Azərbaycanın İlk Heykəltaraş qadını Zivər Məmmədova

Azərbaycanın ilk peşəkar qadın heykəltaraşı Zivər Məmmədovanın sənət yolu və
görkəmli əsərlərini əks etdirən infoqrafika.

   Dünya tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların həyatı sadəcə bir bioqrafiya deyil, bir epoxanın, bir mədəniyyətin oyanış manifestidir. Stefan Sveyqin təsvir etdiyi "ulduz anları" kimi, 1902-ci ildə Bakıda doğulan Zivər Məmmədovanın da həyatı, Azərbaycan qadınının intibahının ən parlaq nöqtələrindən biri oldu. O, sadəcə palçığa və daşa forma vermədi; o, sükuta qərq olmuş bir cəmiyyətdə qadının iradəsini heykəlləşdirdi.

İki Sənətin Ahəngi: Skripka və Heykəltaraşlıq

   Zivər xanımın ruhu iki nəhəng dalğanın — musiqinin və heykəltaraşlığın qovşağında formalaşmışdı. Bir tərəfdə dahi Üzeyir Hacıbəylinin rəhbərlik etdiyi orkestrdə skripka ilə ifa olunan zərif klassik notlar, digər tərəfdə isə soyuq gipsin, ağır kərkinin (iskənənin) yaratdığı sərt dünya. Çoxları elə bilirdi ki, bu zərif qadın barmaqları musiqinin incəliyindən heykəltaraşlığın çətinliyinə keçə bilməz. Lakin Zivər xanım üçün bu iki sahə birdir: skripka yayı səslə, kərki isə daşla musiqi yaradır. Onun yaratdığı hər bir portretdə bir ritm, bir melodiya gizlənib.

Zamanın Müqavimətini Qıran İradə

     Azərbaycanın ilk qadın heykəltaraşı olmaq, XX əsrin əvvəllərində təkcə sənət uğuru deyil, həm də böyük bir cəsarət idi. Şərqin mühafizəkar divarları ilə modernizmin toqquşduğu bir dövrdə, o, əlinə çəkic alaraq nəhəng heykəl bloklarının qarşısına keçdi. Stepan Erziya kimi ustadlardan dərs alan Zivər Məmmədova, daşın müqavimətini qırdığı kimi, cəmiyyətdəki "qadın heykəltaraş ola bilməz" stereotipini də hər zərbəsi ilə darmadağın etdi.

Daşlaşmış Yaddaş: Şəxsiyyətlərin Portreti

     Zivər Məmmədovanın yaradıcılığında portret janrı zirvə təşkil edir. O, sadəcə vizual oxşarlıq yaratmırdı; o, insanın daxili dünyasını, ruhunun sarsıntılarını və əzəmətini daşa köçürürdü.

Üzeyir Hacıbəyli heykəli: Öz müəlliminə olan minnətdarlığının ən böyük ifadəsi.

Hüseynqulu Sarabski: Opera səhnəsinin əfsanəsinin sənətkar ruhunu canlandıran plastika.

Əzim Əzimzadə: Milli rəssamlıq məktəbinin banisinin xarakterik cizgiləri.

Sənətdə Əbədiləşən Miras

     Bugün Azərbaycan təsviri sənət tarixi haqqında danışarkən, Zivər Məmmədovanın adını çəkməmək mümkün deyil. O, sənətdə qadın azadlığının və yaradıcılıq eşqinin simvoludur. Onun əsərləri təkcə muzeylərdə deyil, Azərbaycan xalqının mədəni yaddaşında yaşayır. Onun yaradıcılığı, tariximizin müxtəlif dövrlərində iz qoymuş, dövlətçilik və ədəbiyyatımızın simvolu olan Şah İsmayıl Xətai kimi dahi şəxsiyyətlərimizin mirasına sənətkar ehtiramı ilə yanaşmağın müasir forması idi. Azərbaycanın çoxəsrlik mədəniyyət tarixində Nizami Gəncəvi kimi klassiklərimizin yaratdığı bünövrə üzərində yüksələn bu yeni sənət dalğası, Zivər xanımın simasında modern formaya keçid etdi.

Sənətin Nəsildən-Nəslə Ötürülən İrsi: Ana və Oğul

     Zivər Məmmədovanın Azərbaycan mədəniyyətinə ən böyük töhfəsi bəlkə də təkcə yaratdığı büstlər deyil, sənətdə varislik ənənəsini yaşatmasıdır. O, sadəcə ilk peşəkar qadın heykəltaraş kimi tarixə düşmədi, həm də Azərbaycanın digər bir nəhəng sənətkarı — görkəmli monumentalist, Xalq rəssamı Tokay Məmmədovun anası və ilk ustadı oldu.

     Sənət tarixində nadir rast gəlinən bu ana-oğul bağı, sənət eşqinin bir nəsildən digərinə necə böyük ehtirasla ötürüldüyünün bariz nümunəsidir. Zivər xanımın daşın sükutunu pozan zərif, lakin polad iradəli barmaqlarının izi, illər sonra Tokay Məmmədovun Azərbaycan meydanlarında ucalan əzəmətli abidələrində (Koroğlu, Nəsimi və s.) yenidən canlandı. O, həm ana, həm də bir sənət fədaisi kimi oğlunun yoluna işıq saldı, bu yol isə Azərbaycanın milli heykəltaraşlıq məktəbinin sarsılmaz bünövrəsinə çevrildi.

"Bəlkə sizə maraqlı olar" : 

"Azərbaycanın sənət ikonaları ilə tanış oldunuzsa, dünya tarixinə damğa vurmuş digər liderlər — Napoleon Bonapart və ya azadlıq mübarizəsinin simvolu Abraham Linkoln haqqında da oxumağınız maraqlı ola bilər."