"Məndə Sığar İki Cahan": Seyid İmadəddin Nəsimi

 

Ruhun və Azadlığın Sərhədsiz Şairi: İmadəddin Nəsimi Fenomeni

"Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam..." — XIV əsr Azərbaycan filosof-şairi İmadəddin Nəsimi

     Şərq fəlsəfəsinin, xüsusilə də klassik Azərbaycan poeziyasının zirvə nöqtələrindən biri olan İmadəddin Nəsimi, sadəcə bir şair deyil, eyni zamanda insanı kainatın mərkəzinə qoyan bir təfəkkür nəhəngidir. XIV əsrin qaranlıq və xaosla dolu mühitində "Məndə sığar iki cahan..." nidası ilə bəşəriyyətə səslənən bu dahi mütəfəkkir, öz canı baha-sına azad düşüncənin və ilahi sevginin manifestini yazdı.

Bu yazıda Seyid İmadəddin Nəsiminin keşməkeşli həyat fəlsəfəsini, Hürufilik təliminə gətirdiyi unikal baxışı, yaradıcılığının gizli kodlarını və onu edama aparan o məlum gecənin tarixi pərdəarxasını araşdırırıq.

1. Nəsiminin Doğulduğu Dövr: XIV Əsrin Tarixi və Mədəni Mənzərəsi

İmadəddin Nəsiminin göz açdığı XIV əsr, Yaxın və Orta Şərq üçün son dərəcə mürəkkəb, müharibələr və siyasi parçalanmalarla zəngin bir dövr idi. Hülakülər (Elxanilər) dövlətinin tənəzzülündən sonra regionda müxtəlif yerli feodal sülalələr baş qaldırır, ardınca isə Əmir Teymurun dağıdıcı yürüşləri regionun geosiyasi xəritəsini tamamilə dəyişdirirdi.

Şairin dəqiq doğum yeri uzun illər boyu Şamaxı, Təbriz, Bakı, Diyarbəkir və ya Hələb kimi şəhərlər arasında mübahisə mövzusu olsa da, tarixi qaynaqların və tədqiqatların böyük əksəriyyəti onun Şamaxıda doğulduğunu təsdiqləyir. Təxminən 1369-cu ildə dünyaya gələn Nəsimi, Şirvan mühitinin zəngin mədəni-intellektual potensialından bəhrələnmişdir. Bu dövr eyni zamanda dini dogmalara, sxolastik təfəkkürə qarşı daxili bir etirazın – sufizmin və onun fərqli qollarının xalq kütlələri arasında sürətlə yayıldığı bir zaman kəsiyi idi.

2. Gənclik İlləri və Elm Dünyasına Addım

Nəsiminin gənclik illəri onun fundamental elmlərə yiyələnməsi ilə xarakterizə olunur. Əsilzadə bir ailədən gələn və "Seyid" titulu daşıyan şair, erkən yaşlarından mükəmməl mədrəsə təhsili almışdır. O, təkcə dini elmləri (Quran, təfsir, hədis, fiqh) deyil, həm də dövrünün dünyəvi elmlərini dərindən mənimsəmişdi:

• Dilçilik: Azərbaycan türkçəsi ilə yanaşı, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilirdi və hər üç dildə eyni dərəcədə bədii fəlsəfi fəsahətlə yaza bilirdi.

• Astronomiya və Riyaziyyat: Göy cismlərinin hərəkəti, ulduz xəritələri və rəqəmlərin simvolikası onun dünyagörüşünün formalaşmasında böyük rol oynamışdır.

• Məntiq və Tibb: İnsan anatomiyası və psixologiyasına dair bilikləri onun sonrakı yaradıcılığında "kamil insan" konsepsiyasını əsaslandırmaq üçün baza rolunu oynadı.

Onun gənclik dönəmində yazdığı ilk şeirlərində daha çox ənənəvi sufizm meyilləri və lirik çalarlar hiss olunurdu. Lakin onun həyatını və düşüncə sistemini kökündən dəyişdirəcək bir şəxsiyyətlə qarşılaşması, gənc İmadəddini fərqli bir məcraya yönəltdi.

