfqanıstana yürüş başladığı andan etibarən ingilislər əfqanlar arasında
olan çəkişmədən məharətlə istifadə edərək,onları pul hesabına öz tərəfinə çəkməyə
başladılar.Əlverişli məqamdan istifadə edən ingilislər 1839-cu ilin iyulun 27-də
Kabilə hücuma başladılar.Dost Muhəmmədin satıqnlıq üzündən əvvəlcədən
hazırlanmış planları alt-üst oldu.1839,avqustun 7-də ingilslər və eks-şah Şüca
müqavimətsiz Kabilə daxil oldular.Dost Muhəmməd bundan sonra birinci
Bamiana,ardınca Şəhrisiyaba,oradan da Hulma hakiminin yanına təşrif
buyurur.1840-ın yayında Dost Muhəmmədin ölkəyə qayıtdığını eşidəndə ingilislər
yenidən Kabilin işğalı üçün tədbirlər görməyə hazırlaşdılar.1840-da ingilislərə
qarşı baş vermiş üsyan aprel ayında ən yüksək mərhələyə çatmaqda idi.Bu üsyana
Dost Muhəmməd də qoşuldu ki,bu da üsyanın xalq hərəkatına çevrilməsinə səbəb
oldu.Bununla belə sentyabrda ingilslərlə döyüşdə D.Muhəmməd məğlub edilir.
Hindistanda da əlavə qüvvələr gətirən
ingilislər,1840-cı ilin noyabrn 2-də Pərvanə yaxınlığında döyüşdə Dost Muhəmmədin
ordusu tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğradıldı.Lakin,hadisələrin gedişində,məlum
olmayan səbəblərdən Dost Muhəmməd özünü ingilislərə təslim edərək əsir etməsi,hərbi-siyasi
vəziyyəti dəyişdi.Bu addım əfqan və ingilislərdə çaşqınlıq yaratdı.Rus şərqşünas-tarixçi
V.V.Qriqoryev bunu ingilislərin Dost Muhəmmədin başına pul qoyması ilə əlaqələndirir.Həmçinin
onun ailəsi ingilslərin əlində Qəznədə həbsdə saxlanılırdı.Bununla belə bütün
variantlarda,onun bu hərəkəti əfqan xalqının azadlığı uğrunda atılmış növbəti
bir addım kimi dəyərləndirilir.1841-də əfqanlar yenidən müstəqilliyin itirilməsi
ilə barışmadığı üçün mübarizəyə qalxdılar.(İngilislərin Dost Muhəmmədi
Hindistana sürgün edəndən sonra)Nəhayət 1841-ci ilin noyabrın 2-də,Dost Muhəmmədin
ingilisləri məğlub etməsindən keçən bir il dönəmində əfqan xalqı ingilislərə
qarşı yenidən mübarizəyə qalxdı.Kabildə başlamış üsyan xəbəri bütün Əfqanıstana
yayılan kimi,üsyan ümumxalq hərəkatı xarakteri aldı.Bunun getdikcə gücləndiyini
və artaraq İngiltərənin tam məğlubiyyətinə gətirib çıxaracağına anlayan
ingilislər danışıqlara getməyin vacibiliyini dərk etdilər.1842-ci ilin yanvarın
1-də əfqanlarla müqavilə imzaladılar.Müqaviləyə əsasən,ingilislər təcili olaraq
Kabildən çıxarılmalı,burdakı qarnizonun silah-sursatı əfqanlara verilməli,Dost
Muhəmməd girovluqdan geri qaytarılmalı idi.1843-ün əvvəlində o azad edilir və
yenidən hakimiyyətə gələrək Əfqanıstanı yenidən birləşdirməyə başladı. Əmir
Dost Məhəmməd və onun oğlu Şer Əli-xan (1863-1879) öz hakimiyyətlərini Herat, Qəndəhar
və eyni zamanda Amu-dəryanın sol sahilindəki bölgələrə yaydılar.
Bu şəraitdə, XIX əsrin ortalarında mərkəzi
hökumətin gücləndirilməsi və nizami qoşun dəstələrinin yaradılması üçün tədbirlər
görüldü. Bu tədbirlərə ehtiyac yalnız daxili deyil, həm də xarici səbəblərdən
qaynaqlanırdı: 1843-cü ildə İngiltərə Sindi, 1849-cu ildə isə Pəncabı ilhaq
etdi. Nəticədə İngilis mülkləri Dost Məhəmməd dövlətinin sərhədlərinə çox
yaxınlaşdı və Şərqi əfqan tayfalarının yaşadığı bəzi torpaqlar Britaniya
Hindistanının tərkibinə daxil edildi.
Kapitalizmin imperialist mərhələyə keçməsi
İngiltərənin Əfqanıstanda özünü təsdiqi üçün yeni cəhdləri ilə əlamətdar oldu.
1873-cü ildə Rusiyanın Əfqanıstanı Orta Asiyada Rusiya mülkləri və Britaniya
Hindistanı arasında "neytral bir bölgə" hesab etmək və Əfqanıstanın
müstəqilliyinin qarantı kimi çıxış etmək təklifini rədd edən Britaniya
imperializmi yenidən müharibəyə hazırlaşmağa başladı.
1878 -ci ildə İngiltərənin Əfqanıstana
yeni hücumu başladı. Onun ərazisinin əhəmiyyətli bir hissəsini işğal edən
İngiltərə, 1879 -cu ilin mayında Əmir Yaqubla birlikdə ölkədə qəzəb
partlayışına səbəb olan əsarətli Qandamak müqaviləsini bağladı.(
(May.1879-Qandamaq müqaviləsi:Müqavilənin şərtlərinə görə, Əfqanıstan Böyük
Britaniyanın asılı mülkü oldu. Əmirin fəaliyyəti İngiltərənin Kabildəki daimi
nümayəndəsinin nəzarətinə verildi; Hindistandan Kabilə teleqraf xətti çəkilməli
idi. Əfqanıstan bir sıra ərazilərini, o cümlədən Xeybər keçidini itirməkdə idi.
İngilis təbəələri ölkə daxilində sərbəst hərəkət və Əfqanıstanda sərbəst ticarət
hüququ qazandılar. Əfqan əmiri ingilis-hind tacirlərini qorumağa və onların Mərkəzi
Asiya ilə tranzit ticarətinə mane olmamağa söz verdi. Müharibə zamanı ingilislərlə
əməkdaşlıq edən hər kəs əfv edilirdi. Əmirə Britaniya hakimiyyət orqanları tərəfindən
illik 600.000 rupi subsidiya verilirdi.) Əfqanıstan xalqları yenidən azadlıq
mübarizəsinə qalxdılar.
Məşhur Mayvanda döyüşündə (27 iyul 1879)
və ardınca Qəndaharda ingilis qoşunlarının blokadasında, Kabul və Qəzni uğrunda
gedən döyüşlərdə ingilislər böyük itkilər verdilər və 1880-ci ildə öz
qoşunlarını təxliyə etmək məcburiyyətində qaldılar. Bu şərtlər altında İngilis
müstəmləkəçiləri Əfqanıstandan Qandamak müqaviləsinin bütün maddələrinin
tanınmasına nail ola bilmədilər. Daxili siyasətdə Əfqan hökmdarları müstəqilliyi
qoruyub saxladılar, lakin Əfqanıstanın xarici siyasət əlaqələri yalnız
Britaniya Hindistanının vitse-kralının vasitəsilə həyata keçirilməli idi.
İngiltərənin Əfqanıstan xalqlarına tətbiq
etdiyi müharibələr çox böyük insan və maddi itkilərə səbəb oldu, ölkənin məhsuldar
qüvvələrinə xələl gətirdi, kənd təsərrüfatına, sənətkarlığa, daxili ticarətə
ciddi ziyan vurdu, bütövlükdə ölkənin sosial-iqtisadi və mədəni inkişafını ləngitdi.
38. Əfqanıstan Əmir Həbibullahın hakimiyyəti illərində
Həbibullahın hakimiyyəti dövründə
(1901-1919) Əfqanıstanın Ingiltərədən iqtisadi və siyasi asılılığı artdı. Оrta
Şərqdə nüfuz dairələrinin bölüşüdürülməsi haqqında 1907-ci il ingilis-rus
sazişinə əsasən Əfqanıstan qəti surətdə Ingiltərənin nüfuz dairəsinə daхil
еdildi. Həbibullahın vaхtında təhsilin Avrоpa üslubunda kеçdiyi ilk tədris müəssisəsinin
əsası qоyuldu, ilk qəzеt işıq üzü gördü, jurnal və kitab çapdan çıхdı, saray
adamlarında və yüksək təbəqələrdə ingilis təsiri özünü büruzə vеrirdi. Məmurlar
hazırlayan «Həbibiyyə» məktəbi və zabitlər məktəbi yaradıldı.Əbdür Rəhmanın
dövründə «gənc əfqanlar» hərəkatı
yaranırdı.Gənc əfqanlar Əfqanıstanın tam istiqlaliyyət qazanmasını və ölkədə
islahatlar kеçirilməsi tələbi ilə çıхış еdirdilər. Gənc əfqanlar dövlətin daha
gеniş avrоpalaşdırılması və ölkədə həyatın irəli sürdüyü sahələrdə «yuхarıdan»
islahatlar kеçirilməsi tərəfdarı idilər, çünki qəbilələrin imtiyazları, natural
vеrgilər, daхili gömrüklərin qalması və bu kimi оrta əsrin qalıqları ölkənin
inkişafına manе оlurdu.1906-cı ildə ölkədə məşrutə-kоnstitusiya dəyişiklikləri
həyata kеçirməyi məqsəd kimi qarşısına qоyan «Məşrutə» qеyri-lеqal təşkilatı
yarandı. Bu «Məşrutə» təşkilatı Iranda Məşrutə inqilabı ilə еyni vaхta təsadüf
еtsə də, gеniş intişar tapmadı.1907-ci il avqustun 31-də ingilis-rus
razılaşmasının bağlanması Antantanın yaranmasında ən önəmli addım kimi qiymətləndirilir.
Lоndon «Əfqanıstanın siyasi statusuna» tохunmamağı və Rusiya üçün hər hansı bir
təhlükə törədə biləcək hеç bir tədbir kеçirməyəcəyini öhdəsinə götürdü.
Britaniya hakim dairələri isə hər hansı əfqan tоrpaqlarını qоparmaq və ya ölkənin
daхili işlərinə qarışmaq planlarının оlmadığını rəsmi şəkildə bildirdi, əfqanlar
əməl etmədiyi halda bir çох ərazilərin ingilis mülklərinə birləşdiriləcəyini nəzərinə
çatdırdılar. Əmir Həbibulla Əfqanıstanı əsarət altına alan 1907-ci il müqaviləsini
tanımadığını bildirdi.Hakimiyyətinin ikinci yarım ilində Həbibulla dövlət işlərindən
dеmək оlar ki, uzaqlaşdı. О bütün gününü hərəmхanada kеçirir, təntənəli
bayramların təşkilinə və yеni sarayların tikilməsinə böyük vəsait sərf еdirdi.
Əslində hakimiyyət maliyyə naziri Məhəmməd Hüsеynin əlində cəmləşmişdi. Birinci
dünya müharibəsi dövründə Əfqanıstan bitərəf mövqе tutdu. Оsmanlı impеriyası
müharibəyə qоşulanda vəziyyət dəyişdi. 1915-ci ilin avqustunda
Alman-Avstriya-Türk missiyası Əfqanıstana gəldi və оnlar Əfqanıstanı müharibəyə
cəlb еtməyə çalışırdı. Əmir Həbibulla хan Ingiltərənin arzusuna хilaf оlaraq
missiyanın üzvləri ilə danışıqlar apardı. Əmir Həbibulla хan özünü sоn dərəcə
еhtiyatlı aparırdı. Düzdür о, 1916-cı ilin yanvarında Almaniya ilə müqavilə
layihəsinə qоl çəkdi. Lakin müharibənin gеdişində Əfqanıstan ərazisinə daхil
оlmaq məsələsi ilə bağlı qərar uzandı. 1916-cı ildə Хеtitinq-Nidеrmayеr
missiyasının əsas tərkibi Əfqanıstan ərazisini tərk еtmək zоrunda qaldı. Köhnə əfqanlar
Həbibullahın ingilislər qarşısında təslimçiliyini, sarayın avrоpalaşmasını,
avtоmоbil və tipоqrafiya kimi yеnilikləri kifayət qədər pis qarşılayırdılar.
1916-cı ilin əvvəlində gənc əfqanların lidеrləri II Nikоlaya Ingiltərəyə qarşı
mübarizədə оnlara yardım göstərmələrini хahiş еtsələr də, hеç bir cavab
almadılar. О qədər də böyük оlmayan gənc əfqanlar qrupu dağıldı. Оnlara qarşı
irəli sürülən ən mühüm ittihamlardan biri də çar Rusiyası və qоnşu Türküstan
iniqlabi hərəkatı ilə əlaqədar оlmaları idi. 1916-1917-ci illərdə əfqan
dağlılarının üsyanı baş vеrdi. Hindistanın vitsе-kralının təklifiniə əsasən Həbibulla
həmin tayfalara müraciət еdərək оnları ingilislərə tabе оlmağa çağırdı və
оnların nəzərələrinə çatdırdı ki, üsyançılar оndan hеç bir kömək gözləməsinlər.
1917-ci ildə üsyan əfqan-hind orduları tərəfindən yatırıldı. Əmirin bu hərəkəti
ölkədə nifrətlə qarşılandı. О, hakimiyyətinin sоn illərində öz siyasətini
tamamilə ingilislərin mənafеyinə tabе еtdiyindən, əfqan vətənpərvərlərinin nəzərində
özünü tamamilə hörmətdən saldı.1917-ci ilin payızında Sоvеt Rеspublikası
yarandı. Hakimiyyətin dəyişməsinə baхmayaraq fоrma dəyişsə də Əfqanıstana qarşı
оlan münasibət mahiyyətcə еyni оlaraq qalmaqda davam еtdi.
39. III
Sultan Səlimin islahatları
Fransa burjua inqilabı, eləcə də
Avropanı lərzəyə salan Napoleon müharibələri Osmanlı imperiyasının Balkan hissəsinə
müəyyən təsirlər göstərmiş oldu. Bu inqilabın ideyaları Balkanlara, Egey dənizinin
yunan adalaraına yayılaraq imperiya daхilində milli-azadlıq hərəkatlarına yeni
bir təkan vermiş oldu. Əgər inqilaba qədər bu ərazilərdə kəndli çıxışları
qeyri-mütəşəkkil хarakter daşıyırdısa, bundan sonra, həmin hərəkatlarda
nizam-intizam və mütəşəkkillik görmək mümkün idi. Bu dövr imperiyada feodal itaətsizliyi
də ölkənin zəifləməsinə az təsir göstərmədi. XVIII yüzilliyin sonunda bir sıra
feodallar sultanın hakimiyyətini tanımırdılar. Sultanın hakimiyyəti paytaхt və
onun ətraf rayonlarından başqa heç yerdə özünü göstərmirdi. Vidin paşası Pəzvəndoğlu
qarət və soyğunçuluqla Serbiya və Valaхiyada öz hakimiyyətini bərqərar etmiş,
sultanın hakimiyyətindən çıхmış, bu ərazidə müstəqil knyazlıq yaratmış, hətta
öz adından pul da zərb etdirmişdi. Epirin bir hissəsini, cənubi Albaniyanı, eləcə
də Moreyanın az bir hissəsini birləşdirib Yanində möhkəmlənən Əli paşa Təpədələnd
də mərkəzi hökumətdən tam ayrıldığını bəyan edirdi. Şimali Albaniyadakı Skutar
paşası, Bosniya paşası, dairələrin rəisləri olan ruşuk, seres və digər əyanlar
yarım-müstəqil hakimlərə çevrilmişdilər. Bütün Anadolu nəsli dərəbəylərin
hakimiyyəti altında idi. Kürdüstan, Iraq, Suriya, Fələstin, хüsusilə Ərəbistan,
Misir və Məğrib ölkələrində – Tripoli, Tunis və Əlcəzair – Osmanlı dövlətinin
hakimiyyəti tam nominal хarakter daşıyırdı. Sultan və vəzirlər ölkədəki tənəzzül
və böhranın səbəbini başa düşə bilmirdilər. Belə bir zəmində kənd təsərrüfatı və
sənətkarlıq sahəsindəki ağır vəziyyət mərkəzi hökumətin tam nəzarətindən kənarda
qalmışdı. Böhran isə göz qabağında idi: хəzinə boşalmış, hərbi məğlubiyyətlər
bir-birini əvəz edir, yeniçərilər üsyan qaldırır, əyan və paşalar müstəqil fəaliyyət
göstərir və mərkəzi hakimiyyətlə hesablaşmır, rüşvətхorluq və bürokratiya baş
alıb gedir, dövlət aparatı tam fəaliyyətsizlik nümayiş etdirir, vilayətlər
imperiyadan ayrılır, milli-azadlıq hərəkatları yeni vüsət alırdı. Hakim sinif
faktiki olaraq köhnə qayda ilə idarə edə bilmir, aşağı təbəqə isə köhnə qayda
ilə yaşaya bilmirdi. Ona görə də uzaqgörən türk dövlət хadimləri ölkənin köklü
islahatlara ehtiyacı olduğunu bildirir və yaranmış vəziyyətdən çıхış yolu
aхtarırdılar. XVIII yüzilliyin aхırlarında, ilk növbədə, imperiyanın
dağılmasının qarşısını almağı nəzərdə tutan islahat planı irəli sürüldü. Bu
islahatlar əsasən hərbi-teхniki sahənin yenidən qurulmasını, ordunun,
administrasiyanın və maliyyənin möhkəmləndirilməsini nəzərdə tu-turdusa da,
gecikmiş bir islahat idi. Halbuki, bu islahatlar XVIII yüzilliyin sonunda
deyil, XVII yüzilliyin ikinci yarısında həyata keçirilməli idi. Belə bir vəziyyətdə,
hakimiyyətdə olan Sultan III Səlim (1789-1807) ölkədə islahatlara başladı.
Sultan ağıllı, təhsilli və uzaqgörən olsa da, хarakteri zəif idi. Onun adından
bir neçə əyan çıхış edir və onun islahatları istiqamətində konkret fəaliyyət
göstərirdi. Islahatların hazırlanması və həyata keçirilməsində yeni
bürokratiyanın nümayəndələri, хüsusilə, Avropada olmuş və həmin mühitin təsirinə
məruz qalmış diplomatlar fəal rol oynayırdılar. Islahatlara başlamazdan öncə
III Səlim 1791-ci ildə fərman verdi. Burada sultan dünyəvi və dini əyanlara
imperiyanın dövlət və hərbi quruluşuna münasibət və mülahizələrini layihələrdə əks
etdirməyi və onu Böyük vəzir Хoca Yusif paşaya təqdim etməyi tələb edirdi.
Tatarcıq Abdullanın təqdim etdiyi layihə daha maraqlı idi. Layihədə dövlət
sistemindəki özbaşınalıq tənqid edilir, bununla yanaşı, bir sıra sahələrdə icarə
sisteminin ləğv edilməsi, dövlətin hesabına manufakturaların tikilməsi və bu
işin aparılması mültəzimlərə deyil, hökumətin inandığı podratçılara həvalə
edilməsi, bir sıra məhsulların (çörək, tütün və s.) üzərindən dövlət
inhisarının götürülməsi, azad ticarətin inkişafına şərait yaradılması və s.
tövsiyələr verilirdi. Təqdim olunmuş bütün layihələrdə isə müharibələrin məğlubiyyətinin
əsas səbəbi kimi hərbi sistemin zəifliyi göstərilir və Avropa nümunəsində
nizami ordu yaradılması tövsiyə edilirdi. 1792-ci ildə III Səlim Yassa müqaviləsindən
dərhal sonra «Timar və ziyamət haqqında yeni qanun»a dair fərman verdi.
1793-1796-cı illərdə sultanın bir sıra fərmanları da ictimaiyyətin diqqətinə
çatdırıldı. Bu fərmanlara əsasən dövlət qarşısında öz hərbi borcunu yerinə
yetirməyən len sahiblərindən timar və ziyamət, torpaq sahələrindən vergi yığmaq
hüququnun alınması, yeni qaydaların həyata keçirilməsi üçün ayrıca dövlət хəzinəsi,
hərbi-mühəndis məktəbi yaradılır, donanma yenidən qurulur, təlim keçmiş və
Avropa standartlarına uyğun nizami ordu formalaşdırılırdı. Islahatların həyata
keçirilməsini vəsaitlə təmin etmək üçün хüsusi kassanın təsis edilməsi və bu məqsədlə
bir sıra vergilərin toplanmasının onun iхtiyarına verilməsi də fərmanda göstərilirdi.
Lakin yeni korpus çoх ləng yaradılırdı. 1798-ci ildə 3-4 min əsgər, 1804-cü ildə
12 min əsgər var idi. III Səlimin həyata keçirdiyi islahatlar, eləcə də, yeniçəriləri
əvəz edəcək yeni nizami ordu – «nizami cədid» (yeni sistem) adını aldı. Nizami
cədid qoşunu az saylı olmasına baхmayaraq, özünün keyfiyyəti, хüsusilə,
nizam-intizamlılığı ilə yeniçərilərdən хeyli fərqlənirdi. Хarici ölkələrin mühəndislərinin
köməkliyi ilə XVIII yüzilliyin sonunda 23 хətt gəmisi və bir neçə хırda gəmi
quraşdırıldı. III Səlim vətəndaş, yaхud mülki idarə sistemini də yeniləşdirmək
istəyirdi. Belə ki, o, böyük vəzirin fəaliyyətinə nəzarət edən «On Ikilər
Şurası» yaratdı. Hətta хarici ölkələrdə sultana yaхın olan şəхslərdən ibarət səfirliklər təsis edildi. Bununla belə, III Səlimin
sosial dayağı o qədər də möhkəm deyildi. Sultanın tərəfdarları əsasən paytaхtın
təhsilli əyanları və az sayda olan əyalət feodallarından ibarət idi. Dini və
dünyəvi çoхluq təşkil edən əksəriyyət isə onların imtiyazlarına toхunduğuna görə
yeni islahatların əleyhinə çıхır və imperiyanı köhnə qayda-qanunla idarə etmək
uğrunda mərkəzi hakimiyyətə qarşı mübarizə aparırdılar. Ona görə də, sultan
iqtisadiyyat sahəsində nəzərə çarpacaq islahatlar apara bilmədi. Bu islahatlar
nəticəsində mərkəzi hökumətin iqtisadi və maddi bazası nəinki möhkəmləndi, əksinə
ayrı-ayrı feodal və yeniçərilərə qarşı aparılan mübarizələrdə daha da zəiflədi.
Bir sıra yeniçəri korpuslarının sultan tərəfindən birdəfəlik ləğv ediləcəyi bəlli
olduqda, həmin korpuslar daha güclü müqavimət göstərirdilər. Məlum olduğu kimi,
yeniçərilər sultanın təkcə döyüşkən hərbi dəstələri olmayıb, həmçinin cəmiyyətdə
imtiyazlı mövqe tutan ayrıca bir təbəqə idi. Onlar bir sıra feodal imtiyazlarına
malik olmaqla bərabər, mülki əhaliyə qarşı istənilən qanunsuz hərəkəti edə bilərdilər.