3. Hürufilik Təlimi və Fəzlullah Nəimi ilə Görüş

Nəsimi fəlsəfəsinin nüvəsini anlamaq üçün Hürufilik cərəyanını dərindən bilmək lazımdır. Hürufilik – XIV əsrin sonlarında görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri Fəzlullah Nəimi Təbrizi tərəfindən yaradılmış təsəvvüf mənşəli mistik-fəlsəfi bir təlimdir.

"Hürûf" sözü ərəb dilində "hərflər" deməkdir. Bu təlimə görə, kainatın yaradılış sirləri, ilahi varlığın təzahürü hərflərdə (xüsusilə ərəb əlifbasının 28 və 32 hərfində) və insan simasında gizlənmişdir.

Nəsimi Nəimi ilə görüşdükdən sonra onun ən sadiq müridi, ardıcılı və sonradan bu ideologiyanın ən böyük təbliğatçısı (daisi) oldu. Nəimi insana Allahın yer üzündəki ən kamil təzahürü, onun güzgüsü kimi baxırdı. Nəsimi bu ideyanı poetik zirvəyə ucaltdı. İnsan artıq aciz bir qul deyil, uca bir varlıq idi. Şair öz şeirlərində insanın üzündəki cizgiləri (qaş, kirpik, saç) ilahi kəlamın yazıldığı sətirlər kimi təsvir edirdi.

Nəimi Əmir Teymurun oğlu Miranşah tərəfindən Əlincə qalasında qəddarcasına qətlə yetirildikdən sonra, Nəsimi onun vəsiyyətinə əməl edərək Şirvanı tərk etdi. O, hürufilik ideyalarını yaymaq üçün Anadoluya, İraqa və Suriyaya səfər edərək qızğın təbliğat apardı.

4. Nəsimi Yaradıcılığı: Dilin və Şeirin Sərhədlərini Aşmaq

Nəsimi yaradıcılığı Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşmasında müstəsna mərhələdir. O, o dövrə qədər daha çox məişət və sadə lirik səviyyədə qəbul edilən ana dilini (Azərbaycan türkçəsini) fəlsəfi fikrin, mürəkkəb metafizik anlayışların ifadə vasitəsinə çevirdi.

Poetik Sərvəti

Şairin bizə ulu babalarımızdan miras qalan ədəbi irsi əsasən Divanlarından ibarətdir. Onun həm Azərbaycan türkçəsində, həm də fars dilində mükəmməl divanları mövcuddur. Nəsimi qəzəl, rübai, tuyuq və məsnəvi janrlarında bənzərsiz nümunələr yaratmışdır.

Siyasi və İctimai Etiraz

Onun yaradıcılığı sadəcə mistik tərənnümlərdən ibarət deyildi. Nəsimi poeziyasında dövrün rüşvətxor qazılarına, ikiüzlü zahidlərinə, dini öz şəxsi mənafeləri üçün istifadə edən fırıldaqçı şeyxlərə qarşı kəskin bir satira və ifşa var idi:

"Siyasət çeşməsindən su içənlər,

Həqiqət mənisin bilsən nə bilsin?"

5. Nəsimi Fəlsəfəsi və Dünyagörüşü: "Məndə Sığar İki Cahan"

Nəsimi fəlsəfəsinin mərkəzində "Kamil İnsan" və "Vəhdəti-vücud" (Varlıqların birliyi) konsepsiyası dayanır. Onun dünyagörüşünü bir neçə əsas xətt üzrə qruplaşdırmaq olar:

İnsanın Tanrılaşdırılması (Ənəl-Həqq)

Mənsur Həllacın "Ənəl-Həqq" (Mən Haqram, Mən Allaham) ideyasını mənimsəyən Nəsimi, insanın daxili aləminin ilahi mahiyyət daşıdığını müdafiə edirdi. Bu, Tanrını göylərdə deyil, insanın öz qəlbində axtarmaq fəlsəfəsi idi. Əgər hər şey Allahın bir zərrəsidirsə, o zaman insan bu zərrələrin ən şüurlusu və ən kamilidir.