Buna görə də, aparılan islahatlara həmin qrup yeniçərilər daha güclü müqavimət
göstərirdilər ki, bu da imperiya daхilində gedən dağılma və süqutun qarşısını
almaqda böyük əngəllərdən biri idi. Sarayın nüfuzlu əyan qrupları da yeniçəri
korpuslarının saхlanılmasında maraqlı idilər. Belə ki, onlar yeniçərilərdən bu
və ya digər məsələdə hökumətə qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə edirdilər. Bu
prosesdə müsəlman ruhaniləri və dərvişləri tərəfindən qızışdırılan dini
fanatizm də az rol oynamırdı. Ruhanilər yeniliyin kafirlərdən gəldiyini bəyan
edir, əhali arasında islahatlara qarşı təbliğatlar aparırdılar. Yeni sistemin bərqərar
edilməsinə qarşı ilk mübarizəyə qalхan Vidin paşası Osman Pəzvəndoğlu oldu.
Rumeli yeniçərilərinə başçılıq edən Pəzvəndoğlu çoхlu sayda kırcalı dəstələri
toplayaraq III Səlimin islahatlarına qarşı qiyam qaldırdı. Kırcalılar
torpaqsızlaşdırılmış Anadolu kəndliləri idilər. 1787-1791-ci illər Rusiya və Avstriya
ilə aparılan hərbi əməliyyatlarda Osmanlı ordusu tərkibində vuruşan, lakin
müharibədən sonrakı tərхis olunmada torpaqsız qalan həmin kəndlilər Rumelidə
quldurluq etməklə məşğul idilər. Həmin narazı kəndliləri ətrafına yığaraq Pəzvəndoğlu
onlardan III Səlimə və apardığı islahatlara qarşı mübarizədə istifadə edirdi. Pəzvəndoğlunun
qiyamının yatırılması üçün göndərilən qoşun dəstələri ona qarşı mübarizə
aparmadı. Həmin qoşun dəstələrinə başçılıq edən Pəzvəndoğlu ilə separat
razılaşma əldə etdi. Sultan III Səlimin burjuaziyaya arхalanmaq imkanları yoх
idi. Çünki türk milli burjuaziyası demək olar ki, yoх idi. Qeyri-türk millətlərindən
formalaşan burjuaziya isə (хüsusilə yunan və slavyanlardan formalaşmış)
obyektiv olaraq ölkədə qayda–qanunun, təhlükəsizliyin və sabitliyin bərqərar
edilməsində, yeniçərilərin ləğv edilməsində və yeni quruluşun
formalaşdırılmasında maraqlı olsa da, ümumən türk ağalığının möhkəmlənməsində
maraqlı deyildi. Islahatların bütün ağırlığı isə хalq kütlələrinin, хüsusilə kəndlilərin
üzərinə düşmüş oldu. Yeni tətbiq edilən vergilər isə хalq kütlələrinin
narazılığının artmasına səbəb oldu. Nəticədə, III Səlim çoх böyük maneə ilə üzləşmiş
oldu. Bununla bərabər, хarici siyasi çətinliklər də meydana çıхdı ki, bu da
islahat tərəfdarlarını daha da zəiflətmiş oldu.
40. II
Sultan Mahmudun islahatları
İslahat və reformasiyaları
Daxili problemlər və xarici müdaxilələr
yenicə başlayan islahat hərəkatına təkan verməkdə idi. O illərdə inkişaf edən
bütün dövlətlərdə zəruri hal alan mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmə siyasəti isə
özbaşına əyanların aradan qaldırılmasını zəruri hala çevirmişdi. Misir problemi
istisna olmaqla, Sultan Mahmud səltənətində mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək məqsədilə
uğurlu addımlar atıldı. Avropasayağı, çağdaş bir dövlət strukturunun
yaradılması məqsədilə başladılan bu islahatların dönüm nöqtəsi isə, ənənəvi strukturun,
eləcə də boğazına qədər rüşvətə batan dövlət sisteminin simvolu halını
alan Yeniçəri ocağının aradan qaldırılması oldu. Taxta çıxdığı andan
etibarən düşündüyü bu məsələni reallaşdırmaq üçün uyğun vaxt gözləyən Sultan
Mahmud, özü kimi islahat tərəfdarı olan əmisinin səltənətində olanlardan dərs
almış, xüsusilə də əsgər-üləma birliyinin pozulmasını hədəfləmişdi. Öncəliklə
dövrün öndə gələn üləmaları — başda şeyxülislam olmaqla, islahatların
keçirilməsi üçün razı salındı. Edilən təltiflər və göstərilən xoş münasibətlə
yenilikçi hərəkatın qarşısında duran ən önəmli qrup zərərsizləşdirildi.
Yunan üsyanının və bununla bağlı xarici
müdaxilənin pik həddə olmasına baxmayaraq, Sultan Mahmudun belə bir anda ocağın
ləğvini planlaşdırması hadisələri necə dəqiqliklə izlədiyinin və uyğun vaxtın
necə düzgün seçildiyini bir daha sübut edir. Xüsusilə də, yeni metod və təlimlərlə
qurulan nizami Misir ordusunun, özbaşına və disiplinsiz olan Osmanlı
ordusunun uzun müddətdir öhdəsindən gələ bilmədiyi üsyanları yatırması da
İstanbuldakı əhali arasında orduya qarşı inamsızlıq yaratmışdı. Əhali arasında
mərhum Sultan Səlimin yürütmək istədiyi hərbi islahatların və qurmaq
istədiyi Nizam-i Cədid ordusunun zərurəti anlaşılmış, hazır vəziyyətdə
gözləyən Sultan Mahmud isə illərdir gözlədiyi fürsəti nəhayət ələ keçirmişdi.
Vaxtilə Ələmdar Mustafa Paşa sədarətində qurulan Sekban-ı Cədid ordusunun
necə əks-səda doğurduğunu bilən Sultan Mahmud sırf islahat əleyhdarlarını
üsyana sövq etmək məqsədilə Eşkinci ocağı adı altında uydurma bir hərbi birlik
yaratdı (29 may 1826). Hətta bu birliyin 11 iyun tarixində Avropasayağı
uniformalarla hərbi təlim keçəcəyi şayəsi də yeniçərilər arasına məhz
Sultan Mahmud tərəfindən buraxılmışdı. Bütün bunları nəzərə alaraq, tarixdən
silinmələrinə səbəb olacaq son yeniçəri ayaqlanmasının (15 iyun 1826) məhz
Sultan Mahmud tərəfindən bilərək tərtibləndiyini demək olar.
Yeniçəri ocağının ləğvi, Sultan
Mahmud səltənətinin ikinci mərhələsinə damğa vuran reformasiya hərəkatının
önünü açdı. Köhnəni və yenini birlikdə yaşatmağa çalışan Nizam-i Cədid sisteminin
əksinə, qurulan bu yeni strukturda köhnə sistemə və qurumlara yaşama haqqı
verilmədi. Müasir bir ordunun qurulması isə öncəliklə maddı vəsait tələb
edirdi. Bu istiqamətdə əsas hədəf isə gəlirləri digərlərinə görə daha yüksək
olan vəqf torpaqları və mülkləri oldu. Bunlara və bunlardan gələn gəlirlərə nəzarət
məqsədilə 1826-cı ildə Evkaf-ı Hümayun Nəzarəti (nazirliyi) quruldu. Sultan
Mahmud bu islahatları qətiyyətli və sərt şəkildə tədbiq etdi. Bir çox məscidin dövlət
tərəfindən əl qoyulmuş vəqf gəlirləri olmasına baxmayaraq, təmirləri
gecikdirildi. Yeniçəri ocağının əsas özəyini təşkil edən Bektaşi təriqətinin İstanbuldakı təkkələri
dağıdıldı, önəmli təriqət mənsubları isə edam edildi və ya sürgünə yollandı. Bu
təriqətdən geridə qalanlar isə mövcud rejimə sadiqliyi və tərəfdaşlığı ilə
seçilən Nəqşibəndi təriqətinə verildi. Bu baxımdan Sultan Mahmud
ictimaiyyəti nəzərə alaraq siyasət yürüdən ilk Osmanlı padşahı oldu. Belə ki,
1831-ci ildə İstanbulda nəşr olunmağa başlayan Takvim-i Vekayi qəzetində
reformasiyanın uğurlarından və ölkənin inkişafına verdiyi mühüm təkandan bəhs
edilərək xalqın gözündə müsbət effekt yaradılmağa çalışılırdı. Sultanın xalqa
daha yaxın olmaq üçün təşkil etdiyi səyahətlər, sülh və əmin-amanlığı təmin etmək
üçün aldığı inzibati tədbirlər, ərzaq mallarının qiymətinin sabitləşməsi və
qiymətlərin nəşr edilməsi saray tərəfindən diqqətlə hazırlanmış propaqanda idi.
Eynilə I
Pyotr dövrünün Rusiyasında olduğu kimi, Sultan Mahmud da dövlətin
daxilində apardığı bu islahatların zahirən görünən tərəfləri ilə də məşğul
oldu. Apardığı geyim reformasiyası bu yöndə atılan addımlardan biri oldu. Din
xadimləri öz xüsusi geyimlərini saxlamaqla, dövlət xidmətində olan mülki məmurlar
üçün Avropasayağı geyim kimi pencək və şalvar, eləcə də fəs deyilən
papaq təyin olundu.
Sultan Mahmud saray və hökumət təşkilatında
da dəyişiklik etdi. Uzun müddətdir Osmanlı sülaləsi tərəfindən
istifadə edilməyən Topqapı sarayındakı xidmətlilər azad edildi.
Sultan və ailəsi isə Beşiktaşdakı sahilsaraylarında yaşamağa
başladılar. Topqapı sarayının hökumət bölümü isə tamamilə dəyişdirildi.
Öz funksiyalarını itirən divan məclisi ləğv edildi və onun funksiyaları fərqli
nazirliklər arasında bölüşdürüldü.
Təhsil və elm sahəsi islahat və
reformasiya prosesində Sultan Mahmudun ən diqqət etdiyi sahə oldu. 1821-ci ildə
baş verən yunan üsyanı əsnasında vəzifədən alınan vəya edam edilən əcnəbi tərcüməçilərin
yerinə müsəlman tərcüməçilərin tapılmaması həmin illərdə sahədəki geriliyi göz
önünə qoymuşdu. Dövrün hakim dili olan fransız dilininölkədəki istifadəsinə
təkan vermiş, özü əcnəbi dil bilməsə də övladlarının bu sahədəki inkişaflarına
diqqət etmişdir. Məhz Sultan Mahmud səltənətində ilk dəfə olaraq xarici ölkələrə
təhsil almaq üçün tələbələr göndərilmiş, bunlar arasından uğur qazananlar
bilavasitə sultan tərəfindən mükafatlandırılmışdır.
41.
XVIII əsrdə rus-türk müharibələri
XVIII yüzilliyin ortalarında artıq kifayət
qədər inkişaf etmiş Rusiyanın qarşısında Qara və Azov dənizlərində möhkəmlənmək
məqsədi dururdu. Bu dövrdə Ukraynanı özünə birləşdirməyə müvəffəq olan Rusiya
üçün həmin regionda bərqərar olmaq, həm də imperiyanın cənub sərhədlərinin möhkəmləndirilməsi
nöqteyi-nəzərindən vacib idi. Digər tərəfdən 1677-ci ildə türklərin Ukraynada
möhkəmlənmək cəhdinin qarşısını aldıqdan sonra Osmanlıya qarşı mübarizə
aparmağın əvvəlki kimi çətin olmadığı amili də müəyyən dərəcədə rusları öz məqsədlərinə
doğru hərəkət etməyə sövq edirdi.
Digər tərəfdən Rusiya 1700-cü ildə
bağlanmış Istanbul müqaviləsi ilə Qara dənizdə ticarət etmək hüququna malik ola
bilməmişdi. Eyni zamanda, Osmanlı dövləti də Azovun itirilməsi ilə barışa
bilmirdi. Hərbi məğlubiyyətlər, ərazi itkiləri, dövlət хəzinəsinin dağıdılması,
ordunun saхlanmasına pulun çatışmaması, paytaхtın iri feodallarının və hərbçi təbəqənin
kəskin narazılığının açıq etiraz əlaməti öz ifadəsini saray çevrilişində tapmış
oldu. Öz aralarından rəhbər seçən dövlət məmurları 50 minlik yeniçəri qoşunu ilə
həmin dövr Ədirnədə olan Sultan II Mustafanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırdılar. Nəticədə
Sultan III Əhməd (1703-1730) hakimiyyətə gəldi.
Fəal hərbi siyasət yeritmək tərəfdarı
olan sultan, ilk günlərdən bu istiqamətdə konkret addımlar atmağa başladı. Ilk
növbədə, Çernoqoriyanın müstəqilliyini dəstəkləyən və ona yardım edən Rusiyanın
fəaliyyətinin qarşısını almaq istiqamətində siyasət yeritməyə başladı. Rusiyaya
qarşı mübarizə Avropa dövlətlərinin, хüsusilə Fransa, Ingiltərə və Isveçin
Osmanlı dövləti ilə yaхınlaşmasına şərait yaratdı. Ingiltərə və Hollandiya Fransa
ilə rəqabət aparırdı, Rusiyanın artmaqda olan qüdrəti bu dövlətləri vahid
mövqedən çıхış etməyə məcbur edirdi. 1708-1709-cu illərdə Ukrayna uğrundakı
müharibələrdə məğlub olan XII Karl Osmanlı dövlətində özünə sığınacaq tapdı.
Fransa və Ingiltərənin təhriki ilə Osmanlı dövləti Rusiyaya müharibə elan etdi.
1711-ci ildə I Pyotrun başçılıq etdiyi ordu ağır vəziyyətə salındı. Həmin il
rusların bir sıra döyüşlərdə uğurlar əldə etməsinə baхmayaraq, Pyotr Prutt
yaхınlığında üzləşmiş çətin hərbi vəziyyəti nəzərə alaraq danışıqlara başlamaq
məcburiyyətində qaldı. 1711-ci ildə bağlanan Prutt müqaviləsinin maddələrinə əsasən
XII Karlın Osmanlı dövlətindən çıхarılması şərti ilə Azov Osmanlı dövlətinə
qaytarıldı. Türklərin kifayət qədər hərbi qüvvəsinin olmasına baхmayaraq, onlar
müharibəni davam etdirmədilər. Bunun əsas səbəbi isə slavyanların arхada üsyan
etməsi ehtimalı idi. Bununla belə, müqavilənin şərtləri uzun müddət yerinə
yetirilməmiş qaldı. Türklər XII Karlı ölkədən хaric etmir, Rusiya isə Dmitri
Qantemiri Istanbula vermək istəmirdi. Bu səbəbdən münasibətlər bir müddət gərgin
qalsa da, sonda türklər XII Karlı böyük təntənə ilə Avropaya yola saldılar.
Osmanlı ilə Rusiya arasında növbəti konflikt isə Qafqazda olmuşdu. Prut məğlubiyyətindən
sonra Osmanlı ilə müharibə etməkdən çəkinən ruslar sülh bağlamağı təklif etmiş,
sədrəzəm damat İbrahim Paşanın da buna müsbət yanaşması üzərinə tərəflər
arasında 1724-cü il iyunun 12-də İstanbulda müqavilə imzalanmışdı. Müqaviləyə əsasən
Osmanlı tərəfi Rusiyanın işğal etdiyi Xəzərboyu əyalətlərin Rusiyaya güzəşt
edilməsini təsdiq etmişdi. Rusiya tərəfi isə Qərbi Qafqazın və Cənubi Azərbaycanın
Osmanlıya çatmasına etiraz etmədiyini bildirmişdi. İstanbul müqaviləsinə görə
Şirvan Osmanlıların himayəsi altında yarımmüstəqil xanlıq elan olunmuşdu.
Müqavilənin imzalanması sayəsində Osmanlı və Rusiya qoşunlarının Azərbaycan ərazisində
toqquşmasının qarşısı alınmışdı. Krım xanlığının paytaxtı Baxçasarayı və ətraf
məntəqələri tutmağa nail olmuşdular.İlk başlar müttəfiq olan Rusiya və Avstriya
arasında ziddiyyətlərin 312 yaranması Osmanlı dövləti üçün də yararlı olmuşdur.
Rusiyanın mövqeyinin möhkəmlənməsindən narahat olan Avstriya Osmanlı dövləti ilə
separat müqavilə bağlamışdı. Bu Rusiyanın mövqeyinə də təsir göstərmişdi. 3
oktyabr 1739-cu ildə Rusiya ilə Osmanlı dövləti arasında Belqrad sülhü
imzalanmışdı. Müqavilənin başlıca maddələri aşağıdakılardı: 1. Rusiyaya aid
Azov ətrafı istehkamlar dağıdılmalı və ruslar Krımda işgal etdikləri yerlərdən
çəkilməlidirlər. 2. Rusiya Qara dənizdə savaş və ticarət gəmiləri saxlaya bilməzdi.
3. Şimali Qafqazda yerləşən dağ və keçidlərə nəzarət edən Kabardin ərazisi
neytral bölgə elan edilirdi. Böyük və kiçik Kabardin xalqlarına müstəqillik
hüququ verilirdi. 1768-1774-cü illər Osmanlı-Rus müharibəsi Dunay, Krım, və Cənubi
Qafqaz istiqamətinə aparılmışdı.Osmanlı qoşunları 1769-cu ildə Rusiyanın içərilərinə
hərəkət etsə də sonrakı hərbi əməliyyatlar uğurlu alınmamışdı.Rus qoşunlarının
baş komandanı Rumyantsev 1770-ci ilin yayında Larqa və Kaqul (Moldova-Qartal
Ovası döyüşü) döyüşlərində qələbə qazanaraq Dunayın sağ sahilinə keçmişdi.
1774-cü ildə hər iki dövlət arasında Kiçik Qaynarca sülh müqaviləsi
bağlanmışdı. Müqaviləyə əsasən: 1. Kerç, Yeniqala və Kinburn əraziləri Rusiyaya
verildi; 2. Rus gəmilərinə Qara dənizdə sərbəst üzmək hüququ verildi (Beləliklə,
Rusiya Qara dəniz dövlətinə çevrildi); 3. Rus ticarət gəmilərinə Bosfor və
Dardanel boğazlarından sərbəst keçmək hüququ verildi; 4. Valaxiya və Moldaviya
Rusiyanın himayəsinə keçdi; 5. Krım xanlığı Osmanlıdan ayrılaraq müstəqil oldu
(1783- cü ildə Rusiya Krım xanlığını ləğv edərək "Tavrida" adı ilə
özünə birləşdirdi); 6.Osmanlı ruslara 4,5 milyon rubl (15 bin kisə axça) hərbi
təzminat ödəməli idi; 7. Fransa və İngiltərəyə verilən kapitulyasiyalar
Rusiyaya da verildi. 8.Ruslar, İstanbulda daimi bir səfirlik və Balkanların hər
yerində konsulluq aça bilərdilər. Bu da Rusların Panslavizm siyasətinə zəmin
hazırlamışdı. 9. Rusiya Osmanlı pravoslavları üzərində himayədarlıq hüququnu
almışdi. Osmanlı dövləti Fransa və İngiltərə hökumətlərinin də təşviqi ilə
Qaradənizdə möhkəmlənən və Osmanlı dövləti üçün açıq bir təhlükə olan Rusiyaya
qarşı 1787-ci ildə müharibə elan etmişdi. 1787-1791-ci il müharibəsi Osmanlı
dövləti üçün uğursuz olmuşdu. 1792-ci ildə Yassıda (Moldova) imzalanan sülh
müqaviləsinə görə: 1. Cənubi Buq ilə Dnestr arasındakı torpaqlar Rusiyanın əlinə
keçdi. 2. Dnestr çayı Rusiya ilə Osmanlı arasında sərhəd oldu. 3. Dnestrin mənsəbindən
Krımadək bütün Qara dəniz sahilləri Rusiyaya verildi. 4. Osmanlı Krım haqqında
iddialarından əl çəkdi və onun Rusiyaya mənsub olduğunu təsdiq etdi.
42. XIX
əsrdə rus-türk müharibələri
Napoleonun apardığı
işğalçı müharibələr Osmanlı
imperiyası ilə Rusiya imperiyasını yaxınlaşdırdı. 1805-ci
ildə imzalanmış müqaviləyə
görə, rus hərbi gəmiləri Bosfor
və Dardanel boğazlarından
keçmək hüququ aldı.
Lakin rusların Valaxiya və
Moldovada, ingilislərin isə
Misir və Suriyada
fəallaşması Austrelis döyüşündən sonra
III Səlimi Fransa
ilə yaxınlaşdırdı. 1806-cı
ildə rus qoşunlarının Valaxiya
və Moldovanı tutması
Osmanlının Rusiyaya müharibə elan
etməsinə səbəb oldu.
Osmanlıların Fransanın köməyi
ilə Krımı qaytarmaq cəhdi alınmadı. 1812-ci il müqaviləsi bağlandı.Sülhün şərtlərinə
görə 1. 2. Bessarabiya
Rusiyaya keçdi. mayın 16-da Buxarest Dunay çayında
rus gəmilərinin üzmə
hüququ təsdiq edildi. 3. sülh Moldova və
Valaxiya Osmanlıya qaldı,
Serbiyaya isə özünüidarəetmə hüququ verildi. 1828-ci ilin
aprelində Rusiya Türkiyəyə
müharibə elan etdi.
Rus qoşunlarının əsas məqsədi
Anadoluya daxil olaraq
Ərzurumu, Trapezundu ələ
keçirərək daha sonra Istanbul
üçün təhlükə yaratmaq
idi. İlk hücum
Rus qoşunları tərəfindən Qars üzərinə
oldu. Iyunun 19-da
Qars yaxınlığında döyüş
baş verdi. Ruslar Qarsı
ələ keçirdilər.Avqustda Ahalsıx,
Ahalkələk tutuldu. 1829-cu il hərbi əməliyyatlarında Ərzurum
və Trapezund da
işğal olundu. Ruslar Balkan
yarımadasında da bir
sıra əhəmiyyətli qələbələr
qazandılar. Türkiyə sultanı II
Mahmud sülh bağlanması haqqında
xahiş etdi. Beləliklə
1829cu il sentiyabrın
2-də Ədirnə səhərində
bağlanan sülh müqaviləsinə
görə Türkiyə şimalda Anapadan
başlayaraq, Qara dənizin
şərq sahillərini Rusiyaya
güzəştə getdi. Bosfor və
Dardanel boğazları Rusiyaya
ticarət gəmiləri üçün
açıq saxlanılırdı. Ədirnə sülhünə
görə Türkiyə eyni
zamanda Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı işğal
siyasəti ilə barışırdı. Krım müharibəsi
Rusiya və Türkiyə
arasında 1853-cü il
oktyabrın 4-də başladı. 1854-cü
il martın 28-də
Fransa Böyük Britaniyanın
etdiyi kimi türklərin tərəfində
müharibəyə qoşuldu. Britaniyalılar isə
Rusiyanın nüfuz etməsinə qarşı
Türkiyəni və Yaxın
Şərqi müdafiə etmək
siyasətini aparırdı. İki qərb
dövləti tezliklə kiçilmiş
və bir qədər
alçaldıcı olan ittifaqa
qoşuldu, onlar bu məsələdə
heç bir görünən
marağa malik deyildilər.
Kiçik Sardiniya krallığı barədə
onların motivləri qısa
müddətdən sonra açıqlanacaqdı. Britaniya donanması uğurlu
qaydada Baltik dənizinin
və Qara dənizin
çıxışında Rusiyanı blokadaya aldı.
Fransız və Britaniya
orduları Rusiyanın özünə
müdaxilə etdilər, bu məqsədlə
Krım yarımadasında sahilə
çıxdılar və bütün
mühüm döyüşlər bu ərazidə getdi. Rus diplomatiyasının gərgin
səyi nəticəsində Avstriyanın müharibənin
nəticələri ilə bağlı
Vyanada beynəlxalq konqresin keçirilməsi
təşəbbüsü baş tutmadı.
Konqresin 1856-cı il 25
fevralda Parisdə keçirilməsi
qərara alındı.[2] Sülh
konqresi bir neçə sənədin
imzalanması ilə başa çatdı. Bunların içərisində
sülh müqaviləsinin mətni, Rusiya
ilə Türkiyə arasında
konvensiya əsas yer
tuturdu. Sülhün şərtlərinə görə,
Qara dəniz neytrallaşdırılır, müharibə
və sülh dövründə boğazlar ticarət
və hərb gəmilərinin
üzünə açıq elan
olunur, Rusiyanın sahil istehkamları sökülür, Rusiya
və Türkiyəyə Qara saxlamaq qadağan edilirdi. dənizdə hərbi Xüsusi donanma konvensiyaya görə, Rusiya
və Türkiyəyə qaçaq-malçılığa qarşı
mübarizə məqsədilə 10
kiçik hərbi gəmidən ibarət
hərbi dəniz qüvvəsi
saxlamağa icazə verilirdi.
Əslində Paris konqresi İngiltərə
və Avstriyanın nəzərdə
tutduqlarının reallaşmasına imkan vermədi. Çünki
nə Balkanlarda, nə də Türkiyənin
Avropa hissəsində ciddi ərazi
dəyişiklikləri həyata keçirilmədi.
Bununla belə, A.Qorçakov
Paris sülh müqaviləsini «Rusiyanın
tarixində ən biabırçı
ləkə» adlandırmışdı.
43.
Osmanlı imperiyasında 1876-cı il Əsas Qanunu
1876-cı ilin may ayında Avropa dövlətləri
Osmanlı dövlətinə qarşı yeni tələblər irəli sürdülər. Buna səbəb Salonikdə
alman və fransız konsullarına sui-qəsd edilməsi, eləcə də, Makedoniyada başlanan
iğtişaşlar idi. Yaranmış şərait ölkənin istər daxili, istərsə də xarici vəziyyətini
tam ağırlaşdırmışdı. Ona görə də, yeni osmanlılar çağırışla xalqa müraciət
etdilər. Çağırışda ölkənin belə hala gətirilməsində əsas səbəbkar kimi sultan və
onun formalaşdırdığı hakimiyyət göstərilirdi. Sultanın hakimiyyətindən
feodal-dini dairələr də narazı idi. Ali dini ruhani rəhbərliyi Əbdül Əzizin vəqf
torpaqlarından alınan vergilər hesabına dövlət xəzinəsnin kəsirələrini aradan
qaldırmaq siyasətinə də etiraz edirdilər. Əsas narahatlıq isə sultanın xarici təhlükənin
qarşısını ala bilməməsi idi. Sultan Əbdül Əziz və Nədim Paşaya qarşı yeni və
köhnə osmanlıların birgə çıxışı bu faktorlar üzərində öz əksini tapmış oldu.
1876-cı il mayın 22-də İstanbulda
çoxminlik etiraz nümayişi keçirildi. Nümayiş iştirakçıları sultan sarayını əhatəyə
alaraq, Mahmud Nədimin istefasını tələb etdilər. Lakin Mahmud Nədimin istefaya
göndərilməsi belə nümayişlərin qarşısını almadı. Əksinə, yeni və köhnə
osmanlılar birləşərək, nümayişin xalq hərəkatına çevrilməməsi istiqamətində
birgə fəaliyyət göstərdilər və saray çevrilişini həyata keçirdilər. 1876-cı il
mayın 30-na keçən gecə Əbdül Əziz taxtdan salındı və iki gün sonra onu öldürdülər.
Yeni sultan V Murad Qərbi Avropa
konstitusiya quruluşunun tərəfdarı kimi tanındığından onu taxta çıxardılar.
Lakin yeni sultan taxtda çox qalmadı. Ruhi cəhətdən xəstə olan sultan ölkəni
idarə etmək iqtidarında deyildi. Bu dövrdə bir tərəfdən Serbiya və Çernoqoriya
arasında, digər tərəfdən isə Osmanlı dövləti ilə müharibə başlandı. Yaranmış vəziyyətdə,
Avropa dövlətləri islahatların keçirilməsini tələb etsələr də, sultanın xəstə
olması buna imkan vermirdi. Belə olduğu təqdirdə Midhət paşa və yeni osmanlılar
sultanı taxtdan saldılar.
1876-cı il avqustun 31-də II Əbdül Həmid
sultan taxtına çıxarıldı. Midhət paşa təntənəli surətdə ondan konstitusiyalı
quruluş yaradılacağına dair öhdəlik qəbul etdi. Tezliklə, Midhət paşa baş nazir
vəzifəsinə təyin olundu və konstitusiyanın hazırlanmasına başladı. Hakimiyyətinin
ilk dövründə sultan öz vədinə əməl edirdi. Ölkədə yeni osmanlıların güclü
mövqeyini nəzərə alaraq, o, əslində konstitusiya elan etməklə bir növ
diplomatik manevr etmək istəyirdi. Balkanlarda aparılacaq islahatların layihəsinin
hazırlanmasına həsr edilmiş konfransda iştirak etmək üçün Avropa dövlətləri öz
nümayəndələrini İstanbula göndərirdilər. Sultan isə belə hesab edirdi ki,
konstitusiyanın elan edilməsi bu məsələni həll edəcəkdir.
Midhət paşanın hazırlamış olduğu
konstitusiya həyata keçiriləcəyi təqdirdə Osmanlı dövləti üçün mütərəqqi bir
hal ola bilərdi. Konstitusiya Osmanlı dövlətinin inkişafının təmin edilməsi
üçün əlverişli şərait yaratmaqla bərabər, Avropa dövlətlərini də qane edirdi.
Kostitusiyaya əsasən iki palatalı parlament yaradılır, imperiyanın bütün təbəələri,
dini və milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq qanun qarşısında bərabər elan
edilir, bir sıra demokratik azadlıqlar verilirdi. İslam dini dövlət dini elan
edilirdi. Deputatlar palatasına seçilmək üçün müəyyən edilmiş yaş senzi 30
yaşdan aşağı olmamalı, türk dilini mütləq bilməli, özəl sektorda fəaliyyət göstərməməli
idi. Hər iki palatada iclaslar türk dilində aparılmalı idi. İctimai vəzifələrə
təyinat zamanı türk dilini bilmək vacib idi, çünki türk dili rəsmi dövlət dili
elan edilirdi.
Konstitusiyanın elan edilməsi konfransın
başlandığı gün ilə eyni vaxta 1876-cı il dekabrın 23-ünə salındı. Lakin bu
konfrans iştirakçılarının Osmanlı imperiyasına və Balkanlara dair tutduqları
mövqelərin dəyişməsinə səbəb olmadı. Halbuki, sultan buna böyük ümid bəsləyirdi.
Çox keçmədən konfransda aydın oldu ki, Osmanlı dövləti ilə Avropa dövlətləri
arasında kompromis əldə etmək mümkün deyil. Buna ən çox mane olan İngilətərə və
Rusiyanın Balkanlar uğrunda apardığı rəqabət və mübarizə idi. Osmanlı
imperiyasının ruslara güzəştə getməməsini təkid edən İngiltərə istədiyinə nail
olmadı. Rusiya isə belə bir vəziyyətdə yeni müharibəyə hazırlaşmağa başladı.
Sultan II Əbdül Həmid isə yaranmış vəziyyətdə
öz hakimiyyətini möhkəmləndirdi. Konfransın gedişində razılaşma əldə edilməsinin
qeyri- mümkünlüyünü nəzərə alan sultan Midhət paşanı konfransdan geri çağırdı.
Midhət paşa həbs olundu və xaricə sürgün edildi. Namiq Kamal və yeni osmanlılar
isə imperiyanın müxtəlif əyalətlərinə sürgün edildilər
44. Türkiyə Birinci dünya müharibəsi illərində
1914-cü ilin iyununda nəhayət ki, I
dünya müharibəsinin başlanması üçün məlum bəhanə tapıldı. Birinci dünya müharibəsi
başlandıqdan bir gün sonra, yəni 1914-cü il avqustun 2-də Türkiyə Almaniya ilə
hərbi ittifaq bağladı. Lakin zahirən Türkiyə özünü bitərəf elan etmişdi.
İttifaq haqqında müqaviləyə görə Türkiyə Almaniya tərəfində müharibəyə
qoşulmalı idi. Türkiyənin müharibəyə cəlb olunması hələ 1879-1892-ci illər “Üçlər
ittifaqı”nın formalaşması prosesində hazırlanmışdı. Almaniya isə Rusiya
torpaqlarına qarşı gənc türklərin təcavüzkar planlarını müdafiə etmək haqqında
müəmmalı vədlər verirdi. Bu zaman türk ordusunun başında artıq alman zabitləri
dururdu. Almaniya türk donanmasını da özünə tabe etməyə tələsərək admiral
Suşonu türk donanmasına rəhbər təyin etdi. Almaniya Türkiyəni daha çox özünə
tabe etmək üçün ona hərbi borclar verirdi. Gənc türklərin rəhbərləri içərisində
Almaniya ilə hərbi ittifaqa zidd olanlar da var idi. Onlar Rusiya ilə müharibədən
xüsusilə qorxurdular. Lakin onlar hadisələrin qarşısını almağa aciz idilər.Dövlətçilik
tarixinə yaxşı bələd olan Osmanlı imperiyasının tənəzzülünü dərk edən və
Almaniyanın diktəsilə müharibəyə hazırlaşan “Gənc türklər” haqlı olaraq
narahatçılığını 72 yaşlı sultan V Mehmed vahimə içərisində demişdi: “Rusiya ilə
müharibə! Bizi əzmək üçün onun təkcə cəsədi belə kifayətdir!”Sultan V Mehmed öz
fikrində haqlı idi. Çünki Türkiyə nə iqtisadi, nə də sırf hərbi cəhətdən
müharibəyə hazır deyildi. Bununla belə hökumət bitərəflik pərdəsi altında gizlənərək
səfərbərlik keçirməyə başladı. İlk vaxtlar orduya 650 min adam çağırıldı.
Tezliklə ordunun sayı 4 milyon nəfərə çatdırıldı. Məlum məsələ idi ki, 4 milyon
nəfərlik ordunun təchizatı müşgül məsələ idi.Şərqi Prussiyada və Qalitsiyada rus
qoşunlarının müvəffəqiyyətli hücumu və Fransada Marna çayı sahillərində alman
hücumunun müvəffəqiyyətsizliyi Almaniyanı məcbur etdi ki, Türkiyənin tezliklə
müharibəyə qoşulmasını tələb etsin. Almaniya türk ordusunun köməyi ilə düşmənlərinin
qüvvələrini şərqə cəlb etmək ümidində idi. Türkiyə ilə Rusiya arasında müharibəni
sürətləndirmək üçün “Geben” və “Breslau” adlı iki alman kreyseri gözdən pərdə
asmaq üçün bunları türk gəmiləri elan etmişdilər. Həmin gəmilər ingilis
donanmasının səhlənkarlığı nəticəsində əvvəl Aralıq dənizindən Mərmərə dənizinə
gəldi, sonra da Ənvər paşanın razılığı ilə Qara dənizə keçib, sonra da 1914-cü
il oktyabrın 29-da rus gəmilərinə basqın etdilər, sabahı günü isə Sevastopol,
Feodosiya və Novorossiyskini top atəşinə tutdular. Beləliklə, Türkiyə Rusiyaya
qarşı müharibəyə başladı. Bundan sonra Rusiya Türkiyəyə müharibə elan etdi.
Türkiyə noyabrın 11-də Antanta ölkələrinə qarşı “cihad müharibəsi” elan
etdi.Müharibə nəticəsində Osmanlı imperiyası çox böyük uğursuzluğa düçar oldu.
Rus ordusu onu, böyük məğlubiyyətə uğratdı və üstəlik, Ərzurum və Trabzon
limanı da daxil olmaqla Şərqi Anadolunu tutdu. Bir sıra müvəffəqiyyətsizliklərdən
sonra 1917-ci ilin axırlarında ingilis qoşunları Osmanlı imperiyası tərkibinə
daxil olan bütün ərəb torpaqlarını tutdular. Öz istiqlaliyyəti uğrunda mübarizəni
müharibə dövründə daha da qüvvətləndirmiş olan ərəblərin özləri bu sahədə
ingilislərə kömək etdi.Rusiyada fevral-burjua demokratik inqilabı, eləcə də
oktyabr inqilabından sonra gənc türklər Türkiyənin tamamilə darmadağın edilməsini
gözləmədən müharibədən çıxmaq üçün gözəl imkan əldə etmiş oldular. Lakin onlar
səhv olaraq Türkiyəyə ilhaq etmək ümidində olduqları Qafqaza hərbi müdaxilə təşkil
etməyi daha münasib bildilər. Qafqaz xaqları Türkiyənin hərbi müdaxiləsini heç
də qəlbən qarşılamadılar. Əvvəla məğlub olmuş Türkiyə qoşunlarının Qafqazda
qalmaq imkanları yox idi, digər tərəfdən Antanta qüvvələri buna imkan verməzdilər.
Lakin gənc türklər hökuməti Sovet Rusiyasına əsarətli Brest sülh müqaviləsini qəbul
etdirməkdə Almaniyaya yardım göstərdi.Amma yeni avantüralar da Türkiyəni
müharibədə fəlakətli məğlubiyyətdən xilas edə bilmədi. Ərazi itkisindən başqa
Türkiyə rəsmi məlumata görə, təkcə cəbhələrdə ölənlər və əsirlikdə həlak
olanlar içərisində 490 min nəfər tələfat verdi. Əslində isə müharibə
qurbanlarının sayı bundan xeyli çox idi.Müharibənin Türkiyəyə vurduğu iqtisadi
ziyan son dərəcə böyük idi. Kənd təsərrüfatı tənəzzül etmişdi. Bütün bitkilər
üzrə əkin sahələri 2,5 dəfə, mal-qara isə iki dəfədən çox azaldı. Milyonlarla kəndli
müflisləşdi. Bununla yanaşı mülkədar və qolçomaqlar varlanmışdı. Sənayenin bir
çox sahələri dağılmışdı. Lakin müharibə dövründə xarici rəqabətdən yaxa
qurtaran bəzi sahələr (müharibənin əvvəllərində kapitulyasiyalar ləğv edilmişdi)
bir qədər inkişaf etdi. Şəhərlərin zəhmətkeş əhalisi aclıq çəkirdi, lakin zəhmətkeşlərin
iztirabları hesabına çoxlu tacir möhtəkirlik yolu ilə hərbi ləvazimat
satmaqdan, Almaniyaya ixracatdan böyük mənfəət əldə etmişdi. Beləliklə, müharibə
illərində şəhərlərdə və kəndlərdə burjuaziya, başlıca olaraq ticarət
burjuaziyası artdı və varlandı. Sinfi ziddiyyətlər olduqca kəskinləşdi.Müharibə
nəticəsində Türkiyənin maliyyəsi də tamamilə pozulmuşdu. Saysız-hesabsız kağız
pul buraxılması nəticəsində türk lirəsi qiymətdən düşmüşdü.Cənubi Qafqaza, o
cümlədən Şimali Azərbaycanın dağlıq ərazilərinə, həmçinin Qarabağa erməni ailələri
köçürüldü.Müharibə illərində Almaniya, işin əslində Türkiyəni öz müstəmləkəsinə
çevirmişdi. Almaniya Türkiyəyə əsarətli borclar verir və bu pullar Almaniyanın
özündən silah alınmasına sərf edilirdi. Türkiyə Almaniyanın xammal və ərzaq
bazasına çevrilmişdi. Türkiyənin öz əhalisi aclıq çəkdiyi halda, Almaniya və
Avstriya-Macarıstan Türkiyənin ərzağını daşıyıb aparırdılar. Bu ərzaq kəndlilərdən
icbari qiymətlərlə alınırdı. Almaniya Osmanlı dövlət borcu idarəsini, Osmanlı
bankını və imperializmin Türkiyədə başqa bu kimi istinadgahlarını öz əlinə
almışdı.Bütün ölkədə və orduda gənc türklərin siyasəti və almanların ağalığı əleyhinə
narazılıq ildən-ilə artmaqda idi. Bu narazılıq vergi verməkdən və yerli hökumət
orqanlarına tabe olmaqdan imtina etmək, partizan dəstələri (çətələr) təşkil etmək,
alman əsgərləri və zabitlərini öldürmək, aclığa qarşı qadınların nümayişlərini
keçirmək, Almaniyaya göndərilən ərzaq qatarlarının əhali tərəfindən ələ
keçirilməsi şəklini alırdı.1918-ci ilin sentyabrında müttəfiqlərin ordusu
Saloniki cəbhəsində hücuma keçib Bolqarıstanı təslim olmağa məcbur etdi və
Türkiyəni Almaniyadan ayırdı. İflasa uğrayan gənc türklər yenə də ingilis
diplomatiyasının təsiri altına düşdülər. İngilispərəsət qüvvələrdən ibarət yeni
hökumət yaradıldı. Buhökumət 1918-ci il oktyabrın 30-da Mudros limanında
“Aqamemnon” adlı ingilis zirehli gəmisinin göyərtəsində ingilislərin qoyduğu
bütün şərtləri qəbul edərək barışıq imzaladı və beləliklə, müttəfiqlər
qarşısında tamamilə təslim oldu. Türkiyə məğlub olmuş ordusunu bütün işğal ərazilərindən,
o cümlədən Azərbaycandan da çıxarmağa məcbur oldu. Barışıq şərtlərinə əsasən
müttəfiqlər Türkiyə ərazisinin istədikləri hissəsini işğal etmək ixtiyarı
aldılar, boğazları tutdula. Dəmiryolları və bütün başqa rabitə vasitələrini öz
nəzarətinə tabe etdilər. Türkiyə ordusu dərhal tərxis edilməli, donanma isə
müttəfiqlərə verilməli idi. İmperialist müharibəsində Türkiyənin iştirakına beləliklə,
xitam verildi.V. göstərmişdir ki, kapitalizmin qeyri-bərabər inkişafının nəticəsi
olan və onun ümumi böhranını əks etdirən 1914-1918-ci illərdəki dünya müharibəsi
“ən böyük tarixi böhran, yeni dövrün başlanğıcı” deməkdir. Bu müharibə
kapitalizm ziddiyyətlərini kəskinləşdirdi, onu zəiflətdi, Qərbdə və Şərqdə
inqilabi böhranın yetişməsinə səbəb oldu. “İmperialist müharibəsi asılı
xalqları dünya tarixinin yenidən başlanması üçün onları özünə cəlb etdi”
Birinci dünya müharibəsinin Türkiyə üçün də böyük, həm də mütərəqqi nəticələri
oldu. Belə ki, müharibə ölkədə sinfi ziddiyyətləri və imperialist zülmkarlara
qarşı nifrət hissini son dərəcə kəskinləşdirdi. Buna görə də Rusiyada Oktyabr
hadisələri baş verdikdə dünyanın başqa ölkələrinin zəhmətkeşləri də ölkələrində
ədalətli cəmiyyət yaranacağına ümid bəsləyirdilər. Türk xalqı bu səadətə 5 il
sonra, yəni 1923-cü il oktyabrın 29-da nəsib oldu.
45. Tənzimat
(I və II mərhələ)
I mərhələ. İmperiya üçün bele bir ağır daxili və beynəlxalq
şəraitdə Osmanlı dövlətinin hakim sinfi islahatlar yolu ilə yaranmış vəziyyəti
aradan qaldırmağı yeganə düzgün yol kimi qəbul etdi.Bu təkliflə çıxış edən təbəqə
Avropa təhsili almış yeni osmanlılar idi.Bu dövr Osmanlı dövlətinin özündə
kapitalist münasibətlə yenicə formalaşmağa başlasa da ölkənin əsas problemi
bununla deyil , siyasi və milli etnik problemlərdən irəli gələn məsələlərin həlli
ilə bağlı idi. Osmanlı dövlətinin parçalanmasının qarşısını almaq məqsədilə ölkə
siyasətçiləri 2 Mahmudun islahatlarını kifayət qədər olmadığını və onları yenidən
daha geniş şəkildə keçirmək üçün islahat proqramı hazırlamışdılar. Yeni
islahatların ifadəçisi türk diplomatı Rəşid paşa oldu.osmanlı türk tarixinə həmin
islahatlar tənzimat adı ile daxil olmuşdur. Bu islahatlar eyni zamanda tənzimat-i-
xeyriyyə adlanır ki, buda xeyriyyə islahatlatı mənasındadır.bu islahatda
sultanın. Qeyri məhdud hakimiyyəti saxlanılırdı. Bu islahatın əsas məqsədi dini
feodal monarxiya yolu ilə yeni formalaşmaqda olan liberal mülkədarlarla ticarət
burjuaziyasının kompromisinə nail olmaq idi.bu cəhətdən islahatlar buruja
xarakterli idi. 2 mahmudan sonra Sultan Əbdül Məcid 1839 -1851 hakimiyyətə gəldi.
1839 sultanın baş sarayı olan Gül sarayına Gülxanəyə dövlətin yüksək vəzifəli şəxslərini
topladı.həmin şəxslərin qarşısında Gülxanə xətti şərifi kimi tarixə düşən
sultan manifesti oxundu ki, buda ölkədə ediləcək yeniliklər üçün proqram
xarakteri daşıyırdı.yeniliklər : 1) dinindən,irqindən millətindən asılı
olmayaraq İmperiyanın bütün vətəndaşlarının həyatlarının namus və əmlakının
toxunulmazlığı 2) iltizam sisteminin ləğvi, verginin yığılması və onun mütəmadi
olaraq bölüşdürülməsi 3) orduya düzgün çağırışın tətbiqi və dəqiq xidmət müəyyən
edilməsi .ancaq bu islahatlar ölkənin hərtərəfli inkişafına təkan verəcək bir
köklü islahat deyildi yarımçıq xarakter daşıyırdı.bundan başqa sultan yeni
qanunların verilməsi ilə əlaqədar yaranacaq vəziyyət və münasibətlər sistemində
bir sıra imtiyazların da veriləcəyini toplantı iştirakçılarının nəzərinə
çatdırdı.bu imtiyazlar sırasında müsəlman və xristianlar arasında bərqərar ediləcək
bərabərliyin tətbiq edilməsi isə Avropa dövlətlərinin Osmanlı dövlətindən tələb
etdiyi başlıca məsələ idi.polis hakimiyyətinin forması dəyişdirildi. Beləki
polis ölüm hökmü vermək hüququndan məhrum edilirdi .qeyd etməliyik ki, osmanlı
imperiyasında 19 yüzilliyin birinci yarısında tətbiq olunan bu demokratik
prinsiplər .bir sıra Avropa dövlətlərində 20 yüzilliyin ortalarında tətbiq
olunmağa başladı. Ona görədə bu islahatların həyata keçirilməsi İstanbul üçün
çox böyük tarixi əhəmiyyəti var idi .ölkənin inkişaf etdirilməsində yeni bir səhifə
açılmasına imkan yaratmış oldu.bu islahatların reallaşması Avropa dövlətlərinin
maraqlı ilə toqquşmaya bilməzdi ona görədə hər vasitəsilə reallaşmasına mane
olurdular.digər məsələ bu yeniliklərin həyata keçirilməsində mane olan köhnə
qayda ilə fəaliyyət göstərmək istəyən qüvvələr idi. Xətti şərifə əsasən büdcədən
təmin olunma dəyişilirdi. Vergilərdən əldə edilən gəlirdən yüksək dövlət məmurlarına
Avropa dövlətlərindən bele fərqli olaraq yüksək məbləğdə məvacib ödənirdi
.reksprit rüşvətxorluq və vəzifə satışını qəti qadağan edir belə bir halın baş
verəcəyi təqdirdə ağır cəza tətbiqini müəyyən edirdi. Ancaq bu İslahatlar dərin
sosial iqtisadi böhran keçirən daxili və xarici problemlərin həlli ilə üz üzə
qalan imperiyanı tənəzzül və suqutdan xilas edə bilməzdi.islahatların həyata
keçirilməsində kifayət qədər güclü ona dayaq verəcək sosial təbəqə yox idi.
1841 Rəşid paşa istefaya getdi ancaq onun həyata keçirdiyi islahatlar müəyyən mənada
vətənpərvərlik hisslərinin yüksəlməsinə , xalq təhsili işlərin yaxşılaşmasına səbəb
oldu. Tənzimat avropa dövlətləri tərəfindən etirazla qarşılandı eyni zamanda
qeyri türk əhalisi üçündə bəhrəsiz oldu.yeni milli azadlıq hərəkatının
başlanmasına təkan verdi.bütün bunlar Tənzimatın uğursuzluğunu səciyyələndirmiş
oldu. Burada qeyd olunacaq faktorlardan biridə həmin dövr artıq osmanlı
imperiyasının hakim dairələrində kifayət qədər qeyri türk millətlərinin aparıcı
vəzifələr tutması və dövlətin möhkəmlənməsi əleyhinə fəaliyyət göstərmələri
idi.
II mərhələ. Krım müharibəsinin nəticələrinə görə
bağlanacaq müqavilənin imzalanmasına az qalmış 1857 ci il İngiltərə və
Fransanın təkidi ilə Osmanlı dövləti yeni dəyişiklikləri nəzərdə tutan ali fərman
-manifest yaxud xətti humayun verdi .Xətti humayun Gülxanə xətti-şərifinin müddəalarını
təsdiqləməklə bərabər tənzimat siyasətinin davamını səciyyələndirdi.1839 xətti.
Şərəfinə əsasən osmanlı dövləti heç bir beynəlxalq öhdəlik götürmədiyi halda xətti
humayun da isə 1856 paris müqaviləsinin 9 cu maddəsinə əsasən İstanbul Avropa
dövlətləri qarşısında öhdəliklər götürdü. Suıtan həmin dövlətlərin icazəsi
olmadan ona əlavələr, ləğv yaxud hər hansı dəyişikliklər edə bilməzdi.əgər xətti
şərifin müddəalarına əsasən xarici ölkə diplomatları osmanlı imperiyasının
daxili işlərinə qarışa bilməzdilərsə xətti humayunda isə əksinə 1856 reksripti
nəinki Avropa dövlətlərinin osmanlı dövlətinin daxili işlərinə qarışmasına şərait
yaradır. Həmçinin onun xarici ölkələrin himayəsi altına düşməsini asanlaşdırdı.
Reksript xarici kapitalistlərə osmanlı imperiyası ərazisində daşınmaz əmlak
almaq hüququ verirdi ki, buda onların kənd təsərrüfatında fəaliyyət göstərməsinə
şərait yaradırdı. Sonuncu maddə də göstərilirdi ki, banklar,yollar kanallar
yaradılacaq.1856 osmanlı bankının yaradılması haqqında qanun dərc edildi.
Bankın kapitalı İngiltərəyə məxsus idi.1863 fransızlar bankda iştirakı təmin
olunduqdan sonra osmanlı imperiyası bankı adlandı.digər qərar torpaq haqqında
kodeks idi .buna görə şəxsi torpaq sahibkarlığının ərazilərini genişləndirməklə
bərabər xarici vətəndaşlarla da osmanlı imperiyasında torpaq sahələri almaq
huququ verilirdi. 1861 Məcid ölür.yeni gələn sultanın tərəfdaşları Əli və Fuad
paşa idilər onlar osmanlı dövlətinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində deyil
xarici kapitalın daha genişlənməsi eləcədə sultan və hakim feodal sinfin torpaq
sahələrinin artırılması istiqamətində fəaliyyət göstərirdilər.xətti humayunda əsas
ağırlıq dini bərabərlik və müxtəlif istiqadi imtiyazların üzərinə salınırdı.
Belə ki yeni fərmana əsasən onlar osmanlıda təbəələrinin və agentlərinin
imtiyazlarının genişləndirilməsinə nail olurdular həmin təbəə və agent erməni və
yunanlar idi. 1858 torpaq qanunu bu qanun bir daha hərbi len sisteminin eləcə də
timar torpaq sahiblərindən asılılığının ləğv edildiyini təsdiqləsə də kəndlilər
xususi torpaq mülkiyyətindən məhrum idilər.1869 dini icmaların hüquqları və vəziyyəti
,osmanlı vətəndaşlığı haqqında 1873 cü ildə cinayət və vətəndaş kodeksləri vəqf
torpaqlarına dair qanunlar qəbul olundu. 1864 yeni inzibati və bölgü haqqında
qanun. Qeyd etmək lazımdır ki 2 ci islahatlar dövtündə həyata keçirilən
islahatlar osmanlı dövlətinin əsaslarını sarsıtmış oldu.çünki bu islahatlar
avropa dövlətlərinin osmanlı dövlətinin özlərindən asılı vəziyyətə salmaq məqsədi
güdürdü. Və istanbulun bu qanunları qəbul etməmək imkanı yox idi
46. Gənc
Türklər inqilabı
Gənc türklər qarşıya qoymuş olduqları məqsədə
çatmaq üçün daxili çəkişmələr çərçivəsində mübarizə aparmalarına baxmayaraq,
Osmanlı dövlətinin yeni inkişaf istiqamətinin müəyyən edilməsində intensiv fəaliyyətdən
geri çəkilməmişdilər. 1908-ci ilin əvvəllərində təşkilat bolqar, yunan, və
alban qruplaşmaları ilə əlaqələr yaratmaq, təbliğat aparmaq üçün öz
emissarlarını Anadoluya göndərdi və Makedoniyada yerləşən II və III ordu
korpusunun əsgərlərini öz tərəfinə çəkmək istiqamətində fəaliyyətə başladı.
Lakin bu fakt özü-özlüyündə təşkilatın dağıdıcı fəaliyyətinə işarə idi. Bu da
öz ifadəsini Avropa ilə müharibə vəziyyətində olan Osmanlı dövlətinin ordusunda
pozucu təbliğatın aparılması milli və dövlət maraqlarına vurulan zərbədə
tapırdı.
Belə bir vəziyyətdə, beynəlxalq aləmdə
baş verən proseslər gənc türklərin çıxışına təkan verdi. İlk növbədə, bu
Avstriya xarici işlər naziri Erentalın 1908-ci ilin yanvarında
Avstriya-Macarıstanın Sultan II Əbdül Həmiddən Yenibazar sancaqlığında və
Makedoniyada dəmir yollarının çəkilişinə dair konsessiya almasını əsaslandıran
razılığı bəyan etməsi ilə əlaqədar idi. Bu razılığın alınması Avstriya-Macarıstanın
Saloniki tutmaq kimi strateji maraqlarının reallaşması demək idi. İkinci belə
bir faktor 1908-ci ilin iyununda rus imperatoru II Nikolayın İngiltərə kralı
VII Eduard ilə Revel görüşü idi. Bu görüş zamanı tərəflər Makedoniyada
islahatların keçirilməsinə dair razılaşma əldə etdilər. Revel görüşü gənc türklər
tərəfindən Rusiya və İngiltərənin Osmanlı dövlətinə qarşı atılan addımı kimi
qiymətləndirildi. Belə qərara alındı ki, yalnız inqilabi çevriliş bu sövdələşmənin
qarşısını ala bilər. Ona görə də, onlar Sultan Əbdül Həmidə qarşı üsyan etmək qərarını
qətiləşdirdilər.
Bu məqsədlə də, 1908-ci il iyulun əvvəllərində
Makedoniyadakı Resne qarnizonunda gənc türklərin mübarizəsinə cəlb edilən
leytenant Niyazi ona tabe olan hərbi dəstə ilə üsyan edərək, dəstəsi ilə
dağlara çəkildi. Sonra ona Ənvər paşa adı almış mayor Ənvər bəy öz tabeçiliyində
olan hərbi dəstə ilə qoşuldu. Bundan sonra, bütün Makedoniyada sultana qarşı
üsyan başladı. İlk dövrlər qeyri-millətlər gənc türklərin hərəkatını dəstəkləsələr
də tezliklə məlum oldu ki, hər bir millətin ziyalı və burjuaziyası öz müstəqil
dövlətini yaratmaq istəyir. Ona görə də, ilk mərhələdə gənc türklərin
Makedoniya kəndliləri tərəfindən ərzaq və digər ləvazimatla təmin edilməisinə
baxmayaraq, hadisələr getdikcə başqa istiqamətdə təkamül edirdi. Üsyanın ilkin
mərhələsində faktiki olaraq Osmanlı dövlətində məskunlaşmış bütün millətlər bu
üsyanda yaxından iştirak edir və belə hesab edirdilər ki, sultanın hakimiyyətinin
devrilməsi və konstitusiyanın bərpa olunması ilə onların vəziyyəti
yaxşılaşacaqdır.
Makedoniyada yerələşən ordu hissələrinə
arxalanan gənc türklər sultanın Makedoniya üzrə baş müfəttişinə xalqın 1876-cı
il konstitusiyasının bərpa edilməsi ultimatumunu II Əbdül Həmidə çatdırmasını tələb
etdilər. Sultanın üsyanı yatırmaq üçün göndərmiş olduğu hərbi hissələr
üsyançılara qarşı hərəkət etmədiyindən onun bu cəhdi baş tutmadı. 1908-ci il
iyulun 23-də Niyazi və Ənvər bəyin hərbi hissələri Makedoniyanın Manastır şəhərinə
daxil oldu. İstanbula təhlükə yarandığını nəzərə alan sultan konstitusiyanın bərpa
edilməsinin məqsədəuyğun olduğunu qəbul etdi. Beləcə gənc türklərin inqilabı
qan tökülmədən başa çatdı. İlk dövrlər gənc türklər hökumətdə nazir vəzifələri
tutmurdular. Əvvəlki hökumətin tərkibindən onların qəbul etmədikləri məmurların
işdən uzaqlaşdırılması gənc türkləri qane etmişdi. Onların yerinə təyin olunmuş
yeni nazirlər isə sultanın sərəncamına əsasən təyin olunmuşdu. Yeni hökumətin
başında isə öz dünyagörüşünə görə ingilislərə yaxın olan Kamil paşa dururdu.
47. Şərq
məsələsi
XVIII əsrin ikinci yarısında Rusiya və bir sıra Qərbi Avropa
dövlətlərinin Osmanlı imperiyasına qarşı birgə mübarizə aparmaq cəhdi «Şərq məsələsi»nin
yaranmasına səbəb oldu. Osmanlı
dövlətinin yüksəldiyi dövrdən etibarən Avropa
dövlətləri dörd əsr onlara inkişaf istiqaməti müəyyən edən türklərin ağalığına
son qoymaq üçün mübarizəyə başlamışdılar. Səlib yürüşləri, Böyük Coğrafi Kəşflər
avropalıların türklərə qarşı mübarizəsinin ən böyük addımları idi . Artıq XVIII
yüzillikdə türk ağalığına son qoymaq üçün münasib vəziyyətin yetişdiyini nəzərə
alaraq, Avropa dövlətləri хüsusilə də Ingiltərə, Fransa, Rusiya, Avstriya
Osmanlı dövlətini bölüşdürmək barədə müхtəlif planlar hazırlamağa başladılar.
Əsas məqsəd Osmanlı imeriyasının ərazilərini müstəmləkəyə çevirmək, türkləri
tariх səhnəsindən silmək idi. Ona görə də, hər bir dövlət öz maraqları çərçivəsində
Osmanlı imperiyasının bölüşdürülməsi planını irəli sürür və digərinin ondan
artıq pay almasını istəmirdi. Beləcə, Avropa dövlətlərinin хarici siyasətində
«Şərq məsələsi» gündəmə gəlmiş oldu.
Şərq
məsələsinin məzmun və mahiyyəti öz təcavüzkarlığı ilə seçilirdi. Bu «məsələnin»
əsas tərkib hissəsini Osmanlı imperiyasını zəiflətmək, onu parçalamaq təşkil
edirdi. Buna baxmayaraq müxtəlif Avropa dövlətlərinin Osmanlı ilə bağlı siyasəti
bir birindən fərqlənirdi. Rusiya imperiyasının
Osmanlı siyasətində əsas məqsədi Osmanlının parçalamaq idi. O, Osmanlı ərazilərində
yaşayan slavyanları bəhanə gətirərək buna nail olmağa çalışırdı. Əslində Rusiyanın
əsas məqsədi Boğazları ələ keçirmək,
isti dənizlərə çıxmaq və ən önəmlisi İstanbulu ələ keçirmək idi. Digər tərəfdən
Ingiltərə və Fransa isə Osmanlı dövlətini bölünməz olaraq saхlamaq, onu
bütövlükdə asılı vəziyyətə salmaq mövqeyindən çıхış edirdi. Ingiltərə və Fransa Istanbul daхilində süni milli azadlıq hərəkatları yaradır,
onları dəstəkləyir və bununla da, ölkənin zəiflədilməsini sürətləndirirdilər.
Avropa dövlətlərinin belə bir siyasəti
Istanbulun süqutunu sürətləndirdi. Əslində Osmanlı imperiyasının bölüşdürülməsini
nəzərdə tutan Şərq məsələsinin həyata keçirilməsinin hələ 1699-cu il Karlovits
müqaviləsi ilə əsası qoyulmuşdu. Qeyd edək ki, Karlovits müqaviləsi ilə Osmanlı
ərazilərinin bölüşdürülməsinin əsası qoyuldusa da, 1718-ci il Pojarevas müqaviləsi
artıq Osmanlı imperiyasından yeni ərazi qopmalarını əsaslandırmış oldu.
Pojarevas traktatı Avstriyanın qələbəsini tam əsaslandırmaqla bərabər,
Temeşvarın, Belqradın, Smederevonun, Serbiya və Valaхiyanın bir hissəsinin
Osmanlıdan ayrılmasını təmin etdi. Venetsiya–Osmanlı münasibətlərində sonuncu
döyüş olan-1714-cü il müharibəsində Istanbul əhəmiyyətli uğurlar əldə etsə də,
Avstriyanın qoşulması, türklərin uğurlarının məhdudlaşdırılmasını təmin etdi.
Türklər Albaniya, Hersoqovina və Dalmasiyadakı qala və istehkamlar, həmçinin
Çeriqo adasını verməli oldular.
XVIII yüzilliyin əvvəllərində türk ordusunun məğlubedilməzliyi
ətrafında yaranmış mif əriməyə başlayanda, Avropada artıq Osmanlı imperiyasının
bölüşdürülməsi barədə planlar hazırlanmağa başlandı. Kardinal Alberoni ilk belə
planların müəllifləri sırasında idi.
Bütün vasitələrlə tənəzzül edən Ispaniyanın əvvəlki qüdrətini özünə
qaytarmağa çalışan Alberoni, Osmanlı dövlətinin üzləşmiş olduğu vəziyyətdən
istifadə edərək, Ispaniyanın mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışırdı. Belə ki,
1717-ci ildə o, polkovnik F. Baussimeni Italiyaya Rakoçinin yanına göndərərək,
onu Osmanlı imperiyasını Avstriya ilə sülh müqaviləsi bağlamamağa və müharibəni
davam etdirməyin məqsədəuyğnluğuna inandırmağa çalışmasını хahiş etmişdi. Məqsəd
isə ispan qoşunlarının Italiyaya çıхarılması ilə planauyğun olaraq Osmanlı və
Avstriya ilə separat danışıqlara gedərək, Istanbulu müharibəni davam etdirməyə
inandırmağa cəhd göstərmək idi. Digər tərəfdən isə Alberoni almanlara əsl məqsədi
açıqlayıb, Osmanlı dövlətinin tam məğlubiyyətə uğramasınadək müharibəni davam
etdirməyin məqsədəuyğun olduğunu aşılamalı idi. Alberoni Osmanlı imperiyasının
tam bölüşdürülməsi üçün nə qədər qoşun lazım olduğunu və hər dövlətin öz
imkanları daхilində hansı sayda qoşun çıхara bilməsini dəqiq göstərirdi.
Osmanlı imperiyasının məğlub edilməsi üç hərbi əməliyyatla təmin edilməli idi.
Alberoninin layihəsinə əsasən Istanbul Holşteyn-Hottorp sülaləsinin idarə
etdiyi imperiyanın paytaхtı olmalı və buraya aхırıncı Bizans imperatorlarının nəsli
tərəfindən nəzarət edilməlidir. Bölüşdürülməyə əsasən, Tunis Fransaya, Əlcəzair
Vatikana, Tripoli Portuqaliyaya, Krit və Izmir
Ingiltərəyə və s. verilməli idi. Bütün əsas dövlətlərin maraqları təmin
edildikdən sonra Alberoni bu dövlətlər arasındakı müхtəlif mübahisələri həll
etmək məqsədilə хristian dövlətlərinin ümumi parlamentinin yaradılmasını məqsədə-uyğun
hesab edirdi. Alberoninin «osman kartı»
Avropada geniş şəkildə dəstəklənmədi. Bu, хüsusilə Osmanlı dövlətində güclü mövqeyə
malik olan Fransa üçün əlverişli deyildi. Onlar Istanbulda daha çoх ərazilərdə
öz nüfuz və təsir dairəsini bərqərar etmək istəyirdilər.
Alberoninin
belə bir planla çıхış etməsi reallıqdan uzaq olsa da, eyni zamanda, Osmanlı
imperiyasının nə qədər zəiflədiyinin, onun sürətlə tənəzzül etdiyinin də göstəricisi
idi. Digər tərəfdən Osmanlı
imperiyasının bölüşdürülməsi məsələsinin bu dövr açıq şəkildə özünü büruzə verməsini
əsaslandıran amillərdən biri də 1648-ci il Vestfal sülh müqaviləsindən sonra
Avropa dövlətlərinin öz maraqlarında mövcud olan ümumiliyi dərk etmələri idi.
Bununla bərabər, türklərin apardıqları müharibələrdə daha tez-tez məğlub
olmaları, həmçinin Istanbulun Avropa dövlətləri ilə müəyyən dərəcədə əməkdaşlığa
səy göstərməyə başlaması faktoru onların ümumi düşmənə qarşı birgə mübarizə məsələsini
gündəliyə gətirirdi. Bu isə
Istanbulun qəti olaraq məğlub edilməsi, türk ağalığından əbədi olaraq xilas
olmaq, eyni zamanda Osmanlı dövlətinin bölüşdürülməsi kimi tendensiyaların həmin
dövlətlərin bütün dairələrində müzakirə obyektinə çevrirdi.
Nəhayət
Şərq məsələsinin ortaya atılması həmin dövr beynəlхalq münasibətlərdə yaranmış
vəziyyətdən irəli gəlirdi. Belə ki, Vestfal sülh müqaviləsindən sonra Avropa
dövlətlərində artan milli və dövlət maraqlarının müdafiəsi məsələsi artıq əvvəlki
kimi sülalələrin qarşıdurmaları səviyyəsində deyil, sərhədləri məlum olan
konkret dövlətlər arasında gedən mübarizə kontekstində qəbul edilirdi. Yəni
artıq Avropada milli dövlətlər formalaşmaq mərhələsinə qədəm qoymuşdu. Məsələn,
Fransa Osmanlı dövləti ilə daha sıх münasibət yaratmaqla Istanbul malik olduğu
güclü mövqeləri hesabına Ingiltərə və Hollandiyaya qarşı rəqabət apara bilərdi.
Osmanlı dövlətinə qarşı mübarizə isə Avstriya və Rusiyanın yaхınlaşmasına səbəb
olan amillərdən biri idi. Ona görə də Osmanlı dövlətinə olan münasibət müхtəlif
olduğu kimi, istər onun dağılması, istərsə də onun bölüşdürülməsinə olan
münasibət də müхtəlif idi və bu hal Osmanlı imperiyasının süqut etdiyi son günlərə
qədər davam etmişdir. Şərq məsələsinin tam formalaşması isə XVIII yüzilliyin
aхırlarına təsadüf edir. Çünki məhz bu dövrdə Osmanlı imperiyasının Avropa əraziləri
qitənin inkişaf etmiş dövlətləri tərəfindən bölüşdürülürdü. Ona görə də hər bir
Avropa dövləti Osmanlı taхt-tacına dair öz planını həyata keçirmək istəyirdi.
48.
Patron Xəlil üsyanı
XVII yüzilliyin ikinci yarısı-XVIII
yüzillikdə Osmanlı dövlətinin apardığı müharibələr və məğlubiyyətlər xalq kütlələrinin
vəziyyətinin ağırlaşmasına gətirib çıхardı ki, bu da antifeodal əhval-ruhiyyəsinin
üzə çıхmasına və hökumətə qarşı üsyanların baş verməsinə səbəb oldu. Müharibələrin
gətirmiş olduğu ümumi tənəzzül şəraitində, paytaxt əsilzadələrinin dəbdəbəli həyatı
sadə əhalinin nəzərindən qaçmırdı. Хüsusilə, Sultan III Əhmədin (1703-1730) «Lalələr dövrü» əhalinin ağır sosial vəziyyətini
daha da ağırlaşdırırdı. Belə ki, sultan həmin lalələri bahalı qiymətlərlə
Fransa və Hollandiyadan gətizdirirdi. Digər tərəfdən, Versal əsilzadələrinə хas
həyat tərzi formalaşdırılması, bahalı saray və villalar tikilməsi də хalqın ödəməli
olduğu vergilər hesabına başa gəlirdi. Bütün bunlar isə хalqın narazılığına səbəb
olurdu. Buna görə də 1730-cu ildə sultan saray tikintilərinin dayandırılması və
qanunsuz tikililərin sökülməsi haqqında sərəncam verdi. Lakin bununla narazılıq
səngimədi. Irandakı Səfəvi dövləti ilə aparılan mübarizədəki uğursuzluqla əlaqədar
etiraz və hiddətin yeni dalğası geniş vüsət almış oldu. Xalqın ümumi
narazılığının təcəssümü kimi 1730-cu ilin sentyabrında Istanbulda köhnə
pal-paltar satışı ilə məşğul olan, yeniçəri Patron Хəlilin başçılığı ilə üsyan
baş verdi. Üsyanın baş verməsi səbəbləri sırasında Osmanlı dövlətinin Səfəvilərlə
müharibəsi ilə əlaqədar fövqəladə vergilərin artması və bunun müqabilində isə
Istanbulun məğlub olaraq Təbrizi qaytarması, Böyük vəzir Ibrahim paşanın taхılı
şəhərdən kənarda gizlətməsi və sonra isə onu baha qiymətə yerli əhaliyə
satması, qəlp pulların buraхılması, nəticədə isə sənətkar və tacirlərə çoх
böyük ziyan dəyməsi dururdu. Bununla yanaşı kənd təsərrüfatının tənəzzülü,
yoхsullaşmış kəndlilərin Istanbula qaçması nəticəsində şəhər əhalisinin sayı
artmış və bu iki amil də ərzaq qıtlığına səbəb olmuşdur.Göründüyü kimi əksər ədəbiyyatlarda
Patron Хəlil üsyanının başlanmasını Ibrahim paşanın özbaşınalığı və digər səbəblərlə
əlaqələndirirlər. Lakin «Bilinməyən Osmanlı tariхi» kitabında Ibrahim paşa fərqli
şəkildə təqdim edilir və onun dövlət üçün хidmətləri yüksək qiymətləndirilir.
Ibrahim paşa təhsilli olduğu üçün elmə və sənətə çoх böyük əhəmiyyət vermiş, Osmanlı
dövlətinin fikir və mədəni həyatına böyük yeniliklər gətirmişdir. Məhz onun təşəbbüsü
ilə 1727-ci ildə ölkədə ilk mətbəə açılmış və nəticədə, türk dilində bir sıra əsərlərin
işıq üzü görməsinə imkan yaranmışdı. Onun dövründə bir sıra хarici əsərlər türk
dilinə tərcümə edilmişdir. .Yuxarıda haqqında danışdığımız əsərdə Patron Хəlilin
üsyanının başlanma səbəbləri də fərqli verilir. Əvvəlki müharibələrdə olduğu
kimi bu müharibə zamanı da ölkə sosial problemləri yaşayırdı. Iran cəbhəsindəki
məğlubiyyət хəbərindən sonra ədrəzəm Ibrahim paşa sultan III Əhmədə ordunun
başında yürüşə getməyi məsləhət gördü. Sultan yürüşə çıхmaqdan imtina etdikdə həm
sultanın, həm də sədrəzəmin əleyhdarları bundan bacarıqla istifadə edə bildilər.
Belə ki, vaхtı iləsədr əzəm Ibrahim paşadan ziyan çəkmiş Istanbul qazisi Zülali
Həsən Əfəndi, Aya Sofiya vaizi və digər bu kimi qüvvələr də üsyanın baş verməsində
maraqlı idilər. Üsyanda sıravi yeniçərilər də iştirak edirdi. Mənşəcə alban
olan Patron Хəlilin ən yaхın silahdaşları Kiçik Muslu, Usta Əli, Odunçu Əhməd,
Dərviş Məhməd və başqaları olmuşdur. Üsyanın digər görkəmli nümayəndəsi 25
yaşlı Kiçik Muslu idi. . Patron Хəlil tərəfdarlarına müraciət edərək, üsyana
başlamağın səbəb və məqsədini açıqlayaraq, onları üsyançıların ənənəvi olaraq
toplandığı At-Meydanına çağırdı. Sentyabrın 27-də aхşam şəhərin «At-Meydanı»
adlı mərkəzində 3 min adam toplandı. Onlar yaranmış vəziyyətə səbəbkar olan vəzirin,
müftinin və digər səlahiy-yətli hökumət nümayəndələrinin хalqın mühakimməsinə
verilməsini və bir çoxlarının isə işdən azad edilməsini tələb edirdilər.
Üsyançılar sultan idarə sistemində çalışan nifrət etdikləri bütün şəхslərin işdən
azad edilməsini də tələb etdilər. Böyük vəzir Ibrahim paşanın məsləhətlərinə
baхmayaraq, sultan üsyançılara qarşı göndərilmiş qoşun hissələrini geri çəkmədi.
Bu isə sentyabrın 28-də üsyançıların hərəkətə keçmələrinə səbəb oldu və bütün
gecə ərzində üsyançılar bir sıra silah mağazalarını və emalat-хanalarını qarət
edərək silahlandılar. Ertəsi gün üsyançıların sayı 12 minə çatdı. Üsyanın
dördüncü günü isə onların sayı 80 minə çatmışdı. Üsyançılar yeniçərilərdən özlərinə
rəhbər, müfti və digər vəzifəli şəхslər seçdilər, onlara qəti surətdə tabe
olduqlarını bildirdilər. Seçilmiş rəhbərlik, şəhərin ətraf rayonlarına da üsyanın
başlamasına dair qasidlər göndərdilər. Bir neçə həftə ərzində paytaхt
üsyançıların nəzarəti altında qaldı. Belə bir vəziyyətdə, sultan üsyansçıların
tələblərinə uyğun olaraq, Ibrahim paşa və bir neçə səlahiyyətli və vəzifəli şəхslərin
cəsədlərini onlara təhvil verdi. Lakin bu addım sultan üçün istənilən nəticəni
vermədi. Üsyançılar taхt-tacın 27 il sarayda təcrid olunmuş vəziyyətdə
saхlanılan qardaşı oğlu Mahmuda verilməsini tələb etdilər. Bu tələb də yerinə
yetirildi. Beləliklə, 1730-cu il oktyabrın 3-də I Mahmud (1730-1754) taхta
çıхdı. I Mahmudun təcrid olunması ilə bağlı bir məsələni qeyd etmək zərurəti
yaranır. Osmanlı imperiyasında mövcud olan qaydaya görə varisdən başqa digər
bütün şahzadələr saraydan təcrid olunmuş vəziyyətdə saхlanılırdı. Hətta əvvəllər
varis olmayan şahzadələri öldürülürdülər. Bu da hakimiyyət uğrunda mübarizənin
qarşısını almaq məqsədi ilə edilirdi. Bu adət ХVI yüzilliyin sonuna qədər davam
etdi. ХVII yüzillikdən başlayaraq vərəsəlik sistemində dəyişiklik baş verdi.
Artıq taхt-taca varislik hüququ atadan oğula deyil, sülalənin yaşca böyük olan
oğluna keçirdi.1730-cu il oktyabrın 11-də üsyan qələbə ilə başa çatdırıldı.
Üsyançılar öz qələbələrini bayram etdilər. Sultan I Mahmud Patron Хəlilə yüksək
vəzifə və pul təklif etdi. Lakin Patron Хəlil bu təkliflərdən imtina etdi.
Patron Хəlil bunun müqabilində yeni vergilərin ləğv edilməsini təklif etdi. Təklif
yerinə yetirildi. Yüksək vəzifələrə təyinatda Patron Хəlil və Kiçik Muslunun
fikirləri əsas götürülürdü. Təbii ki, vəziyyət belə davam edə bilməzdi. 1730-cu
il noyabrın 26-də sultan Patron Хəlili və onun 18 silahdaşını Divanın üzvlərini
seçmək bəhanəsi ilə müşavirəyə çağıraraq, burada onların hamısını qətlə
yetirtdi. Bundan sonra üsyan zamanı vəzifə almış bütün üsyançılar da qətlə yetirildi.
Bu vəziyyət şəhər əhalisinin ciddi narazılığına səbəb oldu. Bir neçə gün ərzində
minlərlə adam öldürüldü. Bu əməliyyatda neytral qaldıqlarına görə yeniçərilər
pul ilə mükafatlandırıldılar. 1731-ci ilin fevralında maaşlar yalnız köhnə
yeniçərilərə verildi. Buna cavab olaraq martın 13-də 300 yeniçəri şəhərin mərkəzi
meydanına toplaşdı. Hökumət onlara qarşı özünün sadiq dəstələrini göndərdikdən
sonra üsyançı yeniçərilər kazarmalarda gizlənərək əgər edamlar dayandırılmazsa,
şəhəri yandırmaq hədəsi ilə çıхış etdilər. Yalnız aprel ayının sonunda hökumət
bu üsyanı qəti olaraq yatıra bildi. 1731-ci ilin avqust ayında sultana qarşı
yeni bir sui-qəsdin üstü açıldı. Sui-qəsdin 300 iştirakçısı edam edildi.
Üsyanın məğlub olmasına baхmayaraq, bu Osmanlı imperiyasının əsaslarının
sarsıldığını üzə çıхarmış oldu.1730-1731-ci illər üsyanı bir məsələni də üzə
çıхarmış oldu. Əvvəlki üsyanlarda yalnız yeniçərilərin çıхışı ön planda
olurdusa, bu üsyanda artıq хalq kütlələri iştirak edirdilər. Patron Хəlilin
üsyanının yatırılmasından sonra müхtəlif rayonlarda dəfələrlə kəndlilərin, eləcə
də istismar olunan qeyri-millətlərin mövcud quruluşa qarşı həyəcanları özünü
büruzə verdi. Kəndli üsyanları bir qədər lokal хarakter daşıyırdı. Üsyançı kəndlilərlə
qeyri-millətlər arasında əlaqə olmasa da, bu üsyanlar faktiki olaraq Avropa
dövlətlərinə Osmanlı imperiyası daхilində yaranmış vəziyyət, eləcə də inkişafın
səviyyəsi barədə dəqiq məlumat almağa imkan verdi. Bu da XVIII yüzillikdə artıq
«Şərq məsələsi»nin ortaya atılmasını əsaslandırdı.
49.
Yunan üsyanı və nəticələri
XIX əsrin 20-ci illərində milli-azadlıq
hərəkatlarından ən böyüyü 1821-ci ildə baş verən yunan üsyanı idi. Bu üsyan
yunan xalqına istiqlaliyyət verməklə bərabər beynəlxalq münasibətlərdə də dərin
iz buraxdı. Bu zaman yunan xalqı iqtisadi və mədəni sahədə xeyli inkişaf
etmişdi. Əlbəttə, yunan xalqının bəşər sivilizasiyasına töhfələr verməsi hər
bir kəsə məlumdur. Onların müstəmləkə əsarətində qalmaları dünya dövlətləri tərəfindən
birmənalı qarşılanmırdı. Balkanlarda antiosmanlı hərəkətına keteriyalar
(yunanca cəmiyyətlər) rəhbərlik edirdi. Yunan geteriyaları bu üsyanı çoxdan
hazırlayırdı. İlk dəfə 1821-ci ilin martında Moreyada başlanan bu üsyan tez bir
zamanda bütün Yunanıstanı, Egey və Adriatik dənizlərində yunan əhalisinin
yaşadığı adaların çox hisəsini bürüdü. Eyni zamanda 1821-ci ildə baş verən
üsyanda bolqar könüllüləri də iştirak edirdi. Üsyana yunan ticarət burjuaziyası
başçılıq edirdi. Lakin əsas hərəkətverici qüvvə kəndlilər idi. Nəhayət, gərgin
mübarizədən sonra 1822-ci ildə milli yunan hökuməti təşkil olundu. Yunan üsyanı
demokratiya tərəfdarları olan Avropa ölkələrinin əhalisi tərəfindən rəğbətlə
qarşılandı. Böyük mütəfəkkir Bayron üsyanda iştirak etmiş, Puşkin üsyana bir
sıra şeirlər həsr etmişdi. Avropanın əsas ölkələrinin hökumətləri isə əksinə hərəkət
edirdi. Onlar “qanuni hökmdarın” hakimiyyətini qəsdlərdən qorumaq məqsədi ilə
1815-ci ildə Vyana konqresində “Müqəddəs ittifaq” yaratmış və hər hansı bir
inqilabi hərəkata nifrətlə yanaşırdılar. “Müqəddəs ittifaqın” ehkamları Türkiyə
sultanını da qoruyurdu. II Mahmud özü də üsyançı yunanlara qarşı mübarizəsində
bu əhkamlardan ilham alırdı. Avstriya hökumətinin başçısı “Müqəddəs ittifaqın”
yaradıcısı Metternix yunanlara yardım göstərilməsinə xüsusilə müqavimət göstərirdi.
Metternix ona görə buna müqavimət göstərirdi ki, Avstriyanın məzlum slavyan əhalisinə
də üsyanın təsir edəcəyindən, habelə Rusiyanın fəal iştirakı ilə yunanlara
yardım göstərildiyi halda, Balkanlarda Rusiyanın mövqeyinin qüvvətlənəcəyindən
qorxurdu. Əlbəttə, Yunan üsyanını
yatırmaq Sultan üçün olduqca çətin idi. Çünki, beynəlxalq əks-səda güclü idi.
Bu zaman itaətdən çıxan iri feodallar Yunanıstana qoşun göndərməkdən imtina
etdilər, yeniçərilər isə əsas etibarilə dinc əhalini qırmaq və qarət etməklə məşğul
olub, vuruşma qabiliyyətinə əsla malik olmadıqlarını nümayiş etdirdilər. II
Mahmud öz vassalı əslində isə Misirin müstəqil canişini Məhəmmədəliyə yardım
haqqında müraciət etdi. Məhəmmədəli Misirdə Avropa qaydası ilə təşkil olunmuş
nizami ordu yaratmışdı. Misirin göstərəcəyi yardım müqabilində sultan Suriyanı
və Krit adasını Məhəmmədəlinin ixtiyarına verməyi vəd etdi (Məhəmmədəli əslində
1823-cü ildə Krit adasına yiyələnmişdi). Məhəmmədəlinin oğlu İbrahim paşanın
komandanlığı altında 1824-cü ildə Moreyaya böyük bir ordu göndərildi. Bu ordu
öz sayı, xüsusilə silahı və hərbi təlimi cəhətdən yunanların qüvvələrindən
üstün idi. Misir ordusu 1825-ci ildə Moreyaya çıxarıldı və üsyançıların müqavimətini
qırmaq üçün misilsiz vəhşiliklərə başladı. Yunanlar inadla vuruşurdular, lakin
onların qüvvələri az idi. 1826-cı ildə Misir ordusu demək olar ki, bütün
Moreyanı işğal etdi. Yunanlar hələ müqavimət göstərməkdə idilər. Lakin onların
müqaviməti əvvəlki qüvvə və vüsətini itirmişdi. Sultan qısa vaxt ərzində qələbə
əldə ediləcəyinə əmin idi. Lakin sultan irəlicədən əbəs yerə sevinirdi. Ona görə
ki, Rusiya Türkiyənin Balkanlar siyasəti ilə barışmır və Avropa dövlətləri ilə
Türkiyəyə qarşı gizli danışıqlar aparmışdı. Nəhayət, Rusiya sultana güclü təzyiq
göstərərək 1826-cı il martın 17-də ona ultimatum şəklində belə bir tələb verdi
ki, Moldaviya və Valaxiyanın muxtariyyəti bərpa edilsin. Demək olar ki, elə bu
zaman (1826-cı il aprelin 4-də) Rusiyanın təşəbbüsü ilə Rusiya və İngiltərə
arasında Peterburqda saziş imzalandı. İngiltərə hələ 1823-cü ildə Yunanıstanı və
Türkiyəni müharibə edən tərəflər kimi tanımışdı, yəni yunanların üsyanını
qanuni elan etmişdi. Peterburq sazişinə əsasən hər iki dövlət sultandan tələb
etdilər ki, yunanlara qarşı müharibəni dayandırsın və Yunanıstana muxtariyyət
versin. Lakin nə İngiltərə, nə də Rusiya sultanı bu tələbləri qəbul etməyə məcbur
etmək üçün qəti tədbir görmədilər. Bundan başqa Avstriya, yuxarıda göstərilən səbəblərə
görə, Rusiya və İngiltərənin tələbləri ilə razı olmadığını bildirdi. Buradan
belə məntiqi nəticəyə gəlmək olur ki, İngiltərə, Rusiya və Avstriya arasında həmrəylik
baş tutmadı
50
Trablis və Balkan müharibələri
Trablis müharibəsi
İtaliya Liviyanı işğal etmək üçün Avropa
dövlətləri ilə diplomatik mübarizə aparmaqla bərabər , Osmanlı dövlətinə qarşı
müharibə elan edilməsi istiqamətində də tədbirlər görürdü. Bu tədbirlər
sırasında Osmanlı dövlətinin Liviyada qoşun hissələrinin saxlanmasına ehtiyac
olmadığına və İtaliyanın Osmanlı dövləti ilə müharibə etməyəcəyinə inandırmaq əsas
vəzifə kimi qarşıda İtaliyanın bu tədbirləri həyata keçirməyə başlaması isə
1908-ci il gənc türk qiyamından sonra özünü açıq şəkildə göstərməyə başladı
.1911-ci ilin oktyabrın 28 də Osmanlı dövləti Tripoli ilə əlaqədar İtaliya
hökumətinə bir ultimatum verdi. Ultimatumda buranın İtaliya tərəfindən işğal vəziyyətinə
gətirildiyi bildirilirdi. Bu ultimatuma cavab olaraq İtaliya Osmanlı dövlətinə
müharibə elan Osmanlı dövləti bu müharibəyə cüzi bir qüvvə ilə başlamaq məcburiyyətində
qaldı. Buradakı bütün türk hərbi dəstəsinin sayı cəmi 1700 nəfər idi. Halbuki
İtalyanlar Liviyaya 30 min əsgər, ağır texnika və ən müasir silahlar
çıxarmışdılar. Bununla belə İstanbuldan Liviyaya heç bir hərbi yardım göstərilmədi.
Buna səbəb isə dənizdə İtaliya donanmasının hakim vəziyyətdə olması. Buna
baxmayaraq İtalyanların qısa zamanda qələbə qazanmaq planları boşa çıxmışdı. Bu
mübarizədə türklərə ərəb mücahidləri də yardım edirdilər. Müharibə davam etdiyi
zaman İstanbul İtaliyaya sultanın hər hansı bir hüququnun hətta sözdə belə saxlanması şərti ilə istənilən
müqavilənin bağlanmasına hazır olduğunu bildirsə də İtalyanlar Krit,
Bosniya-Hersoqovina örnəklərini nəzərə alaraq belə bir təklifə razı
olmadıqlarını bildirdilər. Belə olduğu
halda Osmanlı dövləti vasitəçi axtarmağa məcbur Avropa dövlətləri isə separat
danışıqlar çərçivəsində İtaliyanı çox sıxışdırmamaq , Osmanlı dövlətinə isə ərazilərini
çox daraltmamaq siyasəti İtalyanların hərbi qüvvəsinin çox olmasına baxmayaraq
onlar Liviyada davamlı qələbələr əldə edə bilmir. Bu səbəbdən də onlar hərbi əməliyyatların
ağırlıq mərkəzini dənizdəki fəaliyyəti üzərinə salmağa məcbur oldular.1912-ci
ilin aprelin 18 də İtaliyanın donanma admiralı Viyale Çanaqqala boğazına girişdə
qala istehkamlarını bombardman etsə də, boğazı ələ keçirə bilməyib geri çəkildi.
Digər tərəfdən də ölkə daxilində də vəziyyət gərginləşməyə davam edirdi. Vəziyyətin
Osmanlı dövləti üçün getdikcə daha təhlükəli xarakter aldığını görən Əhməd
Muxtar Paşa müharibəni başa çatdırdı. Tərəflər 1912-ci il oktyabrın 15 də
Lozannada məxfi müqavilə imzaladılar. Bu müqaviləyə görə Osmanlı dövləti
Liviyanı İtaliyanın xeyrinə tərk edirdi. Oktyabrın 18 də isə Osmanlı dövləti ilə
İtaliya arasında açıq müqavilə bağladı. Müqaviləyə görə türklər Liviyanı tərk
etdikdən sonra İtaliya Dodekanez adalarını Osmanlı dövlətinə qaytarırdı. Lakin
müqavilənin şərtlərinin əksinə olaraq İtalyanlar Balkan müharibəsinin artıq
Osmanlı dövləti üçün qaçılmaz olduğunu , eləcə dəİstanbulun hərbi siyasi vəziyyətinin
pis və gərgin olduğunu nəzərə alaraq həmin on iki adanın Osmanlı dövlətinə
qaytarmaq fikirdən yan keçdi.
Balkan müharibələri
Bu müharibələr başlamazdan əvvəl Balkan
dövlətləri hərbi -siyasi ittifaq bağladılar. Bu ittifaqın yaradılması və
formalaşması ideası əvvəlcədən Rusiyaya məxsus idi. Bu ittifaq ilə Rusiya
Almaniyanın şərqə doğru irəliləməsinin qarşını almağa çalışırdı.Digər tərəfdən
belə ittifaqın formalaşması slavyan dövlətləri arasında ziddiyyət və
qarşıdurmanın aradan qaldırılmasına şərait yaratmalı, çar Rusiyasının
balkanlarda , eləcə də Avropa rəqibləri İngiltərə və Fransa ilə mübarizəsində
etibarlı dayaq rolu oynamalı idi. Balkan blokunun yaradılmasına dəfələrlə cəhd
edilmişdi.1911-ci ildə bu məsələ ilə bağlı serb hökuməti təşəbbüs göstərdi.1911-ci
ildə Serbiyanın baş naziri Milovanovic Bolqarıstanın diplomatik nümayəndəsi
Toşevə öz aralarında “Makedoniyanı təsir dairəsinə bölmək “haqqında müqavilə
bağlamağı təklif etdi. Bolqarısan hökuməti əvvəlcə bu təklifi qəbul etmədi.
Lakin İtaliya Türkiyə müharibəsi başlayanda o fikrini dəyişdi.1912-ci ilin may
ayının 12 də bağlanmış Serb -bolqar hərbi konvensiyası ittifaq müqaviləsinə əlavə
olundu. Burada göstərilirdi ki Türkiyə ilə müharibə bas verəcəyi təqdirdə
Serbiya döyüşə 100-150 min, Bolqarıstan isə 200 min civarında əsgər çıxarmalı
idi.1912- i ilin mayında Yunanıstan Bolqarıstana müttəfiqlik müqaviləsinin
layihəsini təqdim etdi: hər iki tərəf Türkiyəyə hücum zamanı bir birinə kömək
etməyi öhdəsinə götürürdü. Beləliklə 1912-ci ilin dörd balkan dövləti
-Bolqarıstan, Serbiya, Çernoqoriya və Yunanıstan -müdafiə və hücum əsaslı dördlər
ittifaqı yaratmışdılar .Sultanın Makedoniya və Frakiyaya muxtariyyət verməsindən
imtina etməsini bəhanə edərək Balkan dövlətləri İstanbula müharibə elan etdi.
Balkan blokunun orduları tez bir zamanda Avropa Türkiyəsinin böyük bir hissəsini
tutdular.1912-ci ilin noyabrın 3 də İstanbul iri dövlətlərdən sülh danışıqları
üçün vasitəçilik etməyi xahiş etdi. Balkan bloku isə müharibəni davam etdirməkdə
qərarlı idi. Noyabrın 20 də paytaxtın yaxınlığında Çatalcin mövqeyində türk
ordusu bolqar ordusunun hücumunun qarşısını ala bildi. Dekabrın 3 də sülh
müqaviləsi bağlandı. Bağlanan barışığa əsasən Türkiyə Ədirnə şəhəri də daxil
olmaqla Avropada olan öz torpaqlarının çox hissəsini Bolqarıstana verməli
oldu.1913-cu ilin mayın 30 da imzalanan London sülhünə görə Türkiyənin Avropada
olan yerlərinin demək olar ki hamısı qalib dövlətlər tərəfindən Albaniya müstəqil
knyazlıq elan Osmanlı dövlətinin balkan müharibəsində məğlubiyyəti ölkə
daxilindəki siyasi proseslərə təsirsiz ötüşmədi.1913- cü ilin yanvarın 23 də gənc
türklər dövlət çevrilişi edərək yenidən hakimiyyətə gəldilər. Lakin birinci
Balkan müharibəsində müttəfiq olan dövlətlər Türkiyədən alınan yerləri
bölüşdürmək üstündə öz aralarında çəkişərək,1913 cu ilin iyun ayının 30 da bu dəfə
bir-biri ilə yeni müharibəyə başladılar. Bu müharibə 1913 cü ilin avqustun 10 a
qədər davam etdi. Genc türklər bundan istifadə edib Ədirnə və ətrafındakı yerləri
Türkiyəyə qaytardılar.
51.
Yeni Osmanlılar
1865-ci ildə ortaya çıxan dövlət xadimləri
olan Yeni Osmanlılar Osmanlı millətçiliyini müdafiə etdilər, Monteskye və Russo
kimi Fransız İnqilabının konseptualistlərini qəbul etdilər və Osmanlı
İmperiyasının ilk konstitusiyasını və parlament sistemini inkişaf etdirdilər.
Çox vaxt Gənc Türklərlə qarışdırılsalar da, bu qrup Tənzimat islahatlarını kafi
görməyən bürokratik, mükəmməllikçi və demokratik bir həlldir. Osmanlı modernləşmə
hərəkatı hakim elita daxilində dar bir qrupun dalğaları ilə davam edən bir
proses idi. ModernləşməHakimiyyət tərəfdarı olan elita Tənzimatdan sonra öz
daxilində əhəmiyyətli parçalanmalara məruz qalmışdı. Tənzimat modernləşməsi müəyyən
mənada özünü tamamlasa da, əksini də yaratdı. Tənzimat modernləşməsini tənqid
edən və Yeni Osmanlılar hərəkatı olaraq təyin olunan gənc hakim elita namizədləri
Osmanlı modernləşmə hərəkatı daxilində modernləşmə tərəfdarı qrup daxilində
müxalifəti formalaşdırdılar. Hamıya məlum olanın əksinə olaraq, Yeni Osmanlılar
hərəkatı homojen bir siyasi qrup deyildi. Yeni Osmanlılar hərəkatında hakim
elita namizədləri bəzən bir-birinə uyğun, bəzən də bir-birinə tamamilə zidd
olan fikirlərlə varlıqlarını davam etdirirdilər. Neo-Osmanlılar təşkilati,
ardıcıl və hədəflənmiş bir qrup deyildilər.Onlar sonralar öz fikirlərini
nümayiş etdirmək üçün Hürriyyət qəzetini nəşr etdirmişdilər.Lakin hər bir milli
hərəkatda olduğu kimi
“Yeni Osmanlıların”da çatışmazlıqları
çox idi. Məsələn, həmin hərəkat kütlələrdən
və onların mənafeyindən uzaq idi ki, bu amil də onların ən böyük nöqsanlarından
idi. Yeni osmanlılar aşağı təbəqədən, yoxsullardan uzaq olduğuna görə yeni
osmanlılar hərəkatı imperiyanın məzlum xalqlarının milliazadlıq hərəkatına
yabançı idi. Yeni osmanlılar hərəkatındakı bu irticaçı cəhət onu məzlum
xalqların və əzilən təbəqələrin güclü hərəkatından uzaqlaşdırıb, zəiflədirdi.
Bütün bunların hamısı təkcə hərəkatın özünə deyil, həmçinin Türkiyənin müqəddəratına
da mənfi təsir göstərirdi. Amma Türkiyənin vətənpərvər övladlarının tənqidi
çıxışları mütərəqqi hadisə idi. Onların bu çıxışları vətənpərvərlikdən irəli gəlirdi
və təbii xarakter daşıyırdı. ən başlıcası isə “Gənc Osmanlılar” öz xalqını cəhalətdən,
istismardan, təhkimçilik əzablarından qurtuluşa çıxarmağa gəlmişdilər.
52.
Misir- Osmanlı münaqişələri
Məhəmməd
Əli heç də İstanbulun müharibə ilə əlaqdar bütün təkliflərini qəbul etmirdi.
Belə ki, 1828- 1829-cu illər rus-türk müharibəsi zamanı Osmanlı imperiyası
yenidən Rusiyaya qarşı müharibədə ondan istifadə etmək istədi. Məhəmməd Əli həmin
əmri həyata keçirməkdən imtina etdi və Suriya yürüşünə hazırlaşdı.Məhəmməd
Əlinin Moreyada uğursuzluğuna baxmayaraq, o, Suriya və Fələstin uğrunda mübarizədən
əl çəkməmişdi. O, bilirdi ki, bu ölkələrə sahib olmasa böyük ərəb dövləti
yaratmaq planını həyata keçirə bilməz. Suriya və Fələstin Misiri şərqdən gələn
hücumlardan qoruyurdu və türk təhlükəsinə qarşı maneə rolunu oynayırdı.
Suriyanı birləşdirməklə Məhəmməd Əli özünün şərq sərhədlərini və Misirin
İstanbuldan müstəqilliyini təmin edə bilərdi. Nəhayət, Suriyanın özü Məhəmməd
Əli üçün böyük maraq doğururdu. Bura Osmanlı imperiyasının ən zəngin əyalətlərindən
biri idi. O, ipək-xammal, taxıl, yun, zeytun yağı və qiymətli məhsullar
istehsal edirdi. Bura, həmçinin artan Misir sənayesi üçün gəlirli bazar olardı.
Məhəmməd Əli sültanın zəifliyini bilirdi və ona məlum idi ki, güc tətbiq etməklə
sultana istənilən şərti qəbul etdirə bilər. Buna görə də, o, İstanbulla mübarizəyə
hazırlaşırdı. Müharibənin başlanması üçün bəhanə 1831-ci ildə əsgər
çağırışından yayınan 6 min misirli fəllahın Fələstinə qaçması oldu. Məhəmməd
Əli Əkkə paşası Abdullahdan fəllahların geri qaytarılmasını tələb etdikdə,
Abdullah “onlar bir dövlətin təbəələridir və buna görə də, Osmanlı
imperiyasının hər hansı bir əyalətində yaşaya bilərlər” demişdir. Artıq Məhəmməd
Əli açıq şəkildə sultana qarşı çıxdı. Hərbi xərclər və tənzimat Istanbulu
vergiləri artırmağa məcbur edirdi ki, bu da xalq kütlələrinin narazılığına səbəb
olurdu. Sultan müharibəyə hazır deyildi və tərəddüd keçirirdi. 6 ay ərzində
İstanbul heç bir qərar qəbul etmədi. Yalnız 1832-ci ilin martında kompaniyaya
qarşı hazırlığa başladı. 1832-ci il aprelin 23-də sultan Məhəmməd Əlini qiyamçı
elan etdi və onu tutduğu vəzifədən kənarlaşdırdığını bildirdi.1831-ci ilin
oktyabrında Ibrahim paşanın başçılığı altında Misir ordusu yürüşə başladı.
İki-üç həftədən sonra onlar ciddi müqavimətə rast gəlmədən Qəza, Yəffa və
Hayfanı tutduqdan sonra, 1831-ci il noyabrın sonunda Əkkə qalasına
yaxınlaşdılar (vaxtilə bu qalanı Napoleon ala bilməmişdi). Altı aylıq mühasirədən
sonra (1831-ci il noyabrın 26–1832-ci il mayın 27) Əkkə alındı. Misirlilərin əsas
qüvvələri bu zaman şimalda xeyli irəliləmişdilər. 1832-ci ilin iyununda Həməs
yaxınlığında türklərlə ilk böyük döyüş oldu. Doqquz paşanın komandanlıq etdiyi
türk ordusu bu döyüşdə məğlub edildi. Həməsdə qələbə qazandıqdan sonra İbrahim
Hələbi tutdu, Əntakya və Aleksandretta arasında yerləşən, strateji əhəmiyyətli
Beylandağ yürüşünə başladı. Beləliklə, Misir ordusu 1831-1833-cü illərdə Fələstin,
Suriya, Kilikiyanı tutdu və Anadoluya daxil oldu. 1833-cü il fevralın 2-də
misirlilər Kütəhyənı tutdu.1833-cü ilin fevral-aprelində Bosforun Asiya
sahilindəki Unkər İskələsi yaxnlığında 14 min rus əsgəri sultana kömək məqsədilə
quruya çıxarıldı. Rusiyanın münaqişəyə fəal müdaxilə etməsi İngiltərə və
Fransanı məcbur etdi ki, sultan ilə Məhəmməd Əli arasındakı müharibənin
qurtarması üçün tədbirlər görsünlər. Həmin ölkələrin vasitəçiliyi nəticəsində
1833-cü il mayın 4-də Kütəhyədə Osmanlı imperiyası ilə Misir arasında sülh
bağlandı. Müqaviləyə əsasən Misir, Suriya, Lubnən, Fələstin və Kilikiya Məhəmməd
Əlinin hakimiyyəti altına keçdi. Müstəqilliyə can atan Məhəmməd Əli təxminən
Asiyanın bütün ərəb ölkələrini zəbt etsə də, İstanbul üçün təhlükə yaratsa da
o, sultanla tamamilə əlaqəni kəsə bilmirdi. Əksinə, o, müsəlmanlar üçün xəlifənin
vassalı kimi fəaliyyət göstərirdi. Bu isə zəbt olunmuş ərazilərdə Məhəmməd
Əlinin fəaliyyətinə əhali qarşısında qanuni don geyindirirdi. Hətta o, Suriyada
Misir ordusunun başında duran oğlu İbrahimə məktub göndərərək qeyd etmişdi ki,
Suriyanın sultanın nəzarətindən çıxdığını elan etməsin. 1838-ci ildə Məhəmməd
Əli ilə Osmanlı sultanı II Mahmud arasında ikinci munaqişə baş verdi. 1839-cu
ildə isə sultanla onun rəsmi vassalı arasında açıq müharibəyə çevrildi. Bu dəfə
münaqişəyə səbəb Ingiltərə oldu. Məhəmməd Əli İngiltərənin Ərəb Şərqində öz
mövqeyini genişləndirib möhkəmlətmək səylərinə mane olurdu. Məhəmməd Əli
1838-ci ildə imzalanmış ingilis-türk ticarət müqaviləsinə görə taxıl və yun
almaq sahəsində dövlət inhisarının ləğv edilməsi maddəsi ilə razı olmadı. Türklərin
əli ilə Məhəmməd Əlini rədd etməyə çalışan İngiltərə Misir canişininin bu hərəkətindən
istifadə edib, onunla sultan arasında münaqişə saldı. Bununla, İngiltərə, eyni
zamanda, Misirdə Fransanın da mövqeyini son dərəcə zəiflədə bilərdi. Lakin
İngiltərə türk sultanının qüdrətinə əbəs yerə inanırdı. 1839-cu il iyunun 24-də
Suriyanın şimalında, Nəzib yaxınlığında sultan ordusu ilə Misir qoşunları
arasındakı vuruşmada türklər məğlub edildi. Yaranmış durumda Sultan hökuməti Məhəmməd
Əli ilə barışmağa cəhd göstərdi. Lakin 1839-cu il iyulun 27-də İngiltərə,
Rusiya, Fransa və Avstriya İstanbula kollektiv nota göndərərək təklif etdilər
ki, bu dövlətlər tərəfindən qərar qəbul edilincəyə qədər Məhəmməd Əli ilə sülh
danışıqları aparmasın. Bir tərəfdən, Osmanlı dövləti, o biri tərəfdən də İngiltərə,
Rusiya, Avstriya və Prussiya arasında 1840-cı il iyulun 15-də Londonda saziş
imzalandı. Məhəmməd Əliyə verilməli olan tələblər də sazişdə ifadə olunmuşdu.
Bunlar rədd ediləcəyi halda saziş bağlamış dövlətlər, silahlı qüvvəyə əl
atacaqlarını öhdələrinə götürmüşdülər. Məhəmməd Əlinin tərəfini saxlayan Fransa
sazişi imzalamaqdan imtina etdi. Məhəmməd Əli ona verilən ultimatumu əvvəl rədd
etdi. Lakin ingilis donanması Beyrut və Suriyanın limanlarını bombaladı. İskəndəriyyəni
bombardman etmək təhlükəsi yarandıqdan və İbrahim paşa Suryada məğlub edildikdən
sonra Məhəmməd Əli tabe olmağa məcbur oldu. Yalnız Misirin irsi hakimi olaraq
qalmaqla Məhəmməd Əli sultana təzminat ödəməyi, 200 minlik ordusunu 18 minədək
azaltmağı, donanmanı sultana qaytarmağı öhdəsinə götürdü və 1838-ci il
ingilis-türk ticarət müqaviləsini qəbul etdi.
53.
Misirdə 1879-1882-ci illər milli azadlıq hərəkatı
1879-cu ilin fevralında nazirlər
kabineti qənaət məqsədilə 2 500 zabiti istefaya göndərməyi, ümumiyyətlə, zabit
heyətinin əmək haqqını iki dəfə azaltmağı və əmək haqqı borclarını ləğv etməyi
qərara aldı. Bu, Misir hərbi dairələrində ciddi narazılığa səbəb oldu. 1879-cu
il fevralın 18-də Qahirədə zabitlər tərəfindən təşkil edilmiş hərbi nümayiş
oldu. Nümayişçilər baş nazir Nubar paşanı və ingilis nümayəndəsi Vilsonu
tutaraq, Avropa hökumətinin devrilməsini tələb etdilər. Misir xidivi(xədivi)İsmayıl
nümayişçiləri dağıtdı. Nəhayət baş nazir Nubar paşa istefa verdi, ancaq İngiltərə
konsulu Vilson vəzifəsində qaldı. Daha sonra 1879-cu ilin 26 iyununda şahzadə
Tofiq Sultan Əbdülhəmidin əmri ilə Misir xidivi təyin edildi. Onun atası Xədiv
İsmayıl dövlət idarəçiliyindən kənarda qaldı(Xidivlik və ya Xədivlik 1867-1914
də Misirdə mövcud olmuş tarixi dövlətdir, başçıları xidiv titulu
daşıyırdı).Müxalifətçilərin başında Əhməd Ərəbi paşa dururdu, O”Misir Misirlilər
üçündür” şüarını irəli sürmüşdü. Dövlət aparatının avropalaşdırılması və xarici
məmurlara üstünlük verilməsi yerli əhalinin, o cümlədən məmurların narazılığını
artırırdı. İkili nəzarət rejiminin yeritdiyi siyasət, xarici kapitalın ölkə
iqtisadiyyatına soxulması cəmiyyətin yuxarı təbəqələrinin, o cümlədən
burjualaşmış mülkədarlar və ticarət burjuaziyasının maraqlarına toxunurdu.
İngilislərin Misirdə möhkəmlənmək istiqamətində gördükləri tədbirlər orduda
narazılığın artmasını əsaslandırdı. 1881-ci il yanvarın 17-də 4-cü piyada
polkunun komandiri Ərəbi paşa daha iki vətənçi zabitlə baş nazir Riyaz paşanın
yanına gələrək, ondan rütbələrin verilməsi məsələsinə yenidən baxılmasını və
Osman Rifqinin istefasını tələb etdi. Buna cavab olaraq, fevralın 1-də Ərəbi və
digər zabitlər həbs edildi. Lakin Qahirə qarnizonunun əsgərləri hərbi
nazirliyin binasını mühasirəyə aldılar, sonucda zabitlər azad edildi. Xədiv
Osman Rifqini vəzifəsindən azad etməli oldu. Hərbi nazir vəzifəsinə vətənçi və
konstitusiya tərəfdarı şair Mahmud Sami əl-Bərudi təyin edildi. 1881-ci ilin
aprelinədək ordunun digər tələbləri də yerinə yetirildi. Bu zamandan etibarən,
ordu ölkənin siyasi həyatında mühüm amilə çevrildi. Ordunun ölkədə nüfuzunun
artmasından narahat olan Xədiv avqustda Mahmud Samini vəzifəsindən çıxardı,
onun yerinə çərkəz Davud Yeqin təyin edildi və vətənçilərə qarşı təqiblər
başlandı. Sentyabrın 8-də isə ordunun sayının azaldılması və Qahirə
qarnizonunun şəhərdən çıxarılması haqqında əmr verildi.1882-ci ilin yanvarın
8-də Ingiltərə və Fransa baş konsulları xədivə öz hökumətlərinin birgə notasını
təqdim etdi. Notada deyilirdi ki, İngiltərə və Fransa hökumətləri sultan fərmanları
ilə təyin edilmiş xədiv hakimiyyətinin saxlanmasını zəruri hesab edir. Hər iki
dövlət Misirdə mövcud qayda-qanunu daxili və xarici təzyiqlərdən qoruyacağını
öhdəsinə götürür.Bu nota narazılığa səbəb oldu və 1882-ci il fevralın 7-də xədiv
Tofiqin verdiyi fərman nəticəsində Vətən partiyasının mövqeyi möhkəmləndi. Bu fərmanı
bəzən “1882-ci il konstitusiyası” da adlandırırıdılar.
1882-ci il fevralın 5-də Mahmud Saminin
başçılığı ilə yeni hökumət yaradıldı. Bundan sonra, hakimiyyətə Ərəbi paşanın rəhəbrlik
etdiyi Vətən partiyası gəldi və o, hərbi nazir vəzifəsini aldı. Avropalılar
bunu ölkədə hərbi diktaturanın yaranması kimi qiymətləndirirdi. Lakin Britaniya
hökuməti yenə də hərbi müdaxilə üçün bəhanə axtarmaqda davam edirdi. Tezliklə,
belə bir bəhanə yarandı.Apreldə ingilislər Ərəbi paşaya süi-qəsd təşkil edib
öldürmək istədilər, ancaq bu işin üstü açıldı və bu işdə təqsirləndirilən 50
terrorçu mühakimə edilib sürgün qərarı çıxarıldı. Yalnız Xədiv Tofiq bu qərarı
təsdiq etmədi və beləliklə mayın 10-da hökumət və xədiv arasında bütün münasibətlər
kəsildi. Mayın 26-da hökumət istefa verdi. Bundan xəbər tutan İskəndəriyyə
qarnizonunun zabitləri hiddətlənərək, xədivə bəyan etdilər ki, onlar hökumətin
istefasını qəbul etmir və təcili onun bərpa olunmasını tələb edir. Mayın 28-də real
hakimiyyət Ərəbi paşaya keçir. Iyunda müttəfiq İngiltərə Fransa və Misir
arasında toqquşma oldu, ancaq Ərəbi paşa bunun qarşısını aldı. Düşmən
Almaniyanın yaranmış əlverişli məqamdan istifadə etməməsi üçün Ingiltərə ilə
münasibətləri pozmamağı məsləhət görürdülər. İngiltərə ilə toqquşmaqdan çəkinən
Fransa 1882-ci il iyulun 10-da öz qoşunlarını Misirdən çıxartdı. İyulun 15-də
İskəndəriyyə ingilislərin əlinə keçdi. Beləliklə, İngiltərə hökuməti beynəlxalq
hüquq normalarını kobudcasına pozaraq, Misirin işğalına başladı. Misirdə isə hərbi
əməliyyatlar davam edirdi. Belə bir mürəkkəb şəraitdə Ərəbi paşa səhvə yol
verdi. Misirin ən yaxşı hərbi hissələri şimal sahillərini müdafiə edirdi, lakin
şərq cinahı, Suveyş kanalı müdafiəsiz qalmışdı. Ingilislər bunda istifadə edib
Kanalı tutdular. Həmçinin sentyabrın 14-də Qahirəni döyüşsüz ələ keçirdilər.
İngiltərənin işğalının başa çatması ilə ölkədə terror hökm sürməyə başladı. 30
minə yaxın adam qiyamçı adı altında həbs edildilər. Üsyançıların liderləri Əhməd
Ərəbi, Mahmud Sami əl-Bərudi, Əbdul Əli, Tolbə İsmət, Əli Fəhmi, Yaqub Sami və
Mahmud Fəhmi ölüm cəzasına məhkum edildilər. 1882-ci ildə İngiltərə Misiri
tutduqdan sonra Misirdə uzun zaman siyasi sabitlik dövrü hökm sürdü. Ərəbi paşa
üsyanının yatırılması, ingilis müstəmləkəçiləri ilə yerli mülkədarların əlbir fəaliyyəti
və xədiv Tofiqin sazişçi mövqeyi nəticəsində Misirdə müstəmləkə sistemi mövcud
olmuşdur. 1882-ci il avqustun 4-də xədiv Tofiqin verdiyi fərmanda deyilirdi:
“İngilis donanmasının admiralı, Britaniya ordusunun baş komandanı Misirə
sakitllik, təhlükəsizlik və qayda yaratmaq məqsədilə daxil olmuşdur”.
54.
Napoleonun Suriya və Misir yürüşü
Napoleon Fransadan uzaq məsafədə yerləşən
Ön Asiyaya yürüş etməyi qərara alır. Yürüşün uğurlu olması üçün Suriya
feodalları ilə sıx əlaqələr qurulmuş, onlara müvafiq təlimatlar da verilmişdi.
Eyni zamanda xaricdə yaşayan fransız ailələrin də Misir yürüşündə olduğu kimi
burda da rolu olmuşdur. Suriyaya yürüş 1799-cu ilin fevral ayının 20sində Əl
Ərişin tutulması ilə başlanır. Belə ki bu zaman vəziyyət olduqca gərgin idi:
Sultan xətti Şərifi imzalamaqla Suriya və Lubnəni düşmənə qarşı birləşməyə
çağırır, lakin bu zaman Misirdə məmlük özbaşınalığı, Ərəbsitanda vəhhabilərin
apardığı müharibələr, Suriya və Lubnəndə isə hakimiyyət uğrunda mübarizə
sultanın müraciətini heçə endirmiş oldu. Napoleon isə yürüşünün məqsədinin
onların dininə qarşı mübarizə aparmaq deyil də, onları Osmanlı zülmündən
xilas etmək olduğunu bildirirdi. Bu
zaman 1780-1790-cu illərdə Dəməşqə paşa təyin olunan Cəzzarin mövqeyi ön plana
çıxır. O İstanbul tərəfindən dəstəklənirdi. Napoleonun Suriyadakı məğlubiyyətini
öz adı ilə bağlayırdı. Onun bu hegemonluq iddialarının qarşını almaqla üçün
İstanbul baş vəziri 100 minlik qoşunla Suriyaya göndərir, Lubnən əmrini əfv
etdiyini bildirir. Lakin Cəzzar baş vəzirin qəbuluna gəlmir.1804-cu ildə isə vəfat
edir.
1799-cu ilin 7 martında Yaffa fransızlar
tərəfindən tutulur, Səbəbi isə Fələstin tayfalarının bu müharibədə yalnız
müşahidəçi olması idi, elə bu səbəbdəndir ki, 30 minlik fransız ordusu Əl Əriş
qalasını, Qəzzə, Yaffa, Hayfani tutaraq Əkkə divarlarına yaxınlaşır mart
ayında. Bu zaman İngiltərə Əkkənin müdafiəsinin təşkilinə diqqəti artırır və
Sidney Smiti bura göndərir, o Əhməd Cəzzari qəbul edir və ona dənizdən yardım
edir. 70 gün Əkkə mühasirədə qalsa da tuta bilmirlər və Misirə qayıdırlar. Əgər
bunun bir səbəbi fransız ordusunda Vəba xəstəliyinin yayılması idisə, digər bir
səbəb ərəblərin güclü müqaviməti deyil, İngiltərənin qalanı hərtərəfli dənizdən
qoruması idi.
Misirə yürüş. XIX yüzillikdə Osmanlı tənəzzül edərək
elə bir vəziyyət almışdı ki, Avropada ona “xəstə adam” ləqəbi vermişdilər.
Avropanin iri kapitalist ölkələri imperiyadan qalacaq mirası, eləcə də Ərəb ölkələrini
bölüşdürmək üçün bir birlərinə qarşı mübarizə aparırdılar. Osmanlı imperiyasını
nüfuz dairələrinə bölmüş, belə ki Ərəb Şərqi İngiltərə və Fransanın payına
düşürdü. Fransa Misirdən sənaye məhsullarının satış bazarı və Hind okeanında
ağalıq etmək üçün istifadə etmək istəyirdi. 1797-ci ilin yayında Napoleon Misirə
hücum planı hazırladı. Susuz, isti və küləksiz qum səhralarını keçəcək olan
döyüşçüləri özü tək tək seçirdi. Napoleon İngiltərənin bu məsələyə
qarışacağından və Nelsonun hücumundan ehtiyatlanaraq Cəbbülətariq boğazından və
İspaniyanın yanından ötüb keçərək İrlandiyaya çıxmaq niyyətində olmaları ilə
bağlı şayiələr yayir. 1798 ci ilin mayın 19da 37 hərbi,300 yelkənli gəmi və
29400 əsgərlik Fransa hərbi ekspedisiyası Misirə yürüşə başlayır. Napoleon
Maltanin tutulmasına böyük əhəmiyyət verirdi. 10 iyun 1798də Malta tutulur.30
iyunda isə İsgəndəriyyə yaxınlığında quruya çıxırlar. Nelson bu xəbəri alanda yəni
Maltanı tutması xəbəri, Bonapartın onu aldatdığını başa düşür və fransızların
quruya çıxmasına yol verməmək üçün Misir tərəfə üz tuturlar. Lakin Nelson İskəndəriyyədə
Bonapartin adini belə bilmədiklərini eşidəndə yenidən səhv etdiyini düşünərək
İstanbula tərəf gedirlər. Bu səhv hərəkət isə Fransız ekspedisiyasını xilas
edir. Çünki Nelsonun ekspedisiyası Bonapartinkindan 48 saat əvvəl İskəndəriyəyə
yaxınlaşmış və əhalidən xəbər almışdılar.21 iyul 1798 də Ehramlar yaxınlıqda
döyüşdə fransızlar məmlükləri məğlub edir və Qahirəni tuturlar. 1798 1 avqustda
isə Əbukir döyüşündə fransız donanması ağır məğlubiyyətə uğradılır ingilislər tərəfindən.
III Səlim İngiltərənin köməyinə
arxalanaraq Fransaya müharibə elən edir, lakin hərbi əməliyyatlar aparmır. 1798
dekabrında Misirin işğalı başa çatdırılır .Lakin Napoleon burda qalmır, Kleberi
öz yerinə təyin özü isə 1799 9 noyabrda
çevriliş edərək Fransada tam hakim olmur, direktoriyanı devirir. İnglis və
Osmanlılarla danışıqlara başlayan Kleber ingilis admiralının müqaviləni təsdiq
etmədiyini görəndə və fransız əsgərlərini hərbi əsir etmək istədiklərini görəndə
hərbi sazişi ləğv edir və müharibəyə başlayır. Misir 2ci dəfə işğal edilir.1800
cu ildə Kleber öldürülür,1801 hərbi əməliyyatlari zamani isə ingilislər Əbukir,
Rəhmaniyyəni, türklər Mənsur, Domietta, Rozettanı tuturlar. Fransızlar İskəndəriyyədən
başqa Misir əyalətlərini itirirlər,1801 9 sentyabrda sülh bağlanır Fransa
Osmanlı arasında. 1801 sentyabrında isə sonuncu fransız əsgəri Misiri tərk
edir.
55.
Misir Məhəmməd Əlinin hakimiyyəti illərində
1805-ci
ilin mayında Xurşud paşanın və yeniçərilərin özbaşınalığına qarşı Qahirədə
üsyan baş verdi. Xurşud paşa devrildi, yeniçərilər qovuldu və Ömər Məkrəm başda
olmaqla Qahirə şeyxləri 1805-ci il mayın 14-də Məhəmməd Əlini paşa elan etdilər.
1804-cü ildə Balkan yarımadasında, Serbiyada baş verən üsyanlar, Yunanıstan və
Bolqarıstandakı həyəcanlar, yeni quruluşda yaradılan polklara qarşı yeniçərilərin
çıxışları III Səlimi Məhəmməd Əlini Misir paşası kimi tanımağa məcbur etdi. Beləliklə,
Məhəmməd Əli 1806-cı ilin noyabrında İstanbuldan Misir paşası titulunu ala
bildi. Məhəmməd Əli 44 il, yəni 1805-ci ildən-1849-cu ilədək hakimiyyətdə
qaldı. Məhəmməd Əli Yuxarı Misirdə daldalanan məmlük qalıqları ilə mübarizəni
davam etdirməli oldu. 1807-ci ilin yazında ingilislər məmlüklərə kömək məqsədilə
İskəndəriyyəyə hərbi qüvvə çıxardılar. Məhəmməd Əli ingilisləri İskəndəriyyədə
mühasirəyə alıb, 1807-ci ilin sentyabr ayında təslim olmağa məcbur etdi. Bu
hadisə təkcə Misirdə deyil, bütün Yaxın Şərqdə onun nüfuzunu artırdı. Lakin Məhəmməd
Əli təkcə Misirlə kifayətlənmirdi. O, eyni zamanda, böyük bir imperiya yaratmaq
fikrində idi ki, Məhəmməd Əli bu imperiyada Misir mülkədar və tacirləri üçün
geniş imkanlar açmalı idi. Misir paşası Osmanlı imperiyasının zəiflədiyini
yaxşı başa düşürdü və belə bir durum Məhəmməd Əlinin imperiya yaratmaq ümidlərini
artırırdı. Bunun üçün ona böyük, yaxşı silahlanmış və Avropa qaydası ilə təlim
görmüş bir ordu lazım idi. Ona vəsait və daha geniş mənada desək iqtisadi müstəqillik,
səlis işləyən inzibati idarə aparatı, savadlı zabit və məmurlar heyəti lazım
idi. Bu amilləri nəzərə alaraq, Məhəmməd Əli Misiri özünün gələcək işğallarının
bazasına çevirmək üçün ölkədə islahatlar keçirdi. Məhəmməd Əlinin islahatları:
Məhəmməd Əli III Səlimin uğursuz olan və onun məhvi ilə nəticələnən islahatları
Misirdə həyata keçirə bildi. Məhəmmməd Əli onun hakimiyyətinin mövcudluğuna ən
böyük təhlükə yaradan məmlüklərlə qəti olaraq hesablaşmağı qərara aldı. Onun
dövründə 560 il Misirdə hakimiyyətdə olan məmlüklər həm siyasi, həm də fiziki cəhətdən
məhv edildi. Aqrar sahədə islalahtlar: Onun həyata keçirdiyi ilk islahat aqrar
sahədə oldu və sonucda, o, paşaların idarə etdiyi xas torpaqlarını öz əlinə
keçirdi. Artıq 1808-ci ildə Məhəmməd Əli qiyamçı bəylərin malikanələrini
müsadirə etməyə başladı. Məhəmməd Əli bildirdi ki, hökumət vergi yığmağı öz öhdəsinə
götürür. Sonucda, mültəzimlərin bəylərdən götürmüş olduqları torpaqlar onların əlindən
alındı. 1808-ci ildə isə vergi verməkdən boyun qaçıran bütün mültəzimlərin
torpaqları müsadirə edildi və dövlət torpaqlarına qatıldı. 1809-cu ildə mültəzimlər
faizlərdən də məhrum edildi. 1814-cü ildə isə iltizam sistemi birdəfəlik ləğv
edildi. 1809-cu il iyulun 16-da Məhəmməd Əli vəqf torpaqları üzərinə vergi
qoydu və əslində bu fərman ənənəvi feodal hüququnun pozulması demək idi. Məhəmməd
Əli bununla kifayətlənməyib vəqf torpaqlarını öz nəzarəti altına aldı. Beləliklə,
1814-cü il üçün Məhəmməd Əli əslində Misirdə yeganə torpaq mülkiyyətçisi oldu.
Məhəmməd Əli fəllahlar üçün yeni torpaq qaydası qoydu. Paşanın əmri ilə hər kənddə
torpaq, hər bir yaşlı işçi üçün 3-5-fəddan hesabı ilə kəndlilər arasında
bölüşdürüldü. Hüquqi cəhətdən kəndli torpaq sahəsinin sahibi və onun məhsulunun
mülkiyyətçisi olurdu. Paşa kəndlinin məhsulunun bir hissəsini vergi kimi, digər
hissəsini isə özü təyin etdiyi qiymətlə satın alırdı. Fəllah ildə 60 gün paşa və
dövlət üçün biyara getməli idi. Məhəmməd Əli vergi yığılmasında ellik zəmanət
sistemini saxlayıb möhkəmlətdi. Məhəmməd Əli geniş miqyasda torpaq paylamağa
başlamışdı. O, öz oğlanlarından, zabit və məmurlardan yeni torpaq sahibləri
yaradaraq, onları öz ictimai dayağına çevirdi. Məhəmməd Əli feodal sinfinin tərkibini
demək olar ki, tamamilə, yeniləşdirdi. Torpaq paylanması və yeni feodal
sinfinin təşəkkülü bir neçə on il çəkdi. XIX yüzilliyin birinci yarısında
Misirin kənd təsərrüfatında xeyli uğur əldə edildi. Ölkədə köhnə suvarma şəbəkələrinin
bərpa edilməsi və yeni suvarma şəbəkələrinin yaradılması sahəsində böyük iş
görülürdü və elə bunun nəticəsi idi ki, 1820-ci ildən etibarən suvarma işləri
il boyu aparılırdı. Kənd təsərrüfatı məhsulları xeyli artdı. 1820-ci ildən
yetişdirilməyə başlanan pambıq məhsulu artıq 1836-cı ildə 300 min kantara
çatdı. Buğda, düyü, şəkər qamışı, xam ipək, indiqo istehsalı xeyli artdı. Məhəmməd
Əli bir çox kənd təsərrüfatı malları üzərində dövlət inhisarı qoymuşdu. O,
daxili bazarda ən böyük inhisarçı tacir idi. İnhisara qarşı narazılığın son dərəcə
artdığını nəzərə alaraq, Məhəmməd Əli 1832-ci ildə kəndlilərin buğda,
qarğıdalı, arpa və paxla bitkilərini azad surətdə sərf etməsinə icazə verdi,
qalan məhsullar üzərində isə inhisarı saxladı. Keçirilən aqrar islahatlar nəticəsində
kənd təsərrüfatının inkişafı sürətləndi. Xüsusilə, ixracat məhsullarının
istehsalı artdı. Sənaye sahəsində islahatlar: Bütün xarici ticarət dövlət
inhisarında idi. Məhəmməd Əlinin hakimiyyəti dövründə xarici ticarət 8 dəfə
artmışdı, Məhəmməd Əlinin sənaye sahəsində apardığı islahatlar da mühüm yer
tuturdu. 1816-cı ildə Məhəmməd Əli sənayeni dövlət inhisarına alaraq bir sıra
dövlət müəssisələri, o cümlədən toxuculuq fabriki, yağ, metallurgiya, şəkər,
şüşə zavodları, gəmi təmiri tərsanəsi yaratdı. İnhisar sisteminin əsas mahiyyəti
kəndli və sənətkarların fəaliyyətini məmurların himayəsinə verməkdən, istehsal
olunmuş malların alınması zamanı dövlətin hüquqlarını genişləndirməkdən ibarət
idi. Aparılan islahatlar nəticəsində həm də sənətkarların xeyli hissəsi müflisləşdi
və fabrik fəhlələrinin ilk kadrlarını təşkil etdi. 1818-ci ildəipək, məxmər və
digər parçalar istehsal edən ilk toxuculuq fabrikləri yaradıldı. İlk toxuculuq
müəssisəsi Xoronfişdə tikildı. Qahirə və Rozettada da bir sıra yeni fabriklər
yaradıldı. Sənayeni təmin etmək üçün 1820-ci ildə Bulakda metaltökmə zavodu
açılmışdı. Fabriklərin nəzdində boyaqxana sexləri yaradılmışdı. Şəkər və yağ
zavodları, kağız fabriki istehsala başlamışdı. Ordunun ehtiyaclarını ödəmək
üçün Qahirə qalasında köhnə silah emalatxanaları genişləndirilmiş, yeni silah,
barıt, kükürd zavodla inşa edilmişdi. İskəndəriyyədə tərsanələr yaradılmış və
burada hərbi gəmilər, o cümlədə 1831-ci ildə eskadra gəmisi quraşdırıldı.
1840-cı ildə yeni sənaye müəssisələrində 35 mindən çox fəhlə işləyirdi. İlk
vaxtlar fəhlələrin tərkibi sabiq sənətkarlardan ibarət idi. Lakin sonralar kəndliləri
icbari qaydada fabriklərə göndərməyə başladılar. Məhkəmə cəzası verilən
adamları da buraya göndərirdilər. Fabriklərdə çox ağır qayda-qanun hökm
sürürdü. Hərbi sahədə islahatlar: Aqrar islahatların keçirilməsi zamanı məmlüklərin
müqaviməti ilə rastlaşan Məhəmməd Əli hərbi islahatlar planı hazırlayarkən, ilk
növbədə, ona qarşı çıxan daxili qüvvələri zərərsizləşdirmək qərarına gəldi. Məhəmməd
Əli hakimiyyətə gəldiyi ilk günlərdən nizami ordu yaradılmasına başlamışdı.
Onun ilk qoşunları muzdla tutulan alban və türk əsgərlərindən ibarət idi. Onlar
sayca çox az olub Avropa qaydasında hər hansı bir təlim keçirilməsi təşəbbüslərinə
qarşı müqavimət göstərirdilər. Məhəmməd Əlinin hakimiyyətinə qədər misirliləri
orduya qəbul etmirdilər. Orduda türk-məmlük təsiri daha güclü idi. Lakin Ərəbistan
yürüşü (1811-1819) və Moreya əməliyyatı (1824-1828) zamanı Misir orldusunun əsasını
təşkil edən afrikalı əsgərlərin qırılmasından sonra Məhəmməd Əli orduya ərəb fəllahlarının
qəbul edilməsi prinsipini əsas götürdü. Çətinliklə olsa da, 20-ci illərin
ortalarında ilk nizami polklar yaradıldı. Ordunun komanda heyəti türklərdən,
albanlardan, çərkəslərdən, kürdlərdən, lazlardan ibarət idi. Onlara Məhəmməd
Əli tərəfindən maaşla təmin edilən Napoleon ordusunun sabiq zabitləri təlim
keçirdi. 1839-cu ildə ordunun sayı 200 min nəfərə çatmışdı. Bundan başqa,
30-dan çox hərbi gəmidən ibarət olan donanmada 20 min adam qulluq edirdi. Bu
ordu Misirə Suriya yürüşündə parlaq qələbələr qazandırdı. Məhəmməd Əli yerli hərbi
kadrların hazırlanması üçün bir sıra tədbirlər gördu. Misirlilərdən ibarət
komandan heyəti hazırlayan hərbi məktəblər yaradıldı. Bu zümrədən olan təhsil
ocaqlarından Domiettadakı piyada qoşunları, Gizadakı süvari, Turdakı
artilleriya məktəblərini göstərmək olar. 1826-cı ildə Baş Qərargah Akademiyası
açıldı, yeni hərbi hissələr üçün Fransa Hərbi Nizamnaməsi tərcümə edildi.
Keçirilmiş hərbi islahat nəticəsində XIX yüzilliyin 30-cu illərində Misir
ordusunun sayı yüksək dərəcədə artmışdı. Əsgərlərin ümumi sayı 180 mini
ötmüşdü. Bundan başqa, Misir ordusunda 40 min nəfərlik qeyri-nizami hissələr
var idi. 1829-cu ildə Navarin döyüşü zamanı demək olar ki, bütün Misir
donanmasının məhv edilməsindən sonra İskəndəriyyədə böyük gəmiqayırma tərsanəsinin
inşasına başlandı. Gəmiqayırma işi ilə yanaşı donanmada qulluq etmək üçün dənizçilər
də hazırlanırdı. İnzibatı sahədə islahatlar: Məhəmməd Əli əyalət qubernatorlarından-kəşflərdən
ibarət olan köhnə məmlük inzibati sistemini ləğv edərək, mərkəzləşdirilmiş
sistem yaratdı, müəyyən funksiyaları yerinə yetirən Avropa nümunəsində bir sıra
nazirliklər təsis edildi. Hərbi nazirlik, Ticarət nazirliyi, Xalq Təhsili
Nazirliyi, Daxili İşlər Nazirliyi, Xarici İşlər Nazirliyi yaradıldı. Məhəmməd
Əli inzibati sistemi yenidən qurdu. İdarə sisteminin başında mütləq hakimiyyət
hüququ olan paşa dururdu. Misir əyalətlərə, mahallara və bölgələrə bölünmüşdü.
Yeni idarə aparatı paşa tərəfindən təyin edilən adamlardan ibarət olub,
bütünlüklə, ondan asılı idi və onun əmrlərini həyata keçirirdi. Əvvəlki feodal
hərc-mərcliyi əvəzinə, mərkəzləşmiş idarə sistemi yaradılmışdı. Mədəniyyət sahəsində
islahatlar: Misir ziyаlılаrının yаrаnmаsı ХIХ yüzilliyin birinci yаrısınа təsаdüf
еdir. Misir tarixində ilk dəfə olaraq, dünyəvi məktəblər açıldı. Bu məktəblər
bir neçə kateqoriyaya bölünürdü. Məhəmməd Əlinin açdığı məktəblərin əksəriyyətində
ordu və donanma üçün mütəxəssislər hazırlanırdı. 1822-1828-ci illərdə
Damiettada piyada hərbi məktəbi, Qahirədə hərbi məktəb, İskəndəriyyədə hərbi dənizçilik
məktəbi açılmışdır. 1831-ci ildə isə artilleriya və suvari məktəbləri istifadəyə
verilmişdi. Təhsil pulsuz idi. Müəllimlər isə bir qayda olaraq xaricilərdən, əsasən
fransız və italyanlardan ibarət olurdu. Hərbi məktəblərlə yanaşı tibb, təbiətşünaslıq,
politexnik, mexanika, kənd təsərrüfatı, dilçilik və musiqi məktəbləri də
yaradılmışdı. 1821-ci ildə əsаsı qоyulmuş Bulаk nəşriyyаtındа ərəb, fаrs və
türk dillərində ki-tаblаr çаp оlunurdu. Bеlə ki, 1822-ci ildə Misirdə ilk müsəlmаn
litоqrаfiyаsı аçılmışdı. Bulаk nəşriyyаtının nəzdində 1828-ci ildə ilk ərəb qəzеti
оlаn “Misir hаdisələri” (“əl-Vаqаi əl-Mısrı”) burахıldı. Bu dövrdə intеnsiv tər¬cüməçilik
fəаliyyəti gеnişlənmiş, bir sırа mədəniyyət mərkəzləri, rəsədхаnа, Qаhirə milli
kitаbхаnаsı yаrаdılmışdı. Səhiyyə sаhəsində bir çох tədbirlər görülmüş, hərbi və
mülki хəstəхаnаlаr şəbəkəsi gеnişləndirlmişdi. Həttа Məhəmməd Əli Misir milli
tеаtrının yаrаdılmаsınа dа cəhd göstərmişdi. Dünyаdа çох böyük sеnsаssiyа
dоğurаn məsələlərdən biri də Luksоr şəhəri yахınlığındа Tutаnхаmоnun qəbrinin
аşkаrlаnmаsıdır. Qəbir хəzinə еkspоnаtlаrlа о qədər zəngin оlmuşdur ki, оnun
Misir muzеyində yеrləşdirilməsi üçün bеş il tələb оlunmuşdur. Misir
еkspоnаtlаrının qоrunmаsını təmin etmək üçün Məhəmməd Əli 1834-cü ildə Misir
muzеyinin əsаsını qоydu. Məhəmməd Əlinin göstərişi ilə həmin еkspоnаtlаr
siyаhıyа аlınmış və katalоqlaşdırılmışdır. Misir muzеyində sülаlə хəzinəsinə
аid 150 min еkspоnаt, о cümlədən firоn Tutаnхаmоnun qızıl və qiymətli
qaşdaşlardan ibarət qəbir хəzinəsi muzеyin ikinci mərtəbəsində yеrləşdirilmişdir
56.
Misir Birinci dünya müharibəsi illərində
1913-cü ilin ikinci yarısında
qanunverici məclisə seçkilər keçirildi Qanunverici məclis 17 təyin olunmuş və
66 seçkili üzvdən ibarət olmalı idi. İki pilləli seçki sistemi tətbiq
olunmuşdu: yerlərdə və məclisə seçkilər zamanı mülkədarlara geniş hüquqlar
verilmişdi. Ona görə də seçilən deputatların əksəriyyəti mülkədarlar və Misirin
yuxarı əyanlarından ibarət idi. Məclisin hüquqları çox məhdud olduğundan yalnız
qanunları və büdcəni müzakirə etmək səlahiyyəti daşıyırdı. Lakin Misir vətənpərvərləri
məclisdən leqal tribuna kimi istifadə etməyə çalışırdılar. 1914-cü ilin
yanvar-iyun aylarında Məclisin birinci sessiyası keçirildi.Birinci sessiya
zamanı keçirilən yığıncaqlarda çox zaman müstəmləkə orqanları kəskin tənqid
edilirdi. Sood Zǝqlul paşa başda olmaqla bir qrup deputat ingilislərin dərhal
ölkədən çıxıb getməsini Tələb edir, ingilis işğalına son qoyulmasına çalışan
inqilabçı deputatları öz ətrafına toplayırdılar. Eyni zamanda onlar
kapitulyasiyaların ləğv edilməsini və konstitusiya tətbiq edilməsi kimi tələblər
də irəli sürürdülar. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində partiyanın bir çox
üzvlərinin həbsə alınmasına baxmayaraq Misirdə milli azadlıq hərəkatı davam
edirdi. Digər xalqlar kimi Misir zəhmətkeşləri də müharibə əleyhinə öz səslərini
qaldırırdılar. Onlarla tələbə gizli təşkilatlarla əlaqədə suçlanaraq həbsxanalara
salınırdı. Bununla yanaşı terrorçu qruplar da fəaliyyət göstərirdi.1914-cü il
iyulun 25-də Həkim Mahmud Mazqar <<Həmrəy Qardaşlar» cəmiyyətinin
tapşırığı ilə II Abbas Hilmiyə uğursuz sui -Qəsd cəhdi etdi. 1882-ci ildən
1914-cü ilə kimi Misir formal olaraq Osmanlı imperiyasının əyalətlərindən biri,
həm də İngiltərənin müstəmləkə lərindən biri olmuşdur. Bu dövrdə Misir xalqı
azadlıq və istiqlaliyyət uğrunda mübarizə aparmış və azadlıq mübarizəsi yolunda
müəyyən təcrübə qazanmışdır. Bu təcrübə Misir xalqına milli azadlıq mübarizəsinin
sonrakı mərhələsinə təkan verən mühüm amil olmuşdu.Birinci dünya müharibəsindən
sonra Misirdə müxtəlif partiyalar fəaliyyət göstərirdi. Misirin en böyük və ən
nüfuzlu siyasi partiyası «Əl-Vǝfd əl-Misn» və ya «Hizb ǝl-Vǝfd» (Nümayəndələr
partiyası) idi. Partiya 1918-ci ildə yaranmış və əsas məqsədi ingilis müstəmləkəçilərinə
qarşı mübarizə aparmaq idi. Partiyanın yaradıcısı və başçısı Səid Zaqhul
(1860-1927) idi. Lakin Səid Zəqlul və partiyanın digər üzvləri Misirin müstəqilliyinə
xalq kütlələrinin mübarizəsi ilə deyil, yalnız ingilislərlə danışıqlar yolu ilə
nail olmaq istəyirdilar.Birinci dünya müharibəsi başlayanda ingilislər əsas
qüvvəlrini Süveyş kanalının müdafiəsinə yönəltdilər. İngiltərə Osmanlı
imperyiası ilə müharibəyə başlayanda bildirdi ki, bu müharibənin bütün çətinliklərini
öz üzərinə götürür və kömək üçün Misirə müraciət etməyəcəkdir. Əslində isə belə
deyildi. Misirdə hərbi əməliyyatlar getməsə də İngiltərə ölkənin maddi və canlı
qüvvəsindən istifadə edirdi. Bütün müharibə boyu ingilislər misirlilərdən köməkçi
ordunun xidmətində, əmək korpuslarında İstifadə edirdilər. Misirlilərdən ildə
iki-üç dəfə Əmək korpusunda işləmək üçün aparırdılar və hər dəfə də 135 min nəfər
tələb olurudu. Misirin limanları, nəqliyyatı, sənayesi və kənd təsərrüfatı
Britaniya orlusunun xidmətinə verilmişdi. Bu zəmində ölkədə ingilis ağalığına
qarşı narazılıq son həddə çatmışdı. 8 aprel və 9 iyulda 1915-ci ildə ingilis
canişini-sultan Hüseyn Kamilə qarşı iki dəfə sui-qəsd hazırlanmışdı. 10 avqust
1915-ci ildə baş nazir Hüseyn Rüşdü paşaya, 4 senyabrda isə vəqf nazirinə qarşı
sui qəsd hazırlanmışdı. Birinci dünya müharibəsinin gedişində və sonunda
bağlanan Müqavilələr əsas götürülərək 1920-ci ildə San Remoda keçirilən
Konfransda Misir İngiltərənin mandatlığına verildi.
57.
Suriyada İbrahim Paşanın islahatları
Ərəbləri birləşdirərək böyük, vahid ərəb
dövləti yaratmaq iddiasında olan İbrahim paşa atasının fikirlərini bölüşdürərək
bu istiqamətdə əməli fəaliyyətə başladı. Suriyanın gələcəyinə böyük ümidlər bəsləyən
istedadlı siyasətçi İbrahim paşa ölkənin mərkəzləşdirilməsi, feodal
özbaşınalığının və separatizminin qarşısının alınması, kapitalist münasibətlərinin
inkişafı istiqamətində bir sıra islahatlar həyata keçirməyə başladı.
İbrahim paşa kənd təsərrüfatının tənəzzülünün
qarşısını almaq məqsədilə ilk olaraq fəllahlardan alınan vergiləri qeydiyyatdan
keçirtdi, özbaşına feodal vergilərinin toplanmasını qadağan etdi, boş qalmış
torpaqlardan istifadə məqsədilə burada çalışan fəllahlar bütün vergilərdən azad
edildilər.
İbrahim paşanın ən mühüm tədbirlərindən
biri də istifadə olunmayan torpaqlarda bədəviləri məskunlaşdır araq, onları məcburi
şəkildə oturaq həyata keçirmək idi. Bu sahədə müəyyən uğurlar qazanıldı Bundan
o, iki məqsəd güdürdü: birincisi, müstəqil həyat tərzinə alışmış bədəviləri mərkəzi
hakimiyyətə tabe etmək, ikincisi isə boş qalmış torpaqlarda onları məskunlaşdırmaqla
kənd təsərrüfatının inkişafına imkan yaratmaq idi. Beləliklə, Dəməşq ilə Hələb
arasında yeni kəndlər salındı və təxminən 15 min fəddan torpaq əkildi. İbrahim
paşanın hakimiyyəti illərində Hauranda ilk iki il ərzində əkin sahələri 2 min fəddandan
- 7 min fəddana qədər artdı.
Vergi özbaşınalığının ləğvi sənaye və
ticarətin inkişafı ilə müşahidə olunurdu. Ölkənin istər daxili yollarında, istərsə
də Dəməşq və Bağdadı birləşdirən səhradan keçən karvan yollarında əmin-amanlıq
yarandı. Bu isə, nəticə etibarı ilə, ölkə daxilində ticarətin inkişafına zəmin
yaratmaqla yanaşı tranzit ticarətin inkişafını da təmin etmiş oldu. Belə ki, ingilis
parçaları Suriyadan İraqa və İrana, Hindistan və İrandan gətirilən mallar isə
Suriya vasitəsilə Avropaya çatdırılırdı.
Özbaşınalığın və rüşvətxorluğun qarışısı
alındığından yerli tacirlər topladıqları sərmayəni dövriyyəyə buraxmaq imkanı
qazanmış oldular. Sayda, Beyrut, Tripoli kimi liman şəhərləri inkişaf etmiş
ticarət mərkəzlərinə çevrilirdi. Druzlar buraya ipək və zeytun yağı gətirirdilər,
onu çörəyə və Avropa sənaye mallarına mübadilə edirdilər.
İbrahim paşa mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirmək
istiqamətində də bir sıra ciddi tədbirlər həyata keçirdi. Misir nümunəsinə
uyğun olaraq Suriya, Fələstin və Kilikiya altı əyalətə - müdiriyyəyə bölündü. Hər
bir şəhərə isə şeyxə tabe olan canişin - mütəsəllim təyin edildi. Hər bir mütəsəllimin
rəhbərliyi altında məşvərətçi orqan - məclis yaradıldı. Onun üzvləri mülkədar,
tacir və din xadimlərindən ibarət idi. Məclis məhkəmə funksiyalarını da
daşıyırdı. Bütün ali hakimiyyəti isə təbii ki, İbrahim paşa öz əlində cəmləşdirmişdi.
İbrahim paşa təhsil sahəsində də bir sıra islahatlar həyata keçirdi.
58. İraq Davud paşanın hakimiyyəti
altında
İraqda küləmənlərin hakimiyyət dövrü
xüsusi mərhələni təşkil edir.Belə ki,18-ci əsrin əvvəllərində Osmanlı
imperiyasının zəifləməsindən istifadə edən
Həsən paşa İraqda öz hakimiyyətini möhkəmləndirdi,40minlik gürcü kölələrdən ibarət küləmən qvardiyası
yaratdı.Böyük Süleyman hakimiyyətə gəlməklə İraqda küləmənlərin ağalığını bərqərar
etmiş oldu.1817-ci ildə öz qaynını qətlə yetirməklə hakimiyyətə gələn Davud
paşa burada müstəqil hakimiyyət formalaşdırmağa nail oldu.Davud tezliklə Böyük
Suleymanın katibi vəzifəsinə irəli çəkilir və onun qızı ilə evlənir.Böyük
Süleymanın vəfatindan sonra Bağdad məscidlərindən birinin mollası olan Davud
küləmənlər arasında özünə həm tərəfdar toplamağa,həm də ruhanilər arasında möhkəm əlaqələr yaratmağa başlayır.Həmin tərəfdarların
köməyi ilə paşa titulu alır.14 il ərzində İraqı müstəqil idarə edir.Davud paşa
Məhəmməd Əli kimi ilk növbədə kapitulyasiya rejimini ləğv etməyə
çalışır,Ost-Hind şirkətinin imtiyazlarını aradan qaldırmağa onun iraqdakı
mövqelərini zəiflətmək istiqamətində intensiv siyasət yeridirdi.Bu cəhətdən
Ost-Hind şirkətinin agentləri olan farslara qarşı mübarizə və müvafiq tədbirlərin
görülməsi xüsusi yer tuturdu.1821-ci ildə isə o ticarətin dirçəldilməsi məqsədilə
bütün tacirlərin hüquqlarının və imtiyazlarının bərabər olmasına dair fərman
verdi.Bu da ilk növbədə OstHind şirkətinin maraqlarına zərbə idi.Buna görə də
şirkət Dəclə çayına öz donanmasını göndərərək Bəsrə ilə Bağdad arasındakı əlaqəni kəsdi.Belə olduqda Davud
paşa Ost Hind şirkətinin Bağdaddakı iqamətgahını mühasirəyə aldı və buradakı
mallarını musadirə etdi.Münaqişə Ost Hind şirkətinin bütünlüklə İraqda fəaliyyətinin
qadağan edilməsi və əməkdaşlarının öklədən çıxarılması ilə nəticələndi.Mərkəzləşdirilmis
dövlət yaratmaq istəyən Davud paşa separatçı feodalların müqavimətini xeyli
qırmağa nail olmuşdu.Əvvəlcə mərkəzi hakimiyyətə qarşı olan ərəb tayfalarının rəhbərlərini,ali
ruhaniləri,şeyxləri zərərsizləşdirdi.Daha çətin mübarizə isə kürdlərlə aparılan
mübarizə idi.Kürdlər öz mübarizələrində İran şahindan daim dəstək və yardım
alırdılar.İraqda muxtariyyət qazanmaq istəyən kürdlər ,Fətəli şahın dəstəyinə
cavab olaraq ondan vassal asılılığı qəbul etdiklərini və ona xərac ödəyəcəklərini
bildirmişdilər.Buna görə də Fətəli şah həmin bəylər arasından İraq
Kürdüstanında müvafiq vilayətlərəhakim təyin edirdi.Bağdad paşasının buraya
müdaxiləsi Qacar qoşunlarının müqaviməti ilə qarşılanırdı.Ona görə də Davud
Paşa buna son qoymaq qərarına gəldi.1821-ci ildə Davud paşa Kürdüstana təyin
olunmuş hakimə qarşı hərbi əməliyyata başladı.Lakin kürdlərin və farsların birləşmiş
qoşunlarının müqaviməti nəticəsində məğlub oldu.Davud paşa İraqda çoxdan
yaşayan farsların repressiyasına başladı,onların evləri və mülkləri müsadirə
olundu.Onun əmrinə əsasən şiə ruhanilərinin bütün var dövləti,xüsusilə də Kərbəla
və Nəcəfin ali ruhanilərinin bütun daşınar və daşınmaz əmlakı müsadirə olundu
.Bu tədbirlər ziddiyyətləri kəskinləşdirərək 1821-1823-cü illəri əhatə edən
Osmanlı İran muharibəsinə gətirib çıxardı.Müharibədə hərbi üstunlük ordunu
Avropa üslubunda yenidən qurmuş İranın tərəfində olsa da ,vəba epidemiyası
müharibənin taleyini həll etmiş oldu.Qacarlar hərbi əməliyyatlar zamanı tutmuş
olduqları Süleymaniyyə,Kərkük və Mosuldan öz ordularını geri çəkməyə məcbur
oldular.1823-cü ilin mart ayında imzalanmış Ərzurum müqaviləsinin şərtlərinə əsasən
İraq Kürdüstanı Osmanlı dövlətinin tərkibində qaldı.Davud paşa öz dövründə həm
kürd bəylərini,həm də ərəb şeyxlərini öz hakimiyyəti altında birləşdirməyə nail
oldu.Daxildə həm kürd həm ərəb separatçı qüvvələrinə qarşı mübarizə aparan
Davud paşa İraqda mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət formalaşdırmaq istəyirdi.O ölkəni
tam müstəqil idarə etməyə çalışırdı.Lakin bu İstanbul üçün qəbuledilməz
olduğundan bu hakimiyyət uzun müddət qala bilməzdi.Həmin dövr İraqin daxili
siyasi həyatında yer almış hərbi siyasi faktorlar sırasında kürdlərin
qaldırdıqları üsyan və qiyamlar xüsusi qeyd olunmalıdır.Ümumiyyətlə kürdlərin
Osmanlı dövləti tərkibindəki mübarizəsinin özünəməxsusluğu daim diqqət mərkəzində
olmuşdur.İranla müharibədən sonra Davud paşa ordunun Avropa üslubunda yenidən
qurulmasının vacibliyini dərk etdi.O ordunun fransız deyil,ingilis təlimatçılarının
təlimi əsasında formalaşdırılan ordunun
vacib olduğunu bildirdi və bu istiqamətdə konkret addımlar atmağa
başladı.Bu məqsədlə o Bağdaddakı Ost Hind şirkətinin yeni rezidenti Teylorun
köməyi ilə İngiltərənin Hindistandakı sipahi ordusu səviyyəsində yeni ordu
qurmağa başladı.Bunun üçün o Məhəmməd
Əli kimi əsas idxal və ixrac məhsulları üzərində dövlət inhisarını tətbiq
etdi.Və buna görə o ərzaq və digər malların idxal ixracı üçün çay və dəniz gəmiləri
aldı.Misirin təcrübəsindən istifadə edərək İraqda pambıq əkilməsi üçün müvafiq
tədbirlərin keçirilməsi əmrini verdi.Osmanlının Rusiya ilə 1828-1829 cu illər
müharibədə məğlubiyyətindən istifadə edərək müstəqillik əldə etmək siyasətini
yeritdi.Ədirnə müqaviləsinin şərtlərinə əsasən Osmanlı Rusiyaya böyük miqdarda
təzminat ödəməli idi.Təzminatın ödənilməsi üçün Sultan 2ci Mahmud 1830cu ildə
dekabrda İraqa öz elçisini göndərmişdi.Davud paşa isə onun rəsmi nahardan dərhal
sonra qətlə yetirilməsi əmrini verdi və İstanbula xərac verməkdən boyun
qaçırdı.Sultan paşanı qiyamçı adlandıraraq ona qarşı hərbi qüvvə göndərdi.Orduya
hələb paşası Əli Rza başçılıq edirdi.Davud paşa 20 minlik nizami piyada və
süvari korpusunu və 10 minlik yığma ordusunu hərbi mövqelərdə yerləşdirdi.1831ci
ildə İraqda baş verən cuma xəstəliyi Davudun ordusunu məhv etdi.Sentyabrda Əli
Rza paşa Davud paşanı hakimiyyətdən salaraq küləmənlərin İraqda hakimiyyətinə
son qoydu
59.
İraq Midhət Paşanın hakimiyyəti altında
İraqda qəti оlaraq, islahatların başa
çatdırılması 1876-cı il Оsmanlı kоnstitusiyasının müəllifi, türk kоnstitusiya hərəkatının
rəhbəri, Оsmanlı dövlətinin görkəmli dövlət хadimi Midhət paşaya (1822-1883)
tapşırıldı. 1869-cu ildə о, Bağdada qubernatоr, eyni zamanda, VI kоrpusun
kоmandanı vəzifəsinə təyin оlundu. Оnun əlində İraqdakı bütün hərbi və mülki
hakimiyyət cəmlənmişdi. Midhət paşa оna хas оlan enerji ilə İraqın bütün həyatının
yenidən qurulması məqsədilə islahata başladı. Midhət paşa Bağdadda Əmanət
kassasının əsasını qoydu, Fərat çayı boyu teleqraf xətti çəkdi, Dəclə çayı üzərində
körpü saldı. Kənd təsərrüfatının inkişafında ən
mühüm problem suvarma sistemlərinin dağılması, ya da heç olmaması idi. Midhət
paşa suvarma sistemindən əziyyət çəkən bölgələrə dövlət yardımı göstərməyi qərara
aldı və bu məqsədlə, böyük bir layihə hazırladı. Nəzərdə tutulurdu ki, Fərat
çayının aşağı axınında su anbarları tikilsin və həmin ərazilərdə əkin sahələri
genişləndirilsin.Midhət paşa Osmanlı və İran hökumətləri arasında bu məsələ ilə
bağlı müqavilə bağlamağa nail oldu. Beləliklə, sərhədin hər iki tərəfində
müşahidə məntəqələri yaradıldı. Bu durum kürdlərin sərhədi keçməsini xeyli çətinləşdirdi.1864-cü
ildə Оsmanlı dövlətində məhkəmə hakimiyyətini inzibati hakimiyyətdən ayıran
qanun qəbul оlundu. Qanuna əsasən seçkili məhkəmələr yaradıldı və əhali yerli
özünüidarəyə cəlb edildi.
О, yeni məhkəmələr, bələdiyyə şuraları və
məktəblər təsis etdi. İraqda ilk dəfə
olaraq, “əz-Zaura” adlı qəzet işıq üzü gördü. Bununla belə, Midhət paşa başa
düşürdü ki, yalnız repressiyalarla tayfaların müqavimətini qırmaq mümkün deyil.
Оna görə də, о, ərəb tayfa feоdallarını öz tərəfinə çəkməyi məqsədəuyğun hesab
etdi. 1858-ci il tоrpaq qanununun tətbiq edilməsi qaydalarına uyğun оlaraq, о,
tam aşağı qiymətə dövlət tоrpaqlarını оnlara satmağa başladı. Bu tоrpaq mülkləri
şeyхlərə tam mülkiyyətçi hüququ verməsə də, yəni оnların irsi tоrpaqlarına
çevrilməsə də, bütünlükdə, bu siyasət ərəblərin sakitləşməsinə gətirib çıхardı.
Midhət paşanın burada həyata keçirdiyi ən böyük tədbirlər sırasında Küveyt və əl-Həsanın
1871-ci ildə qəti оlaraq, Оsmanlı hakimiyyətinə tabe edilməsi idi. Bu vilayətlər
хüsusi inzibati vahidlik kimi fоrmalaşdırılaraq, İraqın türk hakimlərinə tabe
etdirilmişdi. Sonucda, Midhət paşanın İraqda həyata keçirdiyi islahatlar
Оsmanlı dövlətinin burada hakimiyyətinin möhkəmlənməsinə gətirib çıхardı. İlkin
dövrlərdə ərəblər idarəçilikdən uzaqlaşdırılsalar da, sоnrakı dövrlərdə tədricən
dövlət müəssisələrinə Avrоpa təhsili almış ziyalı ərəblər cəlb edilməyə
başlandı. Əslində Оsmanlı dövlətinin digər addım atması da qeyri-mümkün idi.
Çünki ziyalı ərəblərin idarəçilikdən kənarda saхlanması milli gərginliyin
artmasına səbəb оla bilərdi.
60. Vəhabilər
hərəkatı
Vəhhabilik və ya vəhhabilik, İslamın
sünni-Hənbəli məzhəbinin alt qoludur və 18-ci əsrdə Məhəmməd ibn Əbd əl-Vəhhab
tərəfindən başlamışdır. Vəhhab tərəfindən şəxsən istifadə olunmayıb, hətta onun
tərəfdarları da “vəhhabi”nin işlədilməsini rədd edir, “sələfi” ifadəsini işlətməyə
üstünlük verirlər. Bu, ən çox kənar şəxslər tərəfindən istifadə olunur. Vəhhabilik
və ya sələfilik cərəyanı Osmanlılar üçün mühüm problemə çevrildikdən sonra II.
Mahmud problemi həll etmək üçün Misir valisi Kavalalı Mehmed Əli Paşanı təyin
etdi. Mehmet Əli Paşa oğlu Tosun Paşanın komandanlığı altında olan ordu ilə Məkkə,
Mədinə və Taif şəhərlərini vəhhabilərdən xilas etdi (1812-1813). Sonra Əmir
Əbdüləzizin özünə qarşı yürüş etdi. Əmir Əbdüləziz (1814) vəfat etdikdən sonra
vəhhabilər ağır məğlubiyyətə uğradılar. Nəhayət, Mehmet Əli Paşanın sərkərdəsi
İbrahim paşa Əbdüləzizdən sonra gələn oğlu Abdullahı və övladlarını əsir götürərək
İstanbula göndərdi. Onların İstanbulda asılaraq öldürülməsi (17.12.1819) ilə vəhhabilik
hərəkatının birinci dövrü sona çatdı. Müharibə zamanı qaçaraq qaçmağı bacaran Səud
sülaləsindən olan Turki bin Abdullah Nəcd bölgəsində yenidən fəallaşaraq 1821-ci
ildən 1891-ci ilə qədər davam edəcək ikinci vəhhabi dövlətini qurmağa müvəffəq
oldu. Sonradan bəzi münaqişələr olsa da, Səud sülaləsindən olan Əbdüləziz bin Səud
vəhhabi dövlətini yenidən qurdu (1901). Hindistanda ingilis administrasiyasının
da dəstəyini verən Əbdüləziz bin Səud 26 dekabr 1916-cı il tarixli müqavilə ilə
ingilislər tərəfindən Nəcd, Hasa, Katif, Cubeyl və ona bağlı olan digər bölgələrin
hakimi kimi tanındı. Bu müqaviləyə görə, Əbdüləziz bu yerləri özündən sonra
övladlarına miras qoyacaq və onun seçdiyi varis ingilislərə sadiq qalacaq.
Osmanlıların məğlubiyyəti ilə nəticələnən Birinci Dünya Müharibəsindən sonra vəhhabilər
Hail, Taif, Məkkə, Mədinə və Ciddə şəhərlərini də ələ keçirdilər (1921-1926).
Əbdüləziz bin Səud Nəcd və Hicaz kralı olaraq qəbul edildi (1926). 20 may
1927-ci ildə İngiltərə ilə Ciddə müqaviləsindən sonra o, tam müstəqilliyini
elan etdi. Beləliklə, Əbdüləziz bin Səud Səudiyyə Ərəbistanının kralı olaraq
bütün Hicazı öz suverenliyi altına aldı. Bu dövlət Səudiyyə Ərəbistanı Krallığı
adı altında mövcudluğunu davam etdirir. Vəhhabiliyin din anlayışı, Məhəmməd bin
Əbdülvəhhabın vurğuladığı tövhidin (Allahın birləşməsi) şərhi ətrafında cəmlənir.
Məhəmməd bin ƏbdüVəhhaba görə tövhid Allahı bəndəlikdə tək tanımaqdır. Tövhid
(Lə iləhə illəllah) kəlməsini söyləməyin Allahdan başqa ibadət edilənləri
tanıdığı müddətcə mənası yoxdur. Allah qəlblə, dillə və əməllə bir olmalıdır.
Bunlardan biri əskik olarsa, insan müsəlman ola bilməz. Tövhid üç yerə bölünür.
Birincisi, Allahı ad və sifətlərində birləşdirmək (tövhid-i esma və sifətlər),
ikincisi, Allahı Rəbdəbirləşdirmək (tövhid-i rububiyyət), üçüncüsü isə Allahı
ilahlığında birləşdirmək (tövhid-i uluhiyyə). ). Allahı bu üç yolla birləşdirmək
ancaq əməllə mümkündür. Buna görə də Quran və Sünnədən başqa əmr və qadağaları
qəbul etməmək, təvəssülü və İslam Peyğəmbərinin dövründə tapılmayan şeyləri tərk
edərək Allaha qovuşmaq lazımdır. Bu tövhid əməl tövhidi adlanır. İstənilən
hakimi tanımaq, Allahdan başqasından kömək istəmək, Allahdan başqa bir varlığa,
hətta Peyğəmbərə belə qurban kəsmək, nəzir etmək insanı ağlasığmaz edir, can və
mal toxunulmazlığını aradan qaldırır. Vəhhabiliyin ən mühüm xüsusiyyətlərindən
biri onun bidətlərə münasibətidir. Muhəmməd bin Əbdülvəhhaba görə Quran və sünnədə
olmayan hər şey bidətdir. Bidət uyduran lənətlənmişdir və etdiyi əməl rədd
edilməlidir. Bidətlərin çoxu insanları şirkə çevirir. Bunlara türbələr, ziyarətgahlar
və onların ziyarətləri daxildir. Qəbirlərdə ibadət etmək şirkdir. Hətta savab
ümidi ilə Peyğəmbərin qəbrini ziyarət etmək şirkə səbəb ola bilər. Qəbir ziyarətləri,
ziyarətgahlar tikmək qəti qadağan edilməlidir ki, şirk olmasın. Ölülərə dua etmək,
təvəssül etmək, falçı və münəccimlərə inanmaq, Peyğəmbərin xatirəsini vəsf etmək,
Hırka və Səkal-i şərifləri ziyarət etmək, Allahdan başqasına ibadət etmək, şirk
etmək. Bu məclislərdə mövlud məclisləri təşkil etmək, mövlud oxumaq, sünnət və
nafilə namazlar qılmaq qadağan edilməlidir. Gözün zədələnməsinin qarşısını
almaq üçün muncuq, amulet, ağac, daş və s. taxmaq. şeyləri müqəddəsləşdirmək, xəstəlik
və ya bəladan sağalmaq, gözəl görünmək və s. Muncuq, sap taxmaq, hamayi, sehr,
sehr, ulduz falı kimi şeylərə inanmaq, xeyirxah insanlara və ata-anaya təsbih
etmək, onlar üçün dua etmək, kömək istəmək kimi şeylər şirkə səbəb olan bidətlərdəndir.
Riya üçün dua etmək və özünü yaxşı insan kimi göstərərək qazanc əldə etmək də
şirkdir. Məscidləri və məscidləri bəzəmək, minarə tikmək də tərk edilməli olan
bidətlərdəndir.
0 Комментарии