Məkan və Məkansızlıq Simvolu

Şairin ən məşhur qəzəli olan "Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam" beyti, onun fəlsəfi düşüncəsinin manifestidir. Burada "iki cahan" – maddi və mənəvi dünyanı (dünya və axirəti) ifadə edir. İnsan fiziki olaraq bu kiçik dünyaya sığsa da, onun ruhu, düşüncəsi, mənəviyyatı bütöv bir kainatı, sonsuzluğu özündə gizlədir. İnsan məkana sığmayan mənəvi bir nəhəngdir.

Nəsimi Fəlsəfəsinin Əsas Prinsipləri 

Kamil İnsan:  Maddi asılılıqlardan azad olmuş, elmi və mənəvi zirvəyə çatmış insan.
Vəhdəti-vücud:  Kainatda tək bir varlığın (Tanrının) mövcudluğu və hər şeyin onun təzahürü olması.
Hürriyyət (Azad iradə):  İnsanın kor-koranə itaətdən uzaq, dərk edərək yaşaması və azad düşünməsi.

6. Şirin Canın Fəda Edilməsi: Hələb Edamı və Ölümü

Nəsiminin getdiyi yol dövrün ortodoks islam nümayəndələri, rəsmi dövlət xadimləri və dini fəqihlər tərəfindən böyük bir təhdid kimi qəbul olunurdu. Çünki insanın müqəddəsləşdirilməsi ideyası, feodal hakimlərin kütlələri qorxu içində idarə etmək mexanizmini sındırırdı.

Şair ömrünün son illərində Suriyanın Hələb şəhərində yaşayırdı. Burada onun ətrafına toplanan müridlərin sayının artması Hələb bəylərbəyini və yerli din xadimlərini qorxuya saldı. Nəsimi "küfr" və "zındıqlıq" ittihamı ilə həbs olundu. Misir sultanı Məlikül-Müəyyədin fərmanı ilə şairin dərisinin diri-diri soyulması barədə hökm çıxarıldı.

Əfsanəyə Çevrilən Dözüm

1417-ci ildə icra olunan bu qəddarcasına edam prosesində Nəsiminin nümayiş etdirdiyi iradə, onu bəşəriyyət tarixində sarsılmazlıq simvoluna çevirdi. Rvayətə görə, qan itkisindən rəngi saralan şairə istehza ilə: "Sən ki Haqram deyirdin, bəs niyə qorxudan rəngin saralır?" – deyə soruşan qazıya Nəsimi belə cavab verir:

"Mən əbədiyyət üfüqlərində doğan qızıl günəşəm. Günəş batanda rəngi saralar, lakin o, ölmür, yenidən doğulmaq üçün batır..."

Başqa bir rəvayətdə isə onun dərisini soyan cəlladın barmağının kəsildiyi və qazının "Onun qanı murdardır, hara düşsə kəsib atmaq lazımdır" dediyi, lakin şairin qanından bir damcı qazının barmağına sıçrayanda qazının qorxudan geri çəkildiyi bildirilir. Nəsimi həmin an son nəfəsində bu məşhur beyti deyir:

"Zahidin bir barmağın kəssən dönər Həqdən qaçar,

Gör bu miskin aşiqi təmşaq soyarlar, ağlamaz..."

7. İmadəddin Nəsiminin Əbədi İrsi

İmadəddin Nəsimi öz fiziki ölümü ilə ideyalarını ölümsüzləşdirdi. Onun fəlsəfəsi özündən sonra gələn Şah İsmayıl Xətai, Füzuli, Molla Pənah Vaqif kimi nəhəng sənətkarların yaradıcılığına birbaşa təsir göstərdi.

Bu gün Nəsimi adı təkcə Azərbaycanda deyil, bütün dünyada azad sözün, fəlsəfi cəsarətin və insana olan sonsuz hörmətin simvolu olaraq anılır. UNESCO tərəfindən şairin yubileylərinin qeyd olunması, onun bəşəri miqyaslı bir dahi olduğunun ən bariz sübutudur. O, dar çərçivələrə sığmayan, kainat qədər geniş bir ruhun yadigarıdır